- Inleiding in de filosofie – De kalme zonneschijn van de geest, Ba 2 RECHTEN – 2025 – 26 -
Studiewijzer bij Hoofdstuk 6. De verwerkelijking van de Verlichting
I. Studeervragen
1. Welke 3 tendenzen onderscheid je in de filosofie van de 19de eeuw?
● De doorwerking van het ideaal van de Verlichting:
- Dit sluit aan bij de ambities van de Franse Encyclopédie. Men
gelooft hier sterk in de emancipatie van de mensheid en
maatschappelijke hervorming, d.m.v wetenschap en techniek.
- De belangrijkste stromingen zijn hier het filosofisch radicalisme (J.
Bentham, Mill) en het positivisme (A. Comte)
● De kritiek op het vooruitgangsoptimisme:
- Onder invloed van de Romantiek ontstaat er een reactie op het
onverdeelde geloof in de verlichte rede. Verschillende denkers zoals
Nietzsche en Schopenhauer bekritiseren dan ook het idee dat de
wereld een rationeel paradijs zal worden.
● De poging tot een synthese van Verlichting en Romantiek:
- Geïnspireerd door Kants filosofische project, proberen denkers de
rede te verzoenen met de menselijke behoefte aan zingeving en
cultuur (Bildung). Dit zie je vooral terug in het Duits idealisme
2. In welke zin zette Auguste Comte in zijn filosofisch positivisme de filosofie van de
Verlichting verder?
3. Welke 3 stadia onderkent Auguste Comte in de geschiedenis van de menselijke geest?
Wat is het belang van het 3de stadium?
4. Welke kritiek formuleert Foucault op de Verlichting? Illustreer aan de hand van zijn
visie op de verhouding tot de waanzin sinds de Moderniteit.
5. Leg uit: Hegel werd beïnvloed door het ideaal van Bildung van Kant en Mendelssohn.
● Bildung?
- Voor Kant en Mendelssohn was de Verlichting niet alleen een
wetenschappelijke zaak, maar vooral een kwestie van culturele
Bildung, oftewel de verheffing van de hele mens. Het doel was om de
mens tot ware vrijheid en autonomie te brengen, in plaats van hem
enkel te onderwerpen aan de wetten van de natuurwetenschap.
● Invloed op Hegel?
- Hegel, verdediger van het absolute idealisme, nam het ideaal van de
Bildung over in zijn project van het Duits idealisme.
- In het Duits idealisme staat de culturele verheffing en Bildung van de
mens centraal. Hegel stelt dat de mens de natuur radicaal overstijgt
door zijn vermogen tot vrijheid en zelfrealisatie.
- Anders dan bij de positivistische denkers (die rede als instrument
zagen), wilde Hegel de unieke plaats van de rede begrijpen in het
, geheel van de werkelijkheid.
- Hegel zag net als Kant, dat de moderne mens het devies “Sapere
aude!” ter harte moet nemen om een leidraad te maken voor het
persoonlijke leven.
6. Waarom is voor Hegel de filosofie de hoogste wetenschap? Welke taak heeft de
filosofie?
● Waarom hoogste wetenschap?
- Volgens Hegel is de filosofie de ultiem wetenschap van de Absolute
Geest zelf omdat:
- Filosofische kennis is de synthese van alle mogelijke kennis.
Waar andere wetenschappen zich op deelgebieden richten,
brengt de filosofie alles samen.
- In de filosofie komt de mens eerst tot zichzelf. het is de
hoogste vorm van kennis, die zelfs de religie overstijgt omdat
het de ultieme bewustwording van de geest mogelijk maakt
- In en door het denken bereikt de mens zijn unieke bestemming
en realiseert hij zijn hoogste vrijheid.
● Wat is de taak van de filosofie?
1. Getuigen van de wereldgeest
- De filosoof is de bevoorrechte getuige en zelfs een actief
moment in de zelfmanifestatie van de wereldgeest (Weltgeist)
2. Opheffen van vervreemding
- De filosofie moet bijdragen aan een SL waarin alle
vervreemding wordt opgeheven. Ze helpt de mens verzoenen
met zichzelf.
3. Ultieme Bildung
- Filosofie is de ultieme Bildung van de geest. Ze leidt tot een
gestage spirituele verheffing en de groei naar zelfbewustzijn.
⇒ Hegel ziet de geschiedenis als een proces waarin de geest via de filosofie
eindelijk volledig begrijpt wat hij is.
7. Op welke manier speelt de idee van de Geest als Wereldziel een rol in het absolute
idealisme van Hegel?
● In het absolute idealisme van Hegel speelt de idee van de geest als wereldziel
een centrale rol. Hiervoor gebruikt hij de term Wereldgeest (Weltgeist). Dit
werkt op de volgende manier:
- Afschaduwing; Hegel ziet het denken of de geest van de individuele
mens als een afschaduwing van de wereldgeest of absolute geest. Dit
betekent dat alles wat we om ons heen zien en meemaken, een manier
is waarop die geest zich zichtbaar maakt.
- Tot zichzelf komen; De wereldgeest is niet statisch, maar komt in en
door de werkelijkheid tot zichzelf. Het is een proces van groei naar
een hoger bewustzijn.
