Karlijn Corthals
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H5
Hoofdstuk 5: Macht in veel handen
Centrale vragen begin hoofdstuk
1. Wat is politieke cultuur?
De term politieke cultuur verwijst naar het geheel van waarden, normen,
overtuigingen, houdingen en symbolen die dominant zijn binnen een
samenleving met betrekking tot de politiek. Het beschrijft hoe mensen denken
over de overheid, politieke leiders, de democratie, en hun eigen rol daarin. Het
beïnvloedt zowel het politieke gedrag van burgers als het functioneren van
politieke systemen.
Belangrijke aspecten van politieke cultuur omvatten:
Cognitieve oriëntaties: De kennis die mensen hebben over het politieke
systeem.
Affectieve oriëntaties: De gevoelens die mensen hebben over de politiek
(bijvoorbeeld vertrouwen of wantrouwen).
Evaluatieve oriëntaties: De beoordelingen die mensen maken over de
politiek (bijvoorbeeld de legitimiteit van de overheid).
Een invloedrijke studie over dit onderwerp is The Civic Culture (1963) van Gabriel
Almond en Sidney Verba. Zij onderscheidden drie hoofdtypen politieke culturen:
1. Parochiale cultuur: Weinig politieke kennis en betrokkenheid, politiek staat
ver van de burgers af.
2. Onderdanige cultuur (Subject culture): Burgers zijn zich bewust van het
politieke systeem en de outputs (wetten, beleid), maar zien zichzelf niet
als actieve deelnemers. De materialen noemen hier West-Duitsland en
Italië als voorbeelden uit hun onderzoek, waar burgers weinig macht
hebben, maar wel het nieuws volgen en zich als gehoorzame burgers zien.
3. Participatieve cultuur (Participant culture): Burgers hebben een hoge
politieke kennis en een sterke bereidwilligheid om deel te nemen aan het
politieke proces. De VS en het VK werden hier als voorbeelden genoemd,
waar burgers het gevoel hebben inspraak te hebben en trots zijn op hun
systeem, en vaak actief zijn in hun gemeenschap.
Almond en Verba stelden dat geen van deze culturen op zichzelf een stabiele
democratie oplevert. Zij pleitten voor een mix, het ideaal van de civic culture,
een evenwichtspositie waarbij burgers actief deelnemen maar ook vertrouwen en
tevredenheid hebben, en respect tonen voor de autoriteiten. Deze civic culture is
dus een balans tussen kritische/actieve betrokkenheid en respect voor autoriteit.
Zonder dit evenwicht kan een democratie leiden tot passiviteit of overdreven
activisme en scherpe verdeeldheid.
De stabiliteit van een democratie volgens Almond en Verba vereist:
1
,Karlijn Corthals
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H5
1. Voldoende politieke betrokkenheid (niet té gering, maar ook niet
overdreven).
2. Voldoende gemeenschapsgevoelens en verbondenheid.
3. Voldoende geloof in de legitimiteit van het systeem.
Later werd sociaal kapitaal door Robert Putnam (30 jaar na Almond & Verba) in
zijn onderzoek naar Italië gekoppeld aan de prestaties van regio's, waarbij
netwerken en relaties bijdragen aan het bereiken van gemeenschappelijke
doelen. Ook het belang van politieke kennis werd benadrukt door Schudson met
zijn concept van monitorial citizenship, waarbij burgers eerder aandachtig dan
volledig geïnformeerd moeten zijn, gezien de complexiteit van de democratie.
2. Wat is politieke legitimiteit?
Politieke legitimiteit staat voor de rechtmatigheid van het bestuur; het is de
breed gedragen overtuiging onder de bevolking dat degenen die de macht
uitoefenen, het recht hebben om te besturen en de juiste personen zijn om dit te
doen. Het verwijst naar de bereidheid van burgers om de macht van een
overheid te aanvaarden, waardoor macht wordt omgezet in gezag.
Macht: Het vermogen om iets af te dwingen.
Gezag: De vrijwillige aanvaarding van macht omdat men deze als
rechtmatig beschouwt.
Een politiek systeem is legitiem als burgers de regels van de autoriteiten
vrijwillig aanvaarden, omdat ze denken dat deze hun belangen dienen.
Politicologen benaderen legitimiteit vaak empirisch: hoe groot is de kans dat
opdrachten van machthebbers worden uitgevoerd?
