Staatsrecht
Inhoudsopgave
EXAMEN ....................................................................................................................................... 3
Deel I. Grondplan ......................................................................................................................... 4
Hoofdstuk 1. Overzicht van de staatsrechtelijke principes ............................................................. 4
1.1 Belgie is een Grondwettelijke staat ............................................................................................. 5
1.2 Belgie is een Democratie ............................................................................................................ 6
1.3 Belgie is een Rechtstaat ............................................................................................................10
1.4 Belgie is een systeem gebasseerd op scheiding der machten ......................................................11
1.5 Belgie is een federaal systeem ...................................................................................................13
1.6 Belgie is een Monarchie .............................................................................................................16
1.7 België is een Sociale Welvaartstaat ............................................................................................17
1.8 Belgie is een duurzame staat .....................................................................................................17
Hoofdstuk 2: Overzicht van de staatsrechtelijke instellingen......................................................... 18
Het federale parlement ...................................................................................................................18
De Koning ......................................................................................................................................29
De regering.....................................................................................................................................30
Statuut van parlementsleden, ministers en staatsecretarissen .........................................................39
Rechtscolleges ..............................................................................................................................43
Hoofdstuk 3: fundamentele rechten en vrijheden: beginselen ....................................................... 48
Grondrechten in de Belgische grondwet van 1831 ............................................................................48
Categorieën van grondrechten ........................................................................................................49
Bronnen en beschermingsmechanismen.........................................................................................55
De werking van grondrechten ..........................................................................................................58
Misbruik van grondrechten ..............................................................................................................62
Derogatie van grondrechten ............................................................................................................62
Deel II. Constitutionalisme .......................................................................................................... 63
Hoofdstuk 4. Bronnen van staatsmacht en burgerschapsmodellen ............................................... 63
Soevereiniteitsmodellen .................................................................................................................63
Pluralistisch burgerschapsmodel ....................................................................................................65
Corporatistisch burgerschapsmodel ...............................................................................................65
Toepassing op het referendum ........................................................................................................66
Toepassing op genderquota ............................................................................................................67
Hoofdstuk 5. Bronnen van grondwettelijk recht............................................................................. 70
Grondwet ................................................................................................................................. 70
Grondwettelijke gewoonten en conventies.......................................................................................75
Hoofdstuk 6: Verhouding tussen GW en Internationaal recht ......................................................... 76
Principe: voorrang internationaal en supranationaal recht op GW .....................................................76
Voorwaarde: de rechtmatige aansluiting bij de internationale/ supranationale rechtsorde..................77
Uitzondering op de voorrang voor grondrechten ...............................................................................78
Beperkingen op voorrang EU-Recht vanuit GWettelijke pluralisme-visie ............................................79
Hoofdstuk 7: De handhaving van de Grondwet .............................................................................. 80
Ontwikkelingen die de wet niet langer onschendbaar maken ............................................................80
Het mandaat van het Grondwettelijk Hof .........................................................................................81
De ‘political questions’ doctrine in de VS .........................................................................................84
Rechstzekerheid ............................................................................................................................84
Hoofdstuk 8: Staatsnoodrecht ..................................................................................................... 86
Modellen voor constitutionele strategieën .......................................................................................86
Toepassing op België ......................................................................................................................87
Deel III. Democratie..................................................................................................................... 91
1
,Hoofdstuk 9. Institutionele kenmerken van de Belgische representatieve democratie ................... 91
Kiessysteem...................................................................................................................................91
De verhoudingen tussen parlement en regering: het vetrouwensbeginsel ..........................................97
Hoofdstuk 10. De inrichting van de concesusdemocratie ............................................................ 104
Het Federale niveau...................................................................................................................... 104
De brusselse instellingen .............................................................................................................. 108
Hoofdstuk 11: Democratische grondrechten en de weerbare democratie .................................... 112
Democratische grondrechten ....................................................................................................... 112
Delegatie wetgevende bevoegdheid .............................................................................................. 120
Het Gelijkheidsbeginsel en de neutraliteit van de staat ................................................................... 126
Weerbare democratie ................................................................................................................... 130
Deel IV. De rechtsstaat .............................................................................................................. 135
Hoofdstuk 12. De hiërarchie van de normen................................................................................ 135
Hierarchische verhoudingen ......................................................................................................... 135
Hiërarchie der normen vs democratisch principe ........................................................................... 137
Hoofdstuk 13: Het rechtszekerheidsbeginsel.............................................................................. 141
Rechtszekerheidsbeginsel ............................................................................................................ 141
De Algemeenheid van de wet ........................................................................................................ 142
Hoofdstuk 14: Rechtsbescherming: de rechterlijke toetsing van formele wetten .......................... 145
Verantwoording voor rechterlijke toetsing wetten – rechtsstaat vs. democratie ................................ 145
De ontwikkeling naar een systeem van rechterlijke toetsing van wetten in belgie .............................. 146
Decratische waarborgen in systeem van rechterlijke toetsing v wetten ............................................ 152
Juridisch pluralisme...................................................................................................................... 156
Deel V. De scheiding der machten .............................................................................................. 159
Hoofdstuk 15: de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechter ................. Fout! Bladwijzer niet
gedefinieerd.