- De rol van de mens; De denkende mens, en in het bijzonder de
Studiewijzer bij Hoofdstuk 6. De verwerkelijking van de Verlichting
I. Studeervragen
1. Welke 3 tendenzen onderscheid je in de filosofie van de 19de eeuw?
● De doorwerking van het ideaal van de Verlichting:
- Dit sluit aan bij de ambities van de Franse Encyclopédie. Men
gelooft hier sterk in de emancipatie van de mensheid en
maatschappelijke hervorming, d.m.v wetenschap en techniek.
- De belangrijkste stromingen zijn hier het filosofisch radicalisme (J.
Bentham, Mill) en het positivisme (A. Comte)
● De kritiek op het vooruitgangsoptimisme:
- Onder invloed van de Romantiek ontstaat er een reactie op het
onverdeelde geloof in de verlichte rede. Verschillende denkers zoals
Nietzsche en Schopenhauer bekritiseren dan ook het idee dat de
wereld een rationeel paradijs zal worden.
● De poging tot een synthese van Verlichting en Romantiek:
- Geïnspireerd door Kants filosofische project, proberen denkers de
rede te verzoenen met de menselijke behoefte aan zingeving en
cultuur (Bildung). Dit zie je vooral terug in het Duits idealisme
2. In welke zin zette Auguste Comte in zijn filosofisch positivisme de filosofie van de
Verlichting verder?
3. Welke 3 stadia onderkent Auguste Comte in de geschiedenis van de menselijke geest?
Wat is het belang van het 3de stadium?
4. Welke kritiek formuleert Foucault op de Verlichting? Illustreer aan de hand van zijn
visie op de verhouding tot de waanzin sinds de Moderniteit.
5. Leg uit: Hegel werd beïnvloed door het ideaal van Bildung van Kant en Mendelssohn.
● Bildung?
- Voor Kant en Mendelssohn was de Verlichting niet alleen een
wetenschappelijke zaak, maar vooral een kwestie van culturele
Bildung, oftewel de verheffing van de hele mens. Het doel was om de
mens tot ware vrijheid en autonomie te brengen, in plaats van hem
enkel te onderwerpen aan de wetten van de natuurwetenschap.
● Invloed op Hegel?
- Hegel, verdediger van het absolute idealisme, nam het ideaal van de
Bildung over in zijn project van het Duits idealisme.
- In het Duits idealisme staat de culturele verheffing en Bildung van de
mens centraal. Hegel stelt dat de mens de natuur radicaal overstijgt
door zijn vermogen tot vrijheid en zelfrealisatie.
- Anders dan bij de positivistische denkers (die rede als instrument
zagen), wilde Hegel de unieke plaats van de rede begrijpen in het
, geheel van de werkelijkheid.
- Hegel zag net als Kant, dat de moderne mens het devies “Sapere
aude!” ter harte moet nemen om een leidraad te maken voor het
persoonlijke leven.
6. Waarom is voor Hegel de filosofie de hoogste wetenschap? Welke taak heeft de
filosofie?
● Waarom hoogste wetenschap?
- Volgens Hegel is de filosofie de ultiem wetenschap van de Absolute
Geest zelf omdat:
- Filosofische kennis is de synthese van alle mogelijke kennis.
Waar andere wetenschappen zich op deelgebieden richten,
brengt de filosofie alles samen.
- In de filosofie komt de mens eerst tot zichzelf. het is de
hoogste vorm van kennis, die zelfs de religie overstijgt omdat
het de ultieme bewustwording van de geest mogelijk maakt
- In en door het denken bereikt de mens zijn unieke bestemming
en realiseert hij zijn hoogste vrijheid.
● Wat is de taak van de filosofie?
1. Getuigen van de wereldgeest
- De filosoof is de bevoorrechte getuige en zelfs een actief
moment in de zelfmanifestatie van de wereldgeest (Weltgeist)
2. Opheffen van vervreemding
- De filosofie moet bijdragen aan een SL waarin alle
vervreemding wordt opgeheven. Ze helpt de mens verzoenen
met zichzelf.
3. Ultieme Bildung
- Filosofie is de ultieme Bildung van de geest. Ze leidt tot een
gestage spirituele verheffing en de groei naar zelfbewustzijn.
⇒ Hegel ziet de geschiedenis als een proces waarin de geest via de filosofie
eindelijk volledig begrijpt wat hij is.
7. Op welke manier speelt de idee van de Geest als Wereldziel een rol in het absolute
idealisme van Hegel?
● In het absolute idealisme van Hegel speelt de idee van de geest als wereldziel
een centrale rol. Hiervoor gebruikt hij de term Wereldgeest (Weltgeist). Dit
werkt op de volgende manier:
- Afschaduwing; Hegel ziet het denken of de geest van de individuele
mens als een afschaduwing van de wereldgeest of absolute geest. Dit
betekent dat alles wat we om ons heen zien en meemaken, een manier
is waarop die geest zich zichtbaar maakt.
- Tot zichzelf komen; De wereldgeest is niet statisch, maar komt in en
door de werkelijkheid tot zichzelf. Het is een proces van groei naar
een hoger bewustzijn.
- De rol van de mens; De denkende mens, en in het bijzonder de
