Inhoud
Hoofdstuk 1. Europese Unie ............................................................................................... 6
1.1 Internationaal recht ...................................................................................................... 6
1.1.1 Staatssoevereiniteit ............................................................................................... 6
1.1.2 Internationale organisaties..................................................................................... 7
1.2 De EU en haar doelstellingen....................................................................................... 8
1.2.1 Van EGKS naar EU: verdragen en jaartallen ......................................................... 9
1.2.2 Toetreden tot de EU: art. 49 VEU en de criteria van Kopenhagen ........................10
1.2.3 De EU vandaag: VEU + VWEU en het Handvest..................................................10
1.2.4 EU als rechts- en waardengemeenschap: art. 2 VEU ...........................................10
1.2.5 EU als doelstellingengemeenschap: art. 3 VEU ....................................................10
1.2.6. EMU: monetaire pijler vs economische pijler ....................................................... 11
1.3 Oefenvragen ......................................................................................................... 11
Hoofdstuk 2. Instellingen van de Europese Unie .............................................................13
2.1 Europese Raad ...........................................................................................................13
2.1.1 Samenstelling: wie zit er aan tafel? ......................................................................13
2.1.2 Taken: wat doet de Europese Raad precies?........................................................13
2.1.3 Werking: hoe vaak en hoe beslist men? ...............................................................14
2.2 Europese Commissie ..................................................................................................14
2.2.1 Ontstaan en idee achter de Commissie ................................................................14
2.2.2 Samenstelling: voorzitter, commissarissen en Directoraten-Generaal...................14
2.2.3 Taken en bevoegdheden: wetgevend, controlerend en uitvoerend .......................15
2.2.4 Werking: hoe functioneert de Commissie in de praktijk? .......................................16
2.3 De Raad van de Europese Unie..................................................................................16
2.3.1 Samenstelling: altijd ministers, maar telkens een andere “formatie” .....................16
2.3.2 Taken en bevoegdheden: vooral wetgever en beleidsbepaler ...............................17
2.3.3 Werking: waar, openbaar of niet, en hoe stemmen ze? ........................................17
2.3.4 Coreper: het voorbereidende “motorblok” .............................................................17
2.4 Europees Parlement ...................................................................................................18
2.4.1 Ontstaan en samenstelling: zetels, landen en fracties ..........................................18
2.4.2 Werking: talen, zetel en stemregels ......................................................................18
2.4.3 Taken van het Europees Parlement: medewetgever, budget en controle ..............18
2.4.4 Rol van nationale parlementen: subsidiariteitscontrole via “gele” en “oranje” kaart
......................................................................................................................................19
2.5 Hof van Justitie ...........................................................................................................19
2.5.1 Opbouw en samenstelling ....................................................................................20
2.5.2 Taken van het Hof: rechtsbescherming en uniforme toepassing ...........................20
1
, 2.6 Oefenvragen ...............................................................................................................21
Hoofdstuk 3. Wetgeving, doorwerking en staatsaansprakelijkheid ................................23
3.1 Bevoegdheden van de EU (aanvulling uit de les) ........................................................23
3.1.1 Attributiebeginsel: de EU kan alleen doen wat is toebedeeld ................................23
3.1.2 Drie soorten bevoegdheden (art. 2 e.v. VWEU) ....................................................23
3.2 Vormen van Europees recht ........................................................................................24
3.2.1 Drie hoofdgroepen rechtsbronnen ........................................................................24
3.2.2 Normenhiërarchie: wie staat boven wie? ..............................................................25
3.3 Primair Europees recht ...............................................................................................26
3.3.1 De verdragen: VEU en VWEU ..............................................................................26
3.3.2 Algemene beginselen van EU-recht ......................................................................27
3.4 Secundair Europees recht ...........................................................................................28
3.4.1 Verordeningen ......................................................................................................29
3.4.2 Richtlijnen .............................................................................................................29
3.4.3 Besluiten ..............................................................................................................29
3.4.4 Aanbevelingen en adviezen ..................................................................................30
3.3.5 Gewone wetgevingsprocedure .............................................................................30
3.4 Harmonisatie en wederzijdse erkenning ......................................................................30
3.5 Doorwerking................................................................................................................31
3.5.1 Voorrang van EU-recht .........................................................................................31
3.5.2 Directe werking .....................................................................................................32
3.6 Oefenvragen ...............................................................................................................32
Hoofdstuk 4. De vier vrijheden ..........................................................................................35
4.1 De definities van de vier vrijheden ..............................................................................36
4.1.1 Vrij verkeer van goederen .....................................................................................36