Onafhankelijkheid en onpartijidgheid van rechters in GwH.............................................................. 160
Controle op rechterlijke macht ...................................................................................................... 162
Aansprakelijkheid van magistraten ................................................................................................ 162
Hoofdstuk 16: Aansprakelijkheid van wetgever ........................................................................... 164
Hoofdstuk 17: Rechterlijk activisme ........................................................................................... 166
Deel VI. Federalisme ................................................................................................................. 169
Hoofdstuk 18: De ontwikkeling van de Belgische eenheidsstaat naar een federale staat............... 170
Aanloop ....................................................................................................................................... 170
Democratisering en Vlaamse ontvoogding: naar taalwetten en taalgebieden ................................... 170
Naar een federale staat ................................................................................................................ 170
De 6 Staatshervormingen .............................................................................................................. 171
Hoofdstuk 19: Basismodel en evoluties: de entiteiten ................................................................. 171
Het basismodel: 3 gemeenschappen en 3 gewesten ...................................................................... 171
Evoluties in het basismodel: asymmetrische verschuivingen .......................................................... 173
Hoofdstuk 20: Basismodel en evoluties: de instellingen .............................................................. 176
Basismodel: parlementen en regeringen ........................................................................................ 176
Instellingen: Evoluties op basis van sub-nationale grondwetgevende autonomie ............................. 181
Hoofdstuk 21: Basismodel en evoluties: de bevoegdheden ......................................................... 188
Lexicon van bevoegheidstechnieken ............................................................................................. 188
Basismodel: het dogma van autonomie, nevenschikking en exclusiviteit ......................................... 189
Evoluties naar een meer flexibele invulling van bevoegdheden ........................................................ 194
Hoofdstuk 22: is België een federaal systeem? ........................................................................... 196
Is Belgie een federatie? ................................................................................................................. 196
Hoofdstuk 23: Waarheen met België? ......................................................................................... 197
EXAMENVRAGEN ....................................................................................................................... 201
DISCUSSIEVRAGEN ................................................................................................................... 202
2
,EXAMEN
Vijf kleine weetvraagjes /4
Grotere kennisvraag / 3,5
Toepassingsvragen (casus, actualiteit, oefening, juridisch knelpunt …) / 7,5
Vb. Burgemeester beslist dat bepaalde jongeren niet buiten mogen op oudejaarsnacht.
Vb. Hoe juridische knelpunten leren? Herkennen wat het probleempunt is, wat de argumenten voor
en tegen zijn.
Discussievraag /5
Discussievragen
1. Moet de procedure tot herziening van de Grondwet worden versoepeld?
2. Is er nood aan een crisisbepaling in de grondwet die in geval van een noodtoestand toelaat om af te
wijken van de grondwet en fundamentele rechten?
3. Wordt de stabiliteit van de federale regering gediend door de figuur van de legislatuurregering?
4. Worden aan Vlamingen in Brussel te veel institutionele waarborgen gegeven in verhouding tot hun
electoraal gewicht?
5. Maakt de Belgische regeling om ondemocratische partijen te weren onze democratie voldoende
weerbaar?
6. Biedt de Belgische regeling voor de toetsing van formele wetten een goed evenwicht tussen de principes
van rechtsstaat en democratie?
7. Dienen de gemeenschappen en gewesten over meer constitutionele autonomie te beschikken in onze
federale staat?
8. Leidt het Belgisch federaliseringsproces onvermijdelijk tot separatisme?
Studiewijzer: doelstellingen (zie eerste ppt)
Bepaalde jongeren die niet naar buiten mogen op ouderjaarsnacht à kan casusvraag zijn op examen.
Casus bij juridische knelpunten: meestal geen eenduidig antwoord op.