Er worden verschillende vormen van legitimiteit onderscheiden:
1. Inputlegitimiteit ('Government by the people'): Concentreert zich op de
vraag of politieke beslissingen een uitdrukking zijn van de wil van het volk.
De nadruk ligt hier op politieke participatie.
2. Outputlegitimiteit ('Government for the people'): Beslissingen zijn legitiem
als ze leiden tot goed beleid dat overeenkomt met de behoeften van de
burgers. De nadruk ligt op de resultaten van beleid.
3. Throughput- of proceslegitimiteit: De aard en kwaliteit van de procedures
van besluitvorming. Het gaat om hoe beslissingen tot stand komen en wie
eraan deelneemt.
4. Feedbacklegitimiteit ('Accountability'): Vereist dat politici en bestuurders
zich verantwoorden voor hun daden. De nadruk ligt op de manier waarop
verantwoording wordt afgelegd.
Max Weber droeg bij aan de discussie over legitimiteit door drie types van
legitiem gezag/autoriteit te onderscheiden:
2
,Karlijn Corthals
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H5
1. Traditioneel gezag: Gebaseerd op het feit dat 'het altijd al zo is geweest'.
Deze autoriteit wordt niet ter discussie gesteld (bijv. monarchieën op basis
van erfelijkheid).
2. Charismatisch gezag: Ontleent zijn erkenning aan de krachtige uitstraling
van een persoonlijkheid die loyaliteit en verafgoding opwekt (bijv.
Napoleon, Hitler). Dit gezag is echter vaak instabiel, omdat het afhankelijk
is van één persoon.
3. Rationeel-legalistisch gezag: Gebaseerd op de logische toepassing van
een normenstelsel, op respect voor regels in plaats van personen. Dit type
gezag, vaak terug te vinden in moderne staten met een bureaucratie,
vermindert de kans op machtsmisbruik, omdat ook leiders gebonden zijn
aan regels.
Politieke legitimiteit gaat vaak samen met politiek vertrouwen, het vertrouwen
dat politici en instellingen handelen in het belang van het land. Hoewel het
politiek vertrouwen in de jaren '90/'00 daalde, stabiliseerde het volgens Pippa
Norris op een lager niveau. Putnam wees op een 'deflatie' van de politieke
cultuur, wat ook zichtbaar was in de VS.
3. Wat is politieke socialisatie?
Politieke socialisatie is het proces waarbij individuen, gedurende hun hele leven,
politieke kennis, waarden, normen, attitudes en gedragingen aanleren en
internaliseren. Het is een cruciaal proces voor het voortbestaan en de stabiliteit
van een politiek systeem, omdat het zorgt voor de overdracht van de politieke
cultuur van de ene op de andere generatie.
Dit proces is niet alleen beperkt tot de kindertijd, maar strekt zich uit over het
hele leven, waarbij individuen continu hun politieke oriëntaties kunnen
aanpassen en verdiepen.
Belangrijke agenten van politieke socialisatie zijn onder meer:
Het gezin: Vaak de eerste en meest invloedrijke bron van politieke
waarden en normen.
Onderwijs: Scholen spelen een rol bij het overdragen van
staatsburgerschap en democratische principes.
Peers (vrienden, leeftijdsgenoten): Sociale omgeving kan politieke
opvattingen beïnvloeden.
Media: Kranten, televisie, radio en, tegenwoordig steeds meer, sociale
media, vormen de politieke perceptie.
Politieke partijen en belangengroepen: Ze informeren en mobiliseren
burgers en beïnvloeden hun politieke voorkeuren.
Ervaringen met het politieke systeem: Persoonlijke ervaringen met wetten,
overheid en politieke gebeurtenissen kunnen de politieke houding vormen.
3
, Karlijn Corthals
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H5
Politieke socialisatie is een dynamisch en wederkerig proces; het is niet alleen
een top-down overdracht, maar ook beïnvloed door individuele interpretaties en
maatschappelijke veranderingen.
4. Wat zijn politieke breuklijnen?
Politieke breuklijnen (cleavages) zijn diepgewortelde scheidslijnen binnen een
samenleving die de politiek structureren en leiden tot conflicten en
partijvorming. Deze breuklijnen weerspiegelen fundamentele maatschappelijke
tegenstellingen die politiek relevant zijn en vaak de basis vormen voor politieke
partijen en ideologieën. Ze zijn duurzaam en beïnvloeden het stemgedrag en de
politieke participatie van groepen burgers.
