SAMENVATTING PLANMATIG & WETENSCHAPPELIJK DENKEN
H1: Kritisch denken
1.1 Waarom is kritisch denken belangrijk? En wat is kritisch denken?
1) Belang kritisch denken
▪ Noodzakelijk om kwaliteit in onze samenleving te blijven garanderen
▪ 21e eeuw complex + evolueert snel: globalisering, technologisering, informatisering, individualisering
2) Wat verstaan we onder kritisch denken?
▪ Kritisch denken gaat in de eerste plaats niet over wat we denken, maar wel over hoe we denken
Kritische vaardigheden Kritische houding
Betrouwbare informatie zoeken Open geest hebben, nieuwsgierig en onderzoekend zijn
Bronnen interpreteren en analyseren Eerlijk zijn
Redeneren en reflecteren voordat je een standpunt De juiste vragen stellen, jezelf in vraag stellen en twijfelen
inneemt of voor je beslist hoe je zal handelen
Verklaren waarop je standpunt of handeling gebaseerd is Verschillende alternatieven afwegen
Onderscheid maken tussen waarschijnlijke en minder Voorzichtig zijn bij het trekken van conclusies
waarschijnlijke beweringen (Sceptisch zijn, maar niet cynisch!)
Drogredenen herkennen en vermijden Bereid zijn om je standpunt aan te passen
1.2 Bedreigingen voor ons kritisch denkvermogen
1) Type 1 en type 2 denken
▪ Type 1-denken: snel, intuïtief en onbewust, zorgt ervoor dat we snel kunnen handelen en multitasken
▪ Type 2-denken: langzaam, expliciet, bewust, verloopt beredeneerd, kost meer inspanning
▪ Kritisch denken: leren onderdrukken v/h type 1-denken om meer bewust te denken (type 2)
2) Misleid door ons eigen brein
▪ Ons brein filtert informatie en prikkels en maakt er herkenbare stukken van
▪ We moeten rekening houden met onze subjectieve interpretatie v/d werkelijkheid
▪ Proces van de info die je bewaart en verwerkt = interpreteren -> beïnvloed door bepaalde factoren
▪ Gevoelens: de stemming waarin je je begeeft zal bepalen hoe je reageert op opmerkingen
▪ Geheugen: vroegere ervaringen bepalen toekomstig handelen (vb. bedrogen geweest in vorige relatie)
▪ Verwachtingen: verwachtingen bepalen je uiteindelijke oordeel (vb. film kijken na recensie)
▪ Contrastwerking: iets kan sterker opvallen door contrast met de rest (vb. sollicitatie na iemand slecht)
▪ Projectie: soort afweermechanisme tegen negatieve emoties door die toe te schrijven aan anderen
▪ Vooroordelen: voorbarig en vaak negatief oordeel dat gevoelsmatig bepaald is (irrationeel)
▪ Affectieve verbondenheid: gevoelsmatige band tussen mensen kan waarneming subjectief kleuren
▪ Eigen waarden en normen: bepaald door je opvoeding en cultuur, niet voor iedereen hetzelfde
3) Confirmation bias (tunnelvisie)
▪ We hebben van nature vooral oog voor elementen die onze meningen, keuzes en handelingen
bevestigen en niet voor elementen die dat niet doen (brein kiest de weg van de minste weerstand)
▪ Het snel bevestigen van onze eigen mening en wensdenken (wishful thinking) kosten minder mentale
energie dan het voortdurend in vraag stellen van onze ideeën
▪ Oordeel niet te snel en aanvaard dat je niet alles kan weten (erken dat jij en je brein fouten maken)
▪ Zoek gericht info en beperk je niet tot info die steeds je mening bevestigt (aandacht aan tegenbewijs!)
