Karlijn Corthals
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H9
Hoofdstuk 9: Democratie en vertegenwoordiging
Centrale vragen begin hoofdstuk
Wat is democratie?
Democratie wordt omschreven als een systeem van zelfbestuur waarbij de macht
uitgaat van de burgers zelf ("demos" betekent volk, "kratein" betekent heersen).
Hoewel er geen algemeen aanvaarde definitie of lijst van criteria bestaat, zijn er
wel essentiële ingrediënten die algemeen worden aanvaard:
Machtsoorsprong: De macht moet uitgaan van de burgers zelf.
Regels: Macht moet volgens afgesproken regels worden uitgeoefend.
Rechten: Individuele rechten en vrijheden van burgers moeten worden
gerespecteerd.
Controle: Bestuurders moeten ter verantwoording kunnen worden
geroepen (accountability).
Het document benadrukt dat democratie geen binaire categorie is; een systeem
kan in meerdere of mindere mate democratisch zijn. Lincoln omschreef het als
een systeem waarin niemand mag regeren over een ander zonder diens
toestemming
Wat is directe en indirecte, representatieve democratie?
Directe democratie: Hierbij nemen burgers zelf beslissingen zonder tussenkomst
van politici. Voorstanders verwijzen vaak naar Rousseau's "Du contrat social",
waarin gesteld wordt dat alleen het hele volk bindende regels mag maken. De
klassieke Atheense democratie wordt vaak als voorbeeld genoemd, hoewel deze
zeer exclusief was (vrouwen, kinderen en slaven hadden geen rechten).
Indirecte (representatieve) democratie: Burgers kiezen vertegenwoordigers die
namens hen beslissingen nemen. Dit werkt via verkiezingen waarbij burgers een
mandaat geven aan vertegenwoordigers.
Combinaties: In de praktijk is er vaak een combinatie, zoals bij een referendum
of een recall (waarbij kiezers een verkozene vroegtijdig kunnen wegstemmen,
zoals in sommige Amerikaanse staten).
Wat zijn de voorwaarden, criteria en bestanddelen van
democratie?
Het document maakt onderscheid tussen verschillende visies op criteria:
Institutionele vereisten: Vrije en geheime verkiezingen, evenwicht
tussen de drie machten, en tijdelijke mandaten voor politici.
1
,Karlijn Corthals
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H9
Culturele vereisten: Burgers en organisaties moeten zich kunnen
neerleggen bij beslissingen van de meerderheid.
Inhoudelijke vereisten: Het belang van verschil en conflict; er moet
echte concurrentie tussen politici en partijen zijn zodat burgers iets te
kiezen hebben.
Sociaal kapitaal: De aanwezigheid van netwerken, vertrouwen en
normen (het verenigingsleven als "leerschool van de democratie") is een
belangrijke voorwaarde voor het goed functioneren van democratische
instellingen.
Bestanddelen volgens Lincoln: Bestuur van het volk (soevereiniteit),
door het volk (participatie) en voor het volk (algemeen belang)
Wat is deliberatieve democratie?
Deliberatieve democratie wordt omschreven als de "nieuwste" democratievorm,
hoewel het concept zo oud is als de democratie zelf (ontstaan in Athene).
Kern: Beslissingen worden genomen na open overleg en discussie tussen
vrije en gelijke burgers, niet alleen door simpelweg te stemmen.
Inspiratie: De hedendaagse discussie is beïnvloed door het denken van
figuren als Habermas en Rawls. Ook Van Reybrouck stelt in dit kader
voor om vertegenwoordigers aan te duiden via loting.
Wat is pacificatiedemocratie?
De pacificatiedemocratie is een vorm van consensusdemocratie (tegenover
meerderheidsdemocratie).
Kenmerken: Het wordt gebruikt om tegenstellingen in een verdeelde
samenleving te beheersen door middel van overleg en compromis.
België: De Belgische democratie wordt specifiek omschreven als een
"neocorporatistische, federale pacificatiedemocratie"
Wat is vertegenwoordiging?
Vertegenwoordiging ontstaat omdat het onmogelijk is voor honderdduizenden
burgers om tegelijkertijd te heersen.
Principal-agent-theorie: De burger (principaal) delegeert taken aan
een politicus (agent) zonder de macht volledig over te dragen.