4.1.2 Vrij verkeer van personen .....................................................................................37
4.1.3 Vrij verkeer van diensten ......................................................................................38
4.1.4 Vrij verkeer van kapitaal .......................................................................................38
4.2 Onderscheid tussen de vier vrijheden .........................................................................38
4.2.1 Vrij verkeer van diensten en goederen .................................................................39
4.2.2 Vrij verkeer van diensten en recht op vestiging .....................................................39
4.2.3 Vrij verkeer van werknemers en vestiging .............................................................39
4.2.4 Vrij verkeer van goederen en kapitaal ...................................................................40
4.2.5 Naast verschillen ook samenhang ........................................................................40
4.3 Grensoverschrijdend aspect .......................................................................................40
4.4 Vormen van beperkingen van het vrij verkeer .............................................................40
4.4.1 Directe discriminatie: “maatregelen met onderscheid” ..........................................41
2
, 4.4.2 Indirecte discriminatie: “maatregelen zonder onderscheid” ...................................41
4.5 Uitzonderingen op het vrij verkeer ...............................................................................41
4.5.1 Verdragsuitzonderingen ........................................................................................41
4.5.2 Rule of reason ......................................................................................................42
4.6 Voorwaarden voor het toepassen van de uitzonderingen ............................................43
4.6.1 Geen strijd met secundaire wetgeving ..................................................................43
4.6.2 Werkelijke bescherming van een publiek belang ..................................................43
4.6.3 Proportioneel volgens het evenredigheidsbeginsel ...............................................43
4.6 Oefenvragen ...............................................................................................................44
Hoofdstuk 5. Vrij verkeer van goederen............................................................................48
Hoofdstuk 6. Vrij verkeer van personen en het Unieburgerschap ..................................49
6.1 Categorieën personen: Unieburgers en derdelanders .................................................49
6.1.1 Unieburgers ..........................................................................................................49
6.1.2 Derdelanders ........................................................................................................50
6.2 Het vrij verkeer van werknemers en zelfstandigen ......................................................51
6.2.1 Het vrij verkeer van werknemers (art. 45 VWEU)..................................................51
6.2.2 Het recht op vestiging (art. 49 en 54 VWEU) ........................................................52
6.2.3 Uitzonderingen op art. 45 en 49 VWEU ................................................................52
6.3 Richtlijn 2004/38/EG: het vrij verkeer van Unieburgers en hun (derdelandse)
familieleden ......................................................................................................................54
6.3.1 Begunstigden en toepassingsvoorwaarde ............................................................54
6.3.2 Familieleden in de zin van de richtlijn ...................................................................55
6.3.3 Reisrechten (in- en uitreis)....................................................................................56
6.3.4 Verblijfsrechten: drie niveaus + declaratoir karakter ..............................................56
6.3.5 Recht op non-discriminatie (art. 24) + uitzonderingen ...........................................57
6.4 Verblijfsrechten op grond van art. 21 VWEU ...............................................................58
6.4.1 Het ontstaan: het arrest Singh (de “terugkeerder”)................................................58
6.4.2 De nasleep: de Europa-route en omgekeerde discriminatie..................................58
6.4.3 Inperking door het Hof: “daadwerkelijk verblijf” .....................................................58
6.4.4 Verzorgende derdelands ouder van een minderjarig EU-kind: Chen (art. 21) .......59
6.5 Verblijfsrecht op grond van art. 20 VWEU ...................................................................59
6.5.1 Zambrano: “effectief genot” van de essentie van Unieburgerschap ......................59
6.5.2 Dereci en verdere verfijning: wanneer is de drempel gehaald? .............................59
6.5.3 Chavez-Vilchez: niet alleen “er is nog een andere ouder” .....................................59
6.6 Oefenvragen ...............................................................................................................60
Hoofdstuk 8. Staatssteun...................................................................................................63
8.1 De begrippen ‘concurrentie’ en ‘onderneming’ ............................................................63
8.1.1 Het begrip concurrentie: volkomen concurrentie als ideaalbeeld ..........................63
3
, 8.1.2 Verstoringen van de concurrentie (drie klassieke bedreigingen) ...........................63
8.1.3 Het begrip ‘onderneming’ (wie valt onder EU-mededingingsrecht?) ......................64
8.2 Verbod op staatssteun ................................................................................................64
8.2.1 Steunmaatregel “in welke vorm dan ook” ..............................................................65
8.2.2 Bekostigd met staatsmiddelen ..............................................................................65
8.2.3 Begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties (selectiviteit) ...............66
8.2.4 Ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten .......................66
8.2.5 Vervalsing van de mededinging (of dreiging) ........................................................67
8.3 Procedure en gevolgen van het verbod op staatssteun ...............................................67
8.3.1 Meldingsplicht aan de Commissie ........................................................................67
8.3.2 Standstill: eerst groen licht, pas daarna uitvoeren.................................................68
8.3.3 Gevolgen bij onrechtmatige steun: terugvordering + rente ....................................68
8.3.4 Rol van het stimulerend effect: voorbeeld Esti Pagar ............................................68