Juridische knelpunten moet je kennen, komt zeker op examen en je moet kunnen herkennen wat het probleempunt is. Op
examen kan casus eruit zien als dat, niet persee hetzelfde, maar je moet zeggen ‘dat is het kernprobleem en dat zijn de
argumenten tegen en dat zijn de argumenten voor.’
Discussievragen: vragen die over stuk van syllabus gaan, we moeten daar inzicht bij hebben en mee kunnen redeneren.
3
, Deel I. Grondplan
Hoofdstuk 1. Overzicht van de staatsrechtelijke
principes
Hoe maken we overheidsmacht legitiem en hoe beschermen we onszelf tegen overheidsoptreden?
Grondwettelijk recht = grondregels en basisprincipes die de inrichting van de staatsinstellingen beheersen.
• Zijn neergelegd in vooraf bepaalde regels, moeten niet steeds opnieuw onderhandeld worden.
• Doel: legitimeren en beperken van overheidsmacht à burgers beschermen tegen willekeur.
• Principes sturend voor inhoud beleid:
o Principe van sociale welvaart.
o Duurzaamheidsprincipe.
• Nieuwe versies, zelfde kern
• à Grondwettelijke principes gaan hele tijd mee maar wordt telkens anders. Wat een rechstaat vroeger
was - vooral bevreesd voor willekeur die er van de UM kwam, maar men vertrouwde het parlement
volledig. à Evolueert: vandaag gaat regering vertellen wat democratie is in rechstaat.
• Demcoratie= de wil van toevallige meerderheid in het parlement en alles wat er afbreuk aan
doet is niet democratisch à is een nieuw verhaal die ze willen vertellen.
• Essentie: bescherming persoonlijke vrijheid
• Belgie is een:
• Democratie - hoe we macht legitiem maken
• Grondwettelijke staat
• Federalisme: hoe we een land structuur geven op een manier die aansluit bij de bevolking art
1 GW
• Rechtsstaat
• Monarchie
à Volgens deze principes is België een democratie, een rechtsstaat, een federale staat en een grondwettelijke staat die
beheerst wordt door de scheiding der machten.
Zijn gericht op het legitimeren en beperken van overheidsmacht, om burgers te beschermen tegen overheidswillekeur.
Woorden in het rood: gaat essentieel over de vraag hoe maken we overheidsmacht legitiem en hoe beschermen we onszelf
tegen overheidswillekeur?
4
Inhoudsopgave
EXAMEN ....................................................................................................................................... 3
Deel I. Grondplan ......................................................................................................................... 4
Hoofdstuk 1. Overzicht van de staatsrechtelijke principes ............................................................. 4
1.1 Belgie is een Grondwettelijke staat ............................................................................................. 5
1.2 Belgie is een Democratie ............................................................................................................ 6
1.3 Belgie is een Rechtstaat ............................................................................................................10
1.4 Belgie is een systeem gebasseerd op scheiding der machten ......................................................11
1.5 Belgie is een federaal systeem ...................................................................................................13
1.6 Belgie is een Monarchie .............................................................................................................16
1.7 België is een Sociale Welvaartstaat ............................................................................................17
1.8 Belgie is een duurzame staat .....................................................................................................17
Hoofdstuk 2: Overzicht van de staatsrechtelijke instellingen......................................................... 18
Het federale parlement ...................................................................................................................18
De Koning ......................................................................................................................................29
De regering.....................................................................................................................................30
Statuut van parlementsleden, ministers en staatsecretarissen .........................................................39
Rechtscolleges ..............................................................................................................................43
Hoofdstuk 3: fundamentele rechten en vrijheden: beginselen ....................................................... 48
Grondrechten in de Belgische grondwet van 1831 ............................................................................48
Categorieën van grondrechten ........................................................................................................49
Bronnen en beschermingsmechanismen.........................................................................................55
De werking van grondrechten ..........................................................................................................58
Misbruik van grondrechten ..............................................................................................................62
Derogatie van grondrechten ............................................................................................................62
Deel II. Constitutionalisme .......................................................................................................... 63
Hoofdstuk 4. Bronnen van staatsmacht en burgerschapsmodellen ............................................... 63
Soevereiniteitsmodellen .................................................................................................................63
Pluralistisch burgerschapsmodel ....................................................................................................65
Corporatistisch burgerschapsmodel ...............................................................................................65
Toepassing op het referendum ........................................................................................................66
Toepassing op genderquota ............................................................................................................67
Hoofdstuk 5. Bronnen van grondwettelijk recht............................................................................. 70
Grondwet ................................................................................................................................. 70
Grondwettelijke gewoonten en conventies.......................................................................................75
Hoofdstuk 6: Verhouding tussen GW en Internationaal recht ......................................................... 76
Principe: voorrang internationaal en supranationaal recht op GW .....................................................76
Voorwaarde: de rechtmatige aansluiting bij de internationale/ supranationale rechtsorde..................77
Uitzondering op de voorrang voor grondrechten ...............................................................................78
Beperkingen op voorrang EU-Recht vanuit GWettelijke pluralisme-visie ............................................79
Hoofdstuk 7: De handhaving van de Grondwet .............................................................................. 80
Ontwikkelingen die de wet niet langer onschendbaar maken ............................................................80
Het mandaat van het Grondwettelijk Hof .........................................................................................81