De theorie van politieke breuklijnen werd met name ontwikkeld door Seymour
Martin Lipset en Stein Rokkan in hun werk Party Systems and Voter
Alignments (1967). Zij identificeerden vier historische breuklijnen die ontstonden
tijdens twee grote revoluties in de Westerse geschiedenis: de Nationale
Revolutie en de Industriële Revolutie.
Twee breuklijnen uit de Nationale Revolutie (staatsvorming en natievorming):
1. Centrum-Periferie breuklijn: De tegenstelling tussen de centraliserende
nationale staat en regionale, etnische of linguïstische identiteiten (bijv.
Vlaanderen vs. Wallonië, stad vs. platteland, nationale taal vs. regionale
talen).
2. Kerk-Staat breuklijn: Het conflict tussen religieuze instellingen (vaak de
gevestigde kerk) en de seculiere, rationalistische staat over kwesties als
onderwijs, moraal en de scheiding van kerk en staat (bijv. religieuze
partijen vs. liberale/socialistische partijen).
Twee breuklijnen uit de Industriële Revolutie (opkomst van kapitalisme en
industrialisatie):
3. Arbeid-Kapitaal breuklijn: De tegenstelling tussen werkgevers (kapitaal) en
werknemers (arbeid) over de verdeling van rijkdom, arbeidsomstandigheden en
eigendomsrechten
BV. socialistische/communistische partijen vs. liberale/conservatieve partijen
4. Stad-Land breuklijn: De tegenstelling tussen de belangen van de stedelijke
industrie en de landelijke landbouw, vaak met conflicten over handelstarieven en
economisch beleid
BV. Agrarische partijen vs. industriële partijen
Deze breuklijnen hebben geleid tot de vorming van de politieke partijsystemen
zoals we die kennen in veel Europese landen. Hoewel de relevantie van sommige
breuklijnen in de loop der tijd kan afnemen of verschuiven, blijven ze een
belangrijk kader voor het begrijpen van politieke conflicten.
5. Welke breuklijnen spelen in ons land (België) een rol?
In België, als een klassiek voorbeeld van een land met diepe breuklijnen, zijn alle
vier de klassieke breuklijnen van Lipset en Rokkan historisch gezien zeer
4
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H5
Hoofdstuk 5: Macht in veel handen
Centrale vragen begin hoofdstuk
1. Wat is politieke cultuur?
De term politieke cultuur verwijst naar het geheel van waarden, normen,
overtuigingen, houdingen en symbolen die dominant zijn binnen een
samenleving met betrekking tot de politiek. Het beschrijft hoe mensen denken
over de overheid, politieke leiders, de democratie, en hun eigen rol daarin. Het
beïnvloedt zowel het politieke gedrag van burgers als het functioneren van
politieke systemen.
Belangrijke aspecten van politieke cultuur omvatten:
Cognitieve oriëntaties: De kennis die mensen hebben over het politieke
systeem.
Affectieve oriëntaties: De gevoelens die mensen hebben over de politiek
(bijvoorbeeld vertrouwen of wantrouwen).
Evaluatieve oriëntaties: De beoordelingen die mensen maken over de
politiek (bijvoorbeeld de legitimiteit van de overheid).
Een invloedrijke studie over dit onderwerp is The Civic Culture (1963) van Gabriel
Almond en Sidney Verba. Zij onderscheidden drie hoofdtypen politieke culturen:
1. Parochiale cultuur: Weinig politieke kennis en betrokkenheid, politiek staat
ver van de burgers af.
2. Onderdanige cultuur (Subject culture): Burgers zijn zich bewust van het
politieke systeem en de outputs (wetten, beleid), maar zien zichzelf niet
als actieve deelnemers. De materialen noemen hier West-Duitsland en
Italië als voorbeelden uit hun onderzoek, waar burgers weinig macht
hebben, maar wel het nieuws volgen en zich als gehoorzame burgers zien.
3. Participatieve cultuur (Participant culture): Burgers hebben een hoge
politieke kennis en een sterke bereidwilligheid om deel te nemen aan het
politieke proces. De VS en het VK werden hier als voorbeelden genoemd,
waar burgers het gevoel hebben inspraak te hebben en trots zijn op hun
systeem, en vaak actief zijn in hun gemeenschap.