8.4 Oefenvragen ...............................................................................................................69
Hoofdstuk 9. Kartelvorming...............................................................................................70
9.1 Marktaandeel ..............................................................................................................70
9.1.1 Relevante productmarkt........................................................................................70
9.1.2 Relevante geografische markt ..............................................................................71
9.1.3 Grootte van het marktaandeel ..............................................................................71
9.2 Kartelverbod ...............................................................................................................71
9.2.1 Voorwaarde 1: er moet een “afspraak” zijn (in ruime zin) ......................................72
9.2.2 Voorwaarde 2: de afspraak moet “tussen ondernemingen” zijn.............................72
9.2.3 Voorwaarde 3: (potentieel) ongunstige invloed op de handel tussen lidstaten ......72
9.2.4 Voorwaarde 4: het doel óf het gevolg is mededingingsverstoring..........................73
9.3 Uitzonderingen op het kartelverbod.............................................................................73
9.3.1 De verdragsuitzondering van art. 101 lid 3 VWEU ................................................74
9.3.2 De de-minimisuitzondering: te klein om merkbaar te zijn ......................................74
9.4 Gevolgen van een inbreuk op het kartelverbod ...........................................................75
9.4.1 Kernsanctie: nietigheid van de afspraak ...............................................................75
9.4.2 Boetes: zwaar en omzet-gebonden ......................................................................75
9.4.3 Procedurele waarborgen en verdedigingsrechten .................................................75
9.4.4 Clementiebeleid: “wie eerst klikt, wint” ..................................................................75
9.4.5 Kartelverbod en duurzaamheid: meer (maar niet onbeperkt) ruimte .....................76
9.5 Samenvatting ..............................................................................................................76
9.5.1 Marktaandeel en de relevante markt.....................................................................76
9.5.2 Het kartelverbod van artikel 101 VWEU................................................................77
9.5.3 Uitzonderingen op het kartelverbod ......................................................................78
4
Hoofdstuk 1. Europese Unie ............................................................................................... 6
1.1 Internationaal recht ...................................................................................................... 6
1.1.1 Staatssoevereiniteit ............................................................................................... 6
1.1.2 Internationale organisaties..................................................................................... 7
1.2 De EU en haar doelstellingen....................................................................................... 8
1.2.1 Van EGKS naar EU: verdragen en jaartallen ......................................................... 9
1.2.2 Toetreden tot de EU: art. 49 VEU en de criteria van Kopenhagen ........................10
1.2.3 De EU vandaag: VEU + VWEU en het Handvest..................................................10
1.2.4 EU als rechts- en waardengemeenschap: art. 2 VEU ...........................................10
1.2.5 EU als doelstellingengemeenschap: art. 3 VEU ....................................................10
1.2.6. EMU: monetaire pijler vs economische pijler ....................................................... 11
1.3 Oefenvragen ......................................................................................................... 11
Hoofdstuk 2. Instellingen van de Europese Unie .............................................................13
2.1 Europese Raad ...........................................................................................................13
2.1.1 Samenstelling: wie zit er aan tafel? ......................................................................13
2.1.2 Taken: wat doet de Europese Raad precies?........................................................13
2.1.3 Werking: hoe vaak en hoe beslist men? ...............................................................14
2.2 Europese Commissie ..................................................................................................14
2.2.1 Ontstaan en idee achter de Commissie ................................................................14
2.2.2 Samenstelling: voorzitter, commissarissen en Directoraten-Generaal...................14
2.2.3 Taken en bevoegdheden: wetgevend, controlerend en uitvoerend .......................15
2.2.4 Werking: hoe functioneert de Commissie in de praktijk? .......................................16
2.3 De Raad van de Europese Unie..................................................................................16
2.3.1 Samenstelling: altijd ministers, maar telkens een andere “formatie” .....................16
2.3.2 Taken en bevoegdheden: vooral wetgever en beleidsbepaler ...............................17
2.3.3 Werking: waar, openbaar of niet, en hoe stemmen ze? ........................................17
2.3.4 Coreper: het voorbereidende “motorblok” .............................................................17
2.4 Europees Parlement ...................................................................................................18
2.4.1 Ontstaan en samenstelling: zetels, landen en fracties ..........................................18
2.4.2 Werking: talen, zetel en stemregels ......................................................................18
2.4.3 Taken van het Europees Parlement: medewetgever, budget en controle ..............18
2.4.4 Rol van nationale parlementen: subsidiariteitscontrole via “gele” en “oranje” kaart
......................................................................................................................................19
2.5 Hof van Justitie ...........................................................................................................19
2.5.1 Opbouw en samenstelling ....................................................................................20
2.5.2 Taken van het Hof: rechtsbescherming en uniforme toepassing ...........................20
1
, 2.6 Oefenvragen ...............................................................................................................21
Hoofdstuk 3. Wetgeving, doorwerking en staatsaansprakelijkheid ................................23
3.1 Bevoegdheden van de EU (aanvulling uit de les) ........................................................23