▪ Bekijk de dingen vanuit verschillende perspectieven en leer de context kennen voor je oordeelt
1
, 4) Groepsdruk
▪ We hebben van nature de neiging om ons aan te passen aan de groep en niet te veel op te vallen
▪ Groepsdruk hoeft niet altijd negatief te zijn, maar het kan leiden tot irrationele beslissingen
5) Filterbubbel
▪ Zoekmachines en sociale media passen zich aan naar jouw profiel (o.b.v. surfgeschiedenis enz.)
▪ Daardoor komen alleen onderwerpen waar jij je voor interesseert voorbij en mis je veel ander nieuws
-> interessant voor die bedrijven want zo blijf je langer scrollen en ook handig voor gerichte reclame
▪ Kan gevaarlijk zijn: je mist een andere invalshoek/mening, kritisch artikel, tegenstrijdige info,…
▪ Hierdoor ontstaat filterbubbel: je krijgt het gevoel dat jouw mening de norm is, en dus de waarheid
6) Framing en nudging
▪ Framing = communicatiestrategie waarbij je bepaalde dingen weglaat en andere net extra benadrukt
-> manier van interpreteren beïnvloeden en mensen in bepaalde richting sturen
▪ Framing op sociale media: influencers die alleen de leuke dingen uit hun leven laten zien
▪ Framing in reclame: promo’s die voordeliger lijken dan ze zijn, greenwashing,…
▪ Framing in de politiek: vb. ‘pro-life’ ipv ‘anti-abortus’
▪ Nudging = gebruik van allerlei onbewuste stereotypen en denkbeelden die in ons hoofd zitten
-> inzetten om mensen direct ander gedrag te laten vertonen (‘duwtje in de goede richting geven’)
7) Brand journalism, clickbait en slordige journalistiek
▪ Brand journalism = gesponserde artikels (verpakt als normaal artikel, maar is totaal niet neutraal)
▪ Clickbait = berichten die via een sensationele en misleidende titel lezers verleiden om te klikken, na het
klikken blijkt dat het totaal niet zo sensationeel is, en dat de titel uit zijn context is gehaald
▪ Slordige journalistiek: in online wereld gaat nieuws snel rond + iedereen kan nieuws verspreiden
-> hoge druk bij journalisten om de eerste te zijn, waardoor factchecking niet altijd gebeurt
8) Complottheorieën en pseudowetenschappen
▪ Complottheorieën: alternatieve, maar foutieve verklaring voor een (historische) gebeurtenis
-> mensen hebben het van nature moeilijk met toeval en onzekerheid + altijd op zoek naar zondebok
-> vb: maandlanding in scène gezet, Amerikaanse overheid en 9/11,…
▪ Pseudowetenschappen: stelsels van opvattingen, theorieën en ideeën waarvan de aanhangers
bewerend dat ze wetenschappelijk zijn, zonder enig wetenschappelijk bewijs
1.3 Kritisch omgaan met bronnen
1) Verschillende bronnen
▪ Populaire literatuur: kranten, tijdschriften, facebook, nieuwsartikels,…
▪ Vakliteratuur: gepubliceerd door vakorganisaties met als doel kennisdeling onder vakgenoten
▪ Wetenschappelijke literatuur: kritisch nagelezen publicaties door verschillende wetenschappers
▪ Primaire bronnen: gemaakt door mensen die direct bij een kwestie betrokken zijn geweest
-> bv. brief, autobiografie, interview, schilderij, onderzoekspublicatie,…
▪ Secundaire bronnen: deze interpreteren/becommentariëren/analyseren/evalueren primaire bronnen
-> recensie, biografie, encyclopedie, artikels over onderzoek,…
2) Kritische analyse van beeldmateriaal
▪ Beeldmateriaal in andere context plaatsen: oude beelden ophalen om nieuws zogezegd te staven
▪ Foto’s bewerken (photoshop): manipulatie door dingen die bv. worden toegevoegd of weggelaten
▪ Video’s via montage manipuleren: beelden op andere manier achter elkaar zetten of stukken weglaten
▪ Video’s bewerken met deepfake: in video/foto van persoon wordt iemand anders op het hoofd geplakt
2
H1: Kritisch denken
1.1 Waarom is kritisch denken belangrijk? En wat is kritisch denken?
1) Belang kritisch denken
▪ Noodzakelijk om kwaliteit in onze samenleving te blijven garanderen
▪ 21e eeuw complex + evolueert snel: globalisering, technologisering, informatisering, individualisering
2) Wat verstaan we onder kritisch denken?