2
,Karlijn Corthals
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H9
Functie: De agent voert wetten uit en maakt beleid in opdracht van de
principaal, maar blijft controleerbaar (bijvoorbeeld door verkiezingen)
Welke modellen en vormen van vertegenwoordiging zijn er?
Het document noemt de volgende specifieke modellen van vertegenwoordiging:
Delegate-model: De vertegenwoordiger handelt strikt volgens de
instructies van de kiezers.
Trustee-model: De vertegenwoordiger krijgt het vertrouwen om naar
eigen inzicht en geweten te handelen in het belang van de kiezers.
Mandate-model: De vertegenwoordiger is gebonden aan het
partijprogramma waarvoor hij verkozen is.
Resemblance-model: De vertegenwoordigers moeten een afspiegeling
zijn van de bevolking (bijvoorbeeld qua gender, etniciteit of beroep).
‘Creatieve’ vertegenwoordiging.
Overzicht inhoudstafel
Hoofdstuk 9
Democratie en vertegenwoordiging……………………………………………………………………………..423
1 Inleiding: waarom democratie?........................................................................................426
2 Wat is democratie?..........................................................................................................429
2.1 Op zoek naar een onmogelijke definitie……………………………………………………………………429
2.2 Betekenissen van democratie: een bloemlezing……………………………………………………….431
2.3 Het imago van democratie…………………………………………………………………………………….432
2.4 Het belang van verschil…………………………………………………………………………………………435
2.5 De democratische paradox……………………………………………………………………………………436
3 Criteria en voorwaarden van democratie……………………………………………………………………436
3.1 Verschillende visies……………………………………………………………………………………………..436
3.2 Niet enkel een kwestie van instellingen……………………………………………………………………437
3.3 Een bijzondere voorwaarde: sociaal kapitaal……………………………………………………………439
4 Democratie krijgt meer betekenis dankzij niet-democratische systemen………………………..441
5 De centrale principes van de liberale parlementaire democratie……………………………………442
6 Bestanddelen van democratie………………………………………………………………………………….444
6.1 Het meerderheidsbeginsel als cruciaal bestanddeel…………………………………………………444
6.2 Door, voor en van het volk……………………………………………………………………………………..446
3
, Karlijn Corthals
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H9
7 De deliberatieve democratie…………………………………………………………………………………….452
7.1 De ‘nieuwste’ democratievorm………………………………………………………………………………452
7.2 Wat is deliberatieve democratie?...................................................................................454
7.3 Nog veel is onbekend……………………………………………………………………………………………456
8 De pacificatiedemocratie…………………………………………………………………………………………457
8.1 Consensus- vs. meerderheidsdemocratie…………………………………………………………….…457
8.2 Pacificatiedemocratie…………………………………………………………………………………………..458
8.3 Voorwaarden voor pacificatiedemocratie………………………………………………………………..459
8.4 Hedendaagse betekenis en functioneren?......................................................................460
9 Vertegenwoordiging………………………………………………………………………………………………..461
9.1 Inleiding…………………………………………………………………………………………………………….461
9.2 Wat is vertegenwoordiging?...........................................................................................463
9.3 Vormen van vertegenwoordiging…………………………………………………………………………….464
10 Modellen van vertegenwoordiging……………………………………………………………………………467
10.1 Delegate-model…………………………………………………………………………………………………467
10.2 Trustee-model…………………………………………………………………………………………………..467
10.3 Mandate-model…………………………………………………………………………………………………468
10.4 Resemblance-model………………………………………………………………………………………....469
10.5 ‘Creatieve’ vertegenwoordiging…………………………………………………………………………….470
10.6 Vertegenwoordiging van bovenaf of van onderuit; controle vooraf of achteraf………………471
11 Uitleiding: wat nu met de democratie?............................................................................473
Hoofdstuk 9
Democratie en
vertegenwoordiging……………………………………………………………..423
1 Inleiding: waarom
democratie?......................................................................426
‘Democracy index 2024’ van Economist Intelligence unit (EIU)
= geeft actueel beeld vd staat vd democratie in 165 landen
goed vr bijna heel de wereldbevolking
De EIU-index
= werkt met score van 0 tot 10
= gebaseerd op 5 categorieën
- Verkiezingsproces & pluralisme
4
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H9
Hoofdstuk 9: Democratie en vertegenwoordiging
Centrale vragen begin hoofdstuk
Wat is democratie?