3.1.1 Attributiebeginsel: de EU kan alleen doen wat is toebedeeld ................................23
3.1.2 Drie soorten bevoegdheden (art. 2 e.v. VWEU) ....................................................23
3.2 Vormen van Europees recht ........................................................................................24
3.2.1 Drie hoofdgroepen rechtsbronnen ........................................................................24
3.2.2 Normenhiërarchie: wie staat boven wie? ..............................................................25
3.3 Primair Europees recht ...............................................................................................26
3.3.1 De verdragen: VEU en VWEU ..............................................................................26
3.3.2 Algemene beginselen van EU-recht ......................................................................27
3.4 Secundair Europees recht ...........................................................................................28
3.4.1 Verordeningen ......................................................................................................29
3.4.2 Richtlijnen .............................................................................................................29
3.4.3 Besluiten ..............................................................................................................29
3.4.4 Aanbevelingen en adviezen ..................................................................................30
3.3.5 Gewone wetgevingsprocedure .............................................................................30
3.4 Harmonisatie en wederzijdse erkenning ......................................................................30
3.5 Doorwerking................................................................................................................31
3.5.1 Voorrang van EU-recht .........................................................................................31
3.5.2 Directe werking .....................................................................................................32
3.6 Oefenvragen ...............................................................................................................32
Hoofdstuk 4. De vier vrijheden ..........................................................................................35
4.1 De definities van de vier vrijheden ..............................................................................36
4.1.1 Vrij verkeer van goederen .....................................................................................36
4.1.2 Vrij verkeer van personen .....................................................................................37
4.1.3 Vrij verkeer van diensten ......................................................................................38
4.1.4 Vrij verkeer van kapitaal .......................................................................................38
4.2 Onderscheid tussen de vier vrijheden .........................................................................38
4.2.1 Vrij verkeer van diensten en goederen .................................................................39
4.2.2 Vrij verkeer van diensten en recht op vestiging .....................................................39
4.2.3 Vrij verkeer van werknemers en vestiging .............................................................39
4.2.4 Vrij verkeer van goederen en kapitaal ...................................................................40
4.2.5 Naast verschillen ook samenhang ........................................................................40
4.3 Grensoverschrijdend aspect .......................................................................................40
4.4 Vormen van beperkingen van het vrij verkeer .............................................................40
4.4.1 Directe discriminatie: “maatregelen met onderscheid” ..........................................41
2
, 4.4.2 Indirecte discriminatie: “maatregelen zonder onderscheid” ...................................41
4.5 Uitzonderingen op het vrij verkeer ...............................................................................41
4.5.1 Verdragsuitzonderingen ........................................................................................41
4.5.2 Rule of reason ......................................................................................................42
4.6 Voorwaarden voor het toepassen van de uitzonderingen ............................................43
4.6.1 Geen strijd met secundaire wetgeving ..................................................................43
4.6.2 Werkelijke bescherming van een publiek belang ..................................................43
4.6.3 Proportioneel volgens het evenredigheidsbeginsel ...............................................43
4.6 Oefenvragen ...............................................................................................................44
Hoofdstuk 5. Vrij verkeer van goederen............................................................................48
Hoofdstuk 6. Vrij verkeer van personen en het Unieburgerschap ..................................49
6.1 Categorieën personen: Unieburgers en derdelanders .................................................49
6.1.1 Unieburgers ..........................................................................................................49
6.1.2 Derdelanders ........................................................................................................50
6.2 Het vrij verkeer van werknemers en zelfstandigen ......................................................51
6.2.1 Het vrij verkeer van werknemers (art. 45 VWEU)..................................................51
6.2.2 Het recht op vestiging (art. 49 en 54 VWEU) ........................................................52
6.2.3 Uitzonderingen op art. 45 en 49 VWEU ................................................................52
6.3 Richtlijn 2004/38/EG: het vrij verkeer van Unieburgers en hun (derdelandse)
familieleden ......................................................................................................................54
6.3.1 Begunstigden en toepassingsvoorwaarde ............................................................54
6.3.2 Familieleden in de zin van de richtlijn ...................................................................55
6.3.3 Reisrechten (in- en uitreis)....................................................................................56
6.3.4 Verblijfsrechten: drie niveaus + declaratoir karakter ..............................................56
6.3.5 Recht op non-discriminatie (art. 24) + uitzonderingen ...........................................57
6.4 Verblijfsrechten op grond van art. 21 VWEU ...............................................................58
6.4.1 Het ontstaan: het arrest