▪ Kritisch denken gaat in de eerste plaats niet over wat we denken, maar wel over hoe we denken
Kritische vaardigheden Kritische houding
Betrouwbare informatie zoeken Open geest hebben, nieuwsgierig en onderzoekend zijn
Bronnen interpreteren en analyseren Eerlijk zijn
Redeneren en reflecteren voordat je een standpunt De juiste vragen stellen, jezelf in vraag stellen en twijfelen
inneemt of voor je beslist hoe je zal handelen
Verklaren waarop je standpunt of handeling gebaseerd is Verschillende alternatieven afwegen
Onderscheid maken tussen waarschijnlijke en minder Voorzichtig zijn bij het trekken van conclusies
waarschijnlijke beweringen (Sceptisch zijn, maar niet cynisch!)
Drogredenen herkennen en vermijden Bereid zijn om je standpunt aan te passen
1.2 Bedreigingen voor ons kritisch denkvermogen
1) Type 1 en type 2 denken
▪ Type 1-denken: snel, intuïtief en onbewust, zorgt ervoor dat we snel kunnen handelen en multitasken
▪ Type 2-denken: langzaam, expliciet, bewust, verloopt beredeneerd, kost meer inspanning
▪ Kritisch denken: leren onderdrukken v/h type 1-denken om meer bewust te denken (type 2)
2) Misleid door ons eigen brein
▪ Ons brein filtert informatie en prikkels en maakt er herkenbare stukken van
▪ We moeten rekening houden met onze subjectieve interpretatie v/d werkelijkheid
▪ Proces van de info die je bewaart en verwerkt = interpreteren -> beïnvloed door bepaalde factoren
▪ Gevoelens: de stemming waarin je je begeeft zal bepalen hoe je reageert op opmerkingen
▪ Geheugen: vroegere ervaringen bepalen toekomstig handelen (vb. bedrogen geweest in vorige relatie)
▪ Verwachtingen: verwachtingen bepalen je uiteindelijke oordeel (vb. film kijken na recensie)
▪ Contrastwerking: iets kan sterker opvallen door contrast met de rest (vb. sollicitatie na iemand slecht)
▪ Projectie: soort afweermechanisme tegen negatieve emoties door die toe te schrijven aan anderen
▪ Vooroordelen: voorbarig en vaak negatief oordeel dat gevoelsmatig bepaald is (irrationeel)
▪ Affectieve verbondenheid: gevoelsmatige band tussen mensen kan waarneming subjectief kleuren
▪ Eigen waarden en normen: bepaald door je opvoeding en cultuur, niet voor iedereen hetzelfde
3) Confirmation bias (tunnelvisie)
▪ We hebben van nature vooral oog voor elementen die onze meningen, keuzes en handelingen
bevestigen en niet voor elementen die dat niet doen (brein kiest de weg van de minste weerstand)
▪ Het snel bevestigen van onze eigen mening en wensdenken (wishful thinking) kosten minder mentale
energie dan het voortdurend in vraag stellen van onze ideeën
▪ Oordeel niet te snel en aanvaard dat je niet alles kan weten (erken dat jij en je brein fouten maken)
▪ Zoek gericht info en beperk je niet tot info die steeds je mening bevestigt (aandacht aan tegenbewijs!)