Almond en Verba stelden dat geen van deze culturen op zichzelf een stabiele
democratie oplevert. Zij pleitten voor een mix, het ideaal van de civic culture,
een evenwichtspositie waarbij burgers actief deelnemen maar ook vertrouwen en
tevredenheid hebben, en respect tonen voor de autoriteiten. Deze civic culture is
dus een balans tussen kritische/actieve betrokkenheid en respect voor autoriteit.
Zonder dit evenwicht kan een democratie leiden tot passiviteit of overdreven
activisme en scherpe verdeeldheid.
De stabiliteit van een democratie volgens Almond en Verba vereist:
1
,Karlijn Corthals
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H5
1. Voldoende politieke betrokkenheid (niet té gering, maar ook niet
overdreven).
2. Voldoende gemeenschapsgevoelens en verbondenheid.
3. Voldoende geloof in de legitimiteit van het systeem.
Later werd sociaal kapitaal door Robert Putnam (30 jaar na Almond & Verba) in
zijn onderzoek naar Italië gekoppeld aan de prestaties van regio's, waarbij
netwerken en relaties bijdragen aan het bereiken van gemeenschappelijke
doelen. Ook het belang van politieke kennis werd benadrukt door Schudson met
zijn concept van monitorial citizenship, waarbij burgers eerder aandachtig dan
volledig geïnformeerd moeten zijn, gezien de complexiteit van de democratie.
2. Wat is politieke legitimiteit?
Politieke legitimiteit staat voor de rechtmatigheid van het bestuur; het is de
breed gedragen overtuiging onder de bevolking dat degenen die de macht
uitoefenen, het recht hebben om te besturen en de juiste personen zijn om dit te
doen. Het verwijst naar de bereidheid van burgers om de macht van een
overheid te aanvaarden, waardoor macht wordt omgezet in gezag.
Macht: Het vermogen om iets af te dwingen.
Gezag: De vrijwillige aanvaarding van macht omdat men deze als
rechtmatig beschouwt.
Een politiek systeem is legitiem als burgers de regels van de autoriteiten
vrijwillig aanvaarden, omdat ze denken dat deze hun belangen dienen.
Politicologen benaderen legitimiteit vaak empirisch: hoe groot is de kans dat
opdrachten van machthebbers worden uitgevoerd?
Er worden verschillende vormen van legitimiteit onderscheiden:
1. Inputlegitimiteit ('Government by the people'): Concentreert zich op de
vraag of politieke beslissingen een uitdrukking zijn van de wil van het volk.
De nadruk ligt hier op politieke participatie.
2. Outputlegitimiteit ('Government for the people'): Beslissingen zijn legitiem
als ze leiden tot goed beleid dat overeenkomt met de behoeften van de
burgers. De nadruk ligt op de resultaten van beleid.
3. Throughput- of proceslegitimiteit: De aard en kwaliteit van de procedures
van besluitvorming. Het gaat om hoe beslissingen tot stand komen en wie
eraan deelneemt.
4. Feedbacklegitimiteit ('Accountability'): Vereist dat politici en bestuurders
zich verantwoorden voor hun daden. De nadruk ligt op de manier waarop
verantwoording wordt afgelegd.
Max Weber droeg bij aan de discussie over legitimiteit door drie types van
legitiem gezag/autoriteit te onderscheiden:
2
,Karlijn Corthals
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H5
1. Traditioneel gezag: Gebaseerd op het feit dat 'het altijd al zo is geweest'.
Deze autoriteit wordt niet ter discussie gesteld (bijv. monarchieën op basis
van erfelijkheid).
2. Charismatisch gezag: Ontleent zijn erkenning aan de krachtige uitstraling
van een persoonlijkheid die loyaliteit en verafgoding opwekt (bijv.
Napoleon, Hitler). Dit gezag is echter vaak instabiel, omdat het afhankelijk
is van één persoon.
3. Rationeel-legalistisch gezag: Gebaseerd op de logische toepassing van
een normenstelsel, op respect voor regels in plaats van personen. Dit type
gezag, vaak terug te vinden in moderne staten met een bureaucratie,
vermindert de kans op machtsmisbruik, omdat ook leiders gebonden zijn
aan regels.
Politieke legitimiteit gaat vaak samen met politiek vertrouwen, het vertrouwen
dat politici en instellingen handelen in het belang van het land. Hoewel het
politiek vertrouwen in de jaren '90/'00 daalde, stabiliseerde het volgens Pippa
Norris op een lager niveau. Putnam wees op een 'deflatie' van de politieke
cultuur, wat ook zichtbaar was in de VS.
