Samenvatting IPAG (interdisciplinaire perspectieven op arbeid en gezondheid)

Samenvatting IPAG
Les 1: Introduction Health - Illness (behaviour)
Algemene Inleiding
 Cursusinformatie: Alle cursusmaterialen en belangrijke
communicatie via Ufora. Evaluatie bestaat uit een schriftelijk
examen met open en multiple choice vragen.
 Leerdoelen:
o Belang van een uitgebreid kader voor het bestuderen van
gezondheid en ziekte.
o Kritisch reflecteren op de relatie tussen werk, gezondheid en
samenleving.
o Inzicht in en toepassing van conceptuele modellen uit
verschillende disciplines zoals psychologie, sociologie,
epidemiologie en
arbeidsgeneeskunde.
Inhoud
 Determinanten van
Gezondheid:
o Dahlgren-Whitehead
model/ rainbow
model:




Gezondheidsdeterminanten als concentrische cirkels die
verschillende invloeden op de gezondheid van een individu
vertegenwoordigen. Complexe interactie tussen verschillende
lagen die een hollistische benadering benadrukken.
 Hollistisch perspectief
 Multisectorieel
o Alternatieve modellen: Ecologisch model, levensloopmodel.
 Modellen van Gezondheid en Ziekte:
o Biomedisch model: Ziekte heeft een enkele onderliggende
oorzaak die altijd een specifieke pathogene oorsprong heeft.
Werkt ideaal voor infectieuze ziektes.
 Gezondheid is afwezigheid van ziekte
 Reductionisme: Alle gedragsmanifestaties van ziekte
moeten worden gezien in termen van fysisch-chemische
principes (inclusief mentale ziekten).
 Exclusionisme: Wat niet kan worden verklaard door
fysisch-chemische principes, kan niet als een ziekte
worden beschouwd. (chronische vermoeidheid).

,  Mind/body dualism: geest en lichaam apart behandeld
worden
o Biopsychosociaal model: Ziekte moet worden gezien als een
resultaat van interacties tussen biologische, psychologische en
sociale factoren. Het gaat hier meer over hoe de pt zich voelt.
 Persoonlijke ervaring (bron van info)
 Lichamelijke disfunctie is niet voldoende om
meeste ziekte te genezen.
 Dokter-patiënt relatie (genezing is sterk afhankelijk
van de relatie)
o Ecologisch model: Benadrukt de contextuele en compositie-
effecten op de gezondheid van populaties.
 Compositieverklaringen: Effecten van de verdeling
van individuele oorzaken binnen een populatie.
 Contextuele verklaringen: Effecten van de contexten
waarin mensen leven.
o Sociologische Perspectieven: ziekte en gezondheid zijn
geproduceerd en gedistribueert, gaat verder dan individuele
leefstijlkeuzes en genetische voorbeschiktheid.
 Sociale constructie (perspectieven) van ziekte: Ziekte wordt
niet alleen bepaald door fysieke realiteiten maar ook door sociale en
culturele contexten.
o Medicalisatie: Proces waarbij menselijke ervaringen worden
gedefinieerd en behandeld vanuit een medisch perspectief.
o Ziekte-ervaring: Hoe patiënten ziekte ervaren en ermee
omgaan, inclusief concepten zoals "biografische verstoring".
o Stigma van mentale ziekte: Impact van stigma op
individueel en maatschappelijk niveau, inclusief persoonlijke,
publieke, zelf-stigma en associatieve stigma.
Belangrijke Concepten en Theorieën
 Talcott Parsons' Ziekterol: Ziekte als een sociale rol met rechten
en verplichtingen om de sociale orde te handhaven. Centrale focus
ligt op de “sickness” (label dat samenleving geeft aan iemand die
ziek is).
o Structureel functionisme
 Basis uitgangspunt: de maatschappij heeft een
bepaald niveau van sociale cohesie, solidariteit of
integratie nodig om te kunnen functioneren.
 Sociale institutie: nodig voor goede samenhang
 Culturele en sociale normen: bepalen wat
ziekte is.
 Society: sociaal systeem met inter-related sociale
structuren
 Sociale structuren: samengesteld uit een reeks
van rollen
 Sick role: rechten en verplichtingen die een ziek
persoon krijgt.

,  Rechten: niet verantwoordelijk en privileges
om taken tijdelijk niet te moeten doen.
 Plichten: wil beter worden, zoekt medisch
advies.