De ‘political questions’ doctrine in de VS .........................................................................................84
Rechstzekerheid ............................................................................................................................84
Hoofdstuk 8: Staatsnoodrecht ..................................................................................................... 86
Modellen voor constitutionele strategieën .......................................................................................86
Toepassing op België ......................................................................................................................87
Deel III. Democratie..................................................................................................................... 91
1
,Hoofdstuk 9. Institutionele kenmerken van de Belgische representatieve democratie ................... 91
Kiessysteem...................................................................................................................................91
De verhoudingen tussen parlement en regering: het vetrouwensbeginsel ..........................................97
Hoofdstuk 10. De inrichting van de concesusdemocratie ............................................................ 104
Het Federale niveau...................................................................................................................... 104
De brusselse instellingen .............................................................................................................. 108
Hoofdstuk 11: Democratische grondrechten en de weerbare democratie .................................... 112
Democratische grondrechten ....................................................................................................... 112
Delegatie wetgevende bevoegdheid .............................................................................................. 120
Het Gelijkheidsbeginsel en de neutraliteit van de staat ................................................................... 126
Weerbare democratie ................................................................................................................... 130
Deel IV. De rechtsstaat .............................................................................................................. 135
Hoofdstuk 12. De hiërarchie van de normen................................................................................ 135
Hierarchische verhoudingen ......................................................................................................... 135
Hiërarchie der normen vs democratisch principe ........................................................................... 137
Hoofdstuk 13: Het rechtszekerheidsbeginsel.............................................................................. 141
Rechtszekerheidsbeginsel ............................................................................................................ 141
De Algemeenheid van de wet ........................................................................................................ 142
Hoofdstuk 14: Rechtsbescherming: de rechterlijke toetsing van formele wetten .......................... 145
Verantwoording voor rechterlijke toetsing wetten – rechtsstaat vs. democratie ................................ 145
De ontwikkeling naar een systeem van rechterlijke toetsing van wetten in belgie .............................. 146
Decratische waarborgen in systeem van rechterlijke toetsing v wetten ............................................ 152
Juridisch pluralisme...................................................................................................................... 156
Deel V. De scheiding der machten .............................................................................................. 159
Hoofdstuk 15: de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechter ................. Fout! Bladwijzer niet
gedefinieerd.
Onafhankelijkheid en onpartijidgheid van rechters in GwH.............................................................. 160
Controle op rechterlijke macht ...................................................................................................... 162
Aansprakelijkheid van magistraten ................................................................................................ 162
Hoofdstuk 16: Aansprakelijkheid van wetgever ........................................................................... 164
Hoofdstuk 17: Rechterlijk activisme ........................................................................................... 166
Deel VI. Federalisme ................................................................................................................. 169
Hoofdstuk 18: De ontwikkeling van de Belgische eenheidsstaat naar een federale staat............... 170
Aanloop ....................................................................................................................................... 170
Democratisering en Vlaamse ontvoogding: naar taalwetten en taalgebieden ................................... 170
Naar een federale staat ................................................................................................................ 170
De 6 Staatshervormingen .............................................................................................................. 171
Hoofdstuk 19: Basismodel en evoluties: de entiteiten ................................................................. 171
Het basismodel: 3 gemeenschappen en 3 gewesten ...................................................................... 171
Evoluties in het basismodel: asymmetrische verschuivingen .......................................................... 173
Hoofdstuk 20: Basismodel en evoluties: de instellingen .............................................................. 176
Basismodel: parlementen en regeringen ........................................................................................ 176
Instellingen: Evoluties op basis van sub-nationale grondwetgevende autonomie ............................. 181
Hoofdstuk 21: Basismodel en evoluties: de bevoegdheden ......................................................... 188
Lexicon van bevoegheidstechnieken ............................................................................................. 188
Basismodel: het dogma van autonomie, nevenschikking en exclusiviteit ......................................... 189
Evoluties naar een meer flexibele invulling van bevoegdheden ........................................................ 194
Hoofdstuk 22: is België een federaal systeem? ........................................................................... 196
Is Belgie een federatie? ................................................................................................................. 196
Hoofdstuk 23: Waarheen met België? ......................................................................................... 197
EXAMENVRAGEN ....................................................................................................................... 201
DISCUSSIEVRAGEN ................................................................................................................... 202
2
,EXAMEN
Vijf kleine weetvraagjes /4
Grotere kennisvraag / 3,5
Toepassingsvragen (casus, actualiteit, oefening, juridisch knelpunt …) / 7,5
Vb. Burgemeester beslist dat bepaalde jongeren niet buiten mogen op oudejaarsnacht.