▪ Bekijk de dingen vanuit verschillende perspectieven en leer de context kennen voor je oordeelt
1
, 4) Groepsdruk
▪ We hebben van nature de neiging om ons aan te passen aan de groep en niet te veel op te vallen
▪ Groepsdruk hoeft niet altijd negatief te zijn, maar het kan leiden tot irrationele beslissingen
5) Filterbubbel
▪ Zoekmachines en sociale media passen zich aan naar jouw profiel (o.b.v. surfgeschiedenis enz.)
▪ Daardoor komen alleen onderwerpen waar jij je voor interesseert voorbij en mis je veel ander nieuws
-> interessant voor die bedrijven want zo blijf je langer scrollen en ook handig voor gerichte reclame
▪ Kan gevaarlijk zijn: je mist een andere invalshoek/mening, kritisch artikel, tegenstrijdige info,…
▪ Hierdoor ontstaat filterbubbel: je krijgt het gevoel dat jouw mening de norm is, en dus de waarheid
6) Framing en nudging
▪ Framing = communicatiestrategie waarbij je bepaalde dingen weglaat en andere net extra benadrukt
-> manier van interpreteren beïnvloeden en mensen in bepaalde richting sturen
▪ Framing op sociale media: influencers die alleen de leuke dingen uit hun leven laten zien
▪ Framing in reclame: promo’s die voordeliger lijken dan ze zijn, greenwashing,…
▪ Framing in de politiek: vb. ‘pro-life’ ipv ‘anti-abortus’
▪ Nudging = gebruik van allerlei onbewuste stereotypen en denkbeelden die in ons hoofd zitten
-> inzetten om mensen direct ander gedrag te laten vertonen (‘duwtje in de goede richting geven’)
7) Brand journalism, clickbait en slordige journalistiek
▪ Brand journalism = gesponserde artikels (verpakt als normaal artikel, maar is totaal niet neutraal)
▪ Clickbait = berichten die via een sensationele en misleidende titel lezers verleiden om te klikken, na het
klikken blijkt dat het totaal niet zo sensationeel is, en dat de titel uit zijn context is gehaald
▪ Slordige journalistiek: in online wereld gaat nieuws snel rond + iedereen kan nieuws verspreiden
-> hoge druk bij journalisten om de eerste te zijn, waardoor factchecking niet altijd gebeurt
8) Complottheorieën en pseudowetenschappen
▪ Complottheorieën: alternatieve, maar foutieve verklaring voor een (historische) gebeurtenis
-> mensen hebben het van nature moeilijk met toeval en onzekerheid + altijd op zoek naar zondebok
-> vb: maandlanding in scène gezet, Amerikaanse overheid en 9/11,…
▪ Pseudowetenschappen: stelsels van opvattingen, theorieën en ideeën waarvan de aanhangers
bewerend dat ze wetenschappelijk zijn, zonder enig wetenschappelijk bewijs
1.3 Kritisch omgaan met bronnen
1) Verschillende bronnen
▪ Populaire literatuur: kranten, tijdschriften, facebook, nieuwsartikels,…
▪ Vakliteratuur: gepubliceerd door vakorganisaties met als doel kennisdeling onder vakgenoten
▪ Wetenschappelijke literatuur: kritisch nagelezen publicaties door verschillende wetenschappers
▪ Primaire bronnen: gemaakt door mensen die direct bij een kwestie betrokken zijn geweest
-> bv. brief, autobiografie, interview, schilderij, onderzoekspublicatie,…
▪ Secundaire bronnen: deze interpreteren/becommentariëren/analyseren/evalueren primaire bronnen
-> recensie, biografie, encyclopedie, artikels over onderzoek,…
2) Kritische analyse van beeldmateriaal
▪ Beeldmateriaal in andere context plaatsen: oude beelden ophalen om nieuws zogezegd te staven
▪ Foto’s bewerken (photoshop): manipulatie door dingen die bv. worden toegevoegd of weggelaten
▪ Video’s via montage manipuleren: beelden op andere manier achter elkaar zetten of stukken weglaten
▪ Video’s bewerken met deepfake: in video/foto van persoon wordt iemand anders op het hoofd geplakt
2