Sociale constructie van “illness” (hoe je zelf ziekte
ervaart)
 Sociale Constructie Benadering
o Betekenis van vanzelfsprekende, schijnbaar natuurlijke
fenomenen: Deze gaat verder dan een vaste objectieve
realiteit en is ingebed in en gevormd door sociale en culturele
contexten. Voorbeelden hiervan zijn gender en afwijkend
gedrag als sociale constructies. Cross-cultureel en
historisch-vergelijkend onderzoek: Onderzoek dat kijkt
naar hoe deze constructies verschillen tussen culturen en door
de tijd heen.
 Sociale Constructie van Ziekte
o Perceptie, begrip en reactie op ziekte: Dit gebeurt op
individueel, institutioneel en maatschappelijk niveau en is niet
puur gebaseerd op fysieke realiteiten, maar wordt gevormd
door sociale ervaringen en gedeelde culturele tradities.
 Tegen biomedisch model: Deze benadering gaat in
tegen het biomedische model en kan worden
teruggevoerd op Talcott Parsons' concept van de
ziekterol.
 “Reëel” en “sociaal geconstrueerd” zijn niet
wederzijds exclusief: Dit betekent dat iets zowel een
echte fysieke basis kan hebben als sociaal
geconstrueerd kan zijn.
o 1) Medicalisering proces
 Menselijke ervaringen die gedefinieerd en behandeld
worden vanuit een medisch perspectief.
 Dokters zijn niet neutraal (macht over wat normaal is)
 Je hebt verschillende graden in medicalisering
 Medicalisatie <-> demedicalisatie
 Betwiste ziektes
 Geen medische consensus over biologische natuur
van ziekte: diagnose door exclusie (waste basket)
 Patienten vragen om medicalisering
 Internet wordt hun belangrijkste bron van info
o 2) Illness experience
 Sympbolic interactionism: menselijke acties komen
vanuit zaken die betekenisvol zijn voor hun.
 Biographical disruption: hoe de diagnose van
chronische ziekte het dagelijkse leven verstoord. 
hangt van persoon af en hoe die bronnen inzet. (ook het
niet aanwezig zijn van diagnose kan verstorend zijn)
o 3) Stigma of mental illness

,  een negatief label of vooroordeel dat aan een persoon of
groep wordt gekoppeld vanwege bepaalde kenmerken,
gedragingen of omstandigheden.
 Soorten: persoonlijk-, publiek-, zelf-, iatrogeen- en
associoatief stigma.
Symbolisch Interactionisme: Menselijke acties zijn gebaseerd op de
betekenissen die dingen voor hen hebben, die ontstaan uit sociale
interacties.

Les 2 gezondheidsgedrag
Inleiding en Definities
 Gezondheidsgedrag: Activiteiten die individuen ondernemen om
hun gezondheid te behouden of te verbeteren,
gezondheidsproblemen te voorkomen of een positief lichaamsbeeld
te bereiken (Cockerham, 2017).
 Health Lifestyles: Collectieve patronen van gezondheidsgedrag,
gebaseerd op keuzes uit de opties die mensen hebben volgens hun
levensmogelijkheden.
Types Gezondheidsgedrag (Alonzo, 1993)
1. Preventie: Gezondheidsbeschermend gedrag (bijv. voedzaam dieet,
veiligheidsgordel dragen).
1. Prescriptief: gedrag dat we moeten doen (dieet)
2. Proscriptief: gedrag dat we moeten vermijden (roken)
2. Detectie: Acties om ziekte op te sporen voordat symptomen
verschijnen.
3. Promotie: Inspanningen om individuen aan te moedigen deel te
nemen aan gezondheidsbeschermend gedrag en
gezondheidsbedreigend gedrag te vermijden.
4. Bescherming: Inspanningen om de omgeving waarin mensen leven
zo gezond mogelijk te maken.
Relevantie en Historische Veranderingen
 Toegenomen focus op Health Lifestyles door veranderingen in
ziektepatronen, gezondheid als prestatie, de overgang naar een
nieuwe moderniteit en veranderingen in vormingen sociale
identiteit.
 Gezondheid als een prestatie: Grote persoonlijke
verantwoordelijkheid, maar ook risico op slachtoffer-blaming.
 Gezondheid als gedeelde beslissing: Mensen willen meer
controle over hun gezondheid (wederzijdse participatiemodel).
 Gezondheidsgedrag als sociale identiteit:
Theorieën over Gezondheidsgedrag
 Individuele verklaringen: Health Belief Model (HBM), Theory of
Reasoned Action (TRA), Theory of Planned Behavior (TPB).
 Contextuele verklaringen: Sociale ongelijkheden en macro-
verklaringen (bijv. Cockerham, institutionele factoren).