Vb. Hoe juridische knelpunten leren? Herkennen wat het probleempunt is, wat de argumenten voor
en tegen zijn.
Discussievraag /5
Discussievragen
1. Moet de procedure tot herziening van de Grondwet worden versoepeld?
2. Is er nood aan een crisisbepaling in de grondwet die in geval van een noodtoestand toelaat om af te
wijken van de grondwet en fundamentele rechten?
3. Wordt de stabiliteit van de federale regering gediend door de figuur van de legislatuurregering?
4. Worden aan Vlamingen in Brussel te veel institutionele waarborgen gegeven in verhouding tot hun
electoraal gewicht?
5. Maakt de Belgische regeling om ondemocratische partijen te weren onze democratie voldoende
weerbaar?
6. Biedt de Belgische regeling voor de toetsing van formele wetten een goed evenwicht tussen de principes
van rechtsstaat en democratie?
7. Dienen de gemeenschappen en gewesten over meer constitutionele autonomie te beschikken in onze
federale staat?
8. Leidt het Belgisch federaliseringsproces onvermijdelijk tot separatisme?
Studiewijzer: doelstellingen (zie eerste ppt)
Bepaalde jongeren die niet naar buiten mogen op ouderjaarsnacht à kan casusvraag zijn op examen.
Casus bij juridische knelpunten: meestal geen eenduidig antwoord op.
Juridische knelpunten moet je kennen, komt zeker op examen en je moet kunnen herkennen wat het probleempunt is. Op
examen kan casus eruit zien als dat, niet persee hetzelfde, maar je moet zeggen ‘dat is het kernprobleem en dat zijn de
argumenten tegen en dat zijn de argumenten voor.’
Discussievragen: vragen die over stuk van syllabus gaan, we moeten daar inzicht bij hebben en mee kunnen redeneren.
3
, Deel I. Grondplan
Hoofdstuk 1. Overzicht van de staatsrechtelijke
principes
Hoe maken we overheidsmacht legitiem en hoe beschermen we onszelf tegen overheidsoptreden?
Grondwettelijk recht = grondregels en basisprincipes die de inrichting van de staatsinstellingen beheersen.
• Zijn neergelegd in vooraf bepaalde regels, moeten niet steeds opnieuw onderhandeld worden.
• Doel: legitimeren en beperken van overheidsmacht à burgers beschermen tegen willekeur.
• Principes sturend voor inhoud beleid:
o Principe van sociale welvaart.
o Duurzaamheidsprincipe.
• Nieuwe versies, zelfde kern
• à Grondwettelijke principes gaan hele tijd mee maar wordt telkens anders. Wat een rechstaat vroeger
was - vooral bevreesd voor willekeur die er van de UM kwam, maar men vertrouwde het parlement
volledig. à Evolueert: vandaag gaat regering vertellen wat democratie is in rechstaat.
• Demcoratie= de wil van toevallige meerderheid in het parlement en alles wat er afbreuk aan
doet is niet democratisch à is een nieuw verhaal die ze willen vertellen.
• Essentie: bescherming persoonlijke vrijheid
• Belgie is een:
• Democratie - hoe we macht legitiem maken
• Grondwettelijke staat
• Federalisme: hoe we een land structuur geven op een manier die aansluit bij de bevolking art
1 GW
• Rechtsstaat
• Monarchie
à Volgens deze principes is België een democratie, een rechtsstaat, een federale staat en een grondwettelijke staat die
beheerst wordt door de scheiding der machten.
Zijn gericht op het legitimeren en beperken van overheidsmacht, om burgers te beschermen tegen overheidswillekeur.
Woorden in het rood: gaat essentieel over de vraag hoe maken we overheidsmacht legitiem en hoe beschermen we onszelf
tegen overheidswillekeur?
4