Democratie wordt omschreven als een systeem van zelfbestuur waarbij de macht
uitgaat van de burgers zelf ("demos" betekent volk, "kratein" betekent heersen).
Hoewel er geen algemeen aanvaarde definitie of lijst van criteria bestaat, zijn er
wel essentiële ingrediënten die algemeen worden aanvaard:
Machtsoorsprong: De macht moet uitgaan van de burgers zelf.
Regels: Macht moet volgens afgesproken regels worden uitgeoefend.
Rechten: Individuele rechten en vrijheden van burgers moeten worden
gerespecteerd.
Controle: Bestuurders moeten ter verantwoording kunnen worden
geroepen (accountability).
Het document benadrukt dat democratie geen binaire categorie is; een systeem
kan in meerdere of mindere mate democratisch zijn. Lincoln omschreef het als
een systeem waarin niemand mag regeren over een ander zonder diens
toestemming
Wat is directe en indirecte, representatieve democratie?
Directe democratie: Hierbij nemen burgers zelf beslissingen zonder tussenkomst
van politici. Voorstanders verwijzen vaak naar Rousseau's "Du contrat social",
waarin gesteld wordt dat alleen het hele volk bindende regels mag maken. De
klassieke Atheense democratie wordt vaak als voorbeeld genoemd, hoewel deze
zeer exclusief was (vrouwen, kinderen en slaven hadden geen rechten).
Indirecte (representatieve) democratie: Burgers kiezen vertegenwoordigers die
namens hen beslissingen nemen. Dit werkt via verkiezingen waarbij burgers een
mandaat geven aan vertegenwoordigers.
Combinaties: In de praktijk is er vaak een combinatie, zoals bij een referendum
of een recall (waarbij kiezers een verkozene vroegtijdig kunnen wegstemmen,
zoals in sommige Amerikaanse staten).
Wat zijn de voorwaarden, criteria en bestanddelen van
democratie?
Het document maakt onderscheid tussen verschillende visies op criteria:
Institutionele vereisten: Vrije en geheime verkiezingen, evenwicht
tussen de drie machten, en tijdelijke mandaten voor politici.
1
,Karlijn Corthals
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H9
Culturele vereisten: Burgers en organisaties moeten zich kunnen
neerleggen bij beslissingen van de meerderheid.
Inhoudelijke vereisten: Het belang van verschil en conflict; er moet
echte concurrentie tussen politici en partijen zijn zodat burgers iets te
kiezen hebben.
Sociaal kapitaal: De aanwezigheid van netwerken, vertrouwen en
normen (het verenigingsleven als "leerschool van de democratie") is een
belangrijke voorwaarde voor het goed functioneren van democratische
instellingen.
Bestanddelen volgens Lincoln: Bestuur van het volk (soevereiniteit),
door het volk (participatie) en voor het volk (algemeen belang)
Wat is deliberatieve democratie?
Deliberatieve democratie wordt omschreven als de "nieuwste" democratievorm,
hoewel het concept zo oud is als de democratie zelf (ontstaan in Athene).
Kern: Beslissingen worden genomen na open overleg en discussie tussen
vrije en gelijke burgers, niet alleen door simpelweg te stemmen.
Inspiratie: De hedendaagse discussie is beïnvloed door het denken van
figuren als Habermas en Rawls. Ook Van Reybrouck stelt in dit kader
voor om vertegenwoordigers aan te duiden via loting.
Wat is pacificatiedemocratie?
De pacificatiedemocratie is een vorm van consensusdemocratie (tegenover
meerderheidsdemocratie).
Kenmerken: Het wordt gebruikt om tegenstellingen in een verdeelde
samenleving te beheersen door middel van overleg en compromis.
België: De Belgische democratie wordt specifiek omschreven als een
"neocorporatistische, federale pacificatiedemocratie"
Wat is vertegenwoordiging?
Vertegenwoordiging ontstaat omdat het onmogelijk is voor honderdduizenden
burgers om tegelijkertijd te heersen.
Principal-agent-theorie: De burger (principaal) delegeert taken aan
een politicus (agent) zonder de macht volledig over te dragen.