3. Wat is politieke socialisatie?
Politieke socialisatie is het proces waarbij individuen, gedurende hun hele leven,
politieke kennis, waarden, normen, attitudes en gedragingen aanleren en
internaliseren. Het is een cruciaal proces voor het voortbestaan en de stabiliteit
van een politiek systeem, omdat het zorgt voor de overdracht van de politieke
cultuur van de ene op de andere generatie.
Dit proces is niet alleen beperkt tot de kindertijd, maar strekt zich uit over het
hele leven, waarbij individuen continu hun politieke oriëntaties kunnen
aanpassen en verdiepen.
Belangrijke agenten van politieke socialisatie zijn onder meer:
Het gezin: Vaak de eerste en meest invloedrijke bron van politieke
waarden en normen.
Onderwijs: Scholen spelen een rol bij het overdragen van
staatsburgerschap en democratische principes.
Peers (vrienden, leeftijdsgenoten): Sociale omgeving kan politieke
opvattingen beïnvloeden.
Media: Kranten, televisie, radio en, tegenwoordig steeds meer, sociale
media, vormen de politieke perceptie.
Politieke partijen en belangengroepen: Ze informeren en mobiliseren
burgers en beïnvloeden hun politieke voorkeuren.
Ervaringen met het politieke systeem: Persoonlijke ervaringen met wetten,
overheid en politieke gebeurtenissen kunnen de politieke houding vormen.
3
, Karlijn Corthals
Studente 1ste bachelor communicatiewetenschappen
Samenvatting Politicologie H5
Politieke socialisatie is een dynamisch en wederkerig proces; het is niet alleen
een top-down overdracht, maar ook beïnvloed door individuele interpretaties en
maatschappelijke veranderingen.
4. Wat zijn politieke breuklijnen?
Politieke breuklijnen (cleavages) zijn diepgewortelde scheidslijnen binnen een
samenleving die de politiek structureren en leiden tot conflicten en
partijvorming. Deze breuklijnen weerspiegelen fundamentele maatschappelijke
tegenstellingen die politiek relevant zijn en vaak de basis vormen voor politieke
partijen en ideologieën. Ze zijn duurzaam en beïnvloeden het stemgedrag en de
politieke participatie van groepen burgers.
De theorie van politieke breuklijnen werd met name ontwikkeld door Seymour
Martin Lipset en Stein Rokkan in hun werk Party Systems and Voter
Alignments (1967). Zij identificeerden vier historische breuklijnen die ontstonden
tijdens twee grote revoluties in de Westerse geschiedenis: de Nationale
Revolutie en de Industriële Revolutie.
Twee breuklijnen uit de Nationale Revolutie (staatsvorming en natievorming):
1. Centrum-Periferie breuklijn: De tegenstelling tussen de centraliserende
nationale staat en regionale, etnische of linguïstische identiteiten (bijv.
Vlaanderen vs. Wallonië, stad vs. platteland, nationale taal vs. regionale
talen).
2. Kerk-Staat breuklijn: Het conflict tussen religieuze instellingen (vaak de
gevestigde kerk) en de seculiere, rationalistische staat over kwesties als
onderwijs, moraal en de scheiding van kerk en staat (bijv. religieuze
partijen vs. liberale/socialistische partijen).
Twee breuklijnen uit de Industriële Revolutie (opkomst van kapitalisme en
industrialisatie):
3. Arbeid-Kapitaal breuklijn: De tegenstelling tussen werkgevers (kapitaal) en
werknemers (arbeid) over de verdeling van rijkdom, arbeidsomstandigheden en
eigendomsrechten
BV. socialistische/communistische partijen vs. liberale/conservatieve partijen
4. Stad-Land breuklijn: De tegenstelling tussen de belangen van de stedelijke
industrie en de landelijke landbouw, vaak met conflicten over handelstarieven en
economisch beleid
BV. Agrarische partijen vs. industriële partijen
Deze breuklijnen hebben geleid tot de vorming van de politieke partijsystemen
zoals we die kennen in veel Europese landen. Hoewel de relevantie van sommige
breuklijnen in de loop der tijd kan afnemen of verschuiven, blijven ze een
belangrijk kader voor het begrijpen van politieke conflicten.
5. Welke breuklijnen spelen in ons land (België) een rol?
In België, als een klassiek voorbeeld van een land met diepe breuklijnen, zijn alle
vier de klassieke breuklijnen van Lipset en Rokkan historisch gezien zeer
4