2
,Karlijn Corthals
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H9
Functie: De agent voert wetten uit en maakt beleid in opdracht van de
principaal, maar blijft controleerbaar (bijvoorbeeld door verkiezingen)
Welke modellen en vormen van vertegenwoordiging zijn er?
Het document noemt de volgende specifieke modellen van vertegenwoordiging:
Delegate-model: De vertegenwoordiger handelt strikt volgens de
instructies van de kiezers.
Trustee-model: De vertegenwoordiger krijgt het vertrouwen om naar
eigen inzicht en geweten te handelen in het belang van de kiezers.
Mandate-model: De vertegenwoordiger is gebonden aan het
partijprogramma waarvoor hij verkozen is.
Resemblance-model: De vertegenwoordigers moeten een afspiegeling
zijn van de bevolking (bijvoorbeeld qua gender, etniciteit of beroep).
‘Creatieve’ vertegenwoordiging.
Overzicht inhoudstafel
Hoofdstuk 9
Democratie en vertegenwoordiging……………………………………………………………………………..423
1 Inleiding: waarom democratie?........................................................................................426
2 Wat is democratie?..........................................................................................................429
2.1 Op zoek naar een onmogelijke definitie……………………………………………………………………429
2.2 Betekenissen van democratie: een bloemlezing……………………………………………………….431
2.3 Het imago van democratie…………………………………………………………………………………….432
2.4 Het belang van verschil…………………………………………………………………………………………435
2.5 De democratische paradox……………………………………………………………………………………436
3 Criteria en voorwaarden van democratie……………………………………………………………………436
3.1 Verschillende visies……………………………………………………………………………………………..436
3.2 Niet enkel een kwestie van instellingen……………………………………………………………………437
3.3 Een bijzondere voorwaarde: sociaal kapitaal……………………………………………………………439
4 Democratie krijgt meer betekenis dankzij niet-democratische systemen………………………..441
5 De centrale principes van de liberale parlementaire democratie……………………………………442
6 Bestanddelen van democratie………………………………………………………………………………….444
6.1 Het meerderheidsbeginsel als cruciaal bestanddeel…………………………………………………444
6.2 Door, voor en van het volk……………………………………………………………………………………..446
3
, Karlijn Corthals
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H9
7 De deliberatieve democratie…………………………………………………………………………………….452
7.1 De ‘nieuwste’ democratievorm………………………………………………………………………………452
7.2 Wat is deliberatieve democratie?...................................................................................454
7.3 Nog veel is onbekend……………………………………………………………………………………………456
8 De pacificatiedemocratie…………………………………………………………………………………………457
8.1 Consensus- vs. meerderheidsdemocratie…………………………………………………………….…457
8.2 Pacificatiedemocratie…………………………………………………………………………………………..458
8.3 Voorwaarden voor pacificatiedemocratie………………………………………………………………..459
8.4 Hedendaagse betekenis en functioneren?......................................................................460
9 Vertegenwoordiging………………………………………………………………………………………………..461
9.1 Inleiding…………………………………………………………………………………………………………….461
9.2 Wat is vertegenwoordiging?...........................................................................................463
9.3 Vormen van vertegenwoordiging…………………………………………………………………………….464
10 Modellen van vertegenwoordiging……………………………………………………………………………467
10.1 Delegate-model…………………………………………………………………………………………………467
10.2 Trustee-model…………………………………………………………………………………………………..467
10.3 Mandate-model…………………………………………………………………………………………………468
10.4 Resemblance-model………………………………………………………………………………………....469
10.5 ‘Creatieve’ vertegenwoordiging…………………………………………………………………………….470
10.6 Vertegenwoordiging van bovenaf of van onderuit; controle vooraf of achteraf………………471
11 Uitleiding: wat nu met de democratie?............................................................................473
Hoofdstuk 9
Democratie en
vertegenwoordiging……………………………………………………………..423
1 Inleiding: waarom
democratie?......................................................................426
‘Democracy index 2024’ van Economist Intelligence unit (EIU)
= geeft actueel beeld vd staat vd democratie in 165 landen
goed vr bijna heel de wereldbevolking
De EIU-index
= werkt met score van 0 tot 10
= gebaseerd op 5 categorieën
- Verkiezingsproces & pluralisme
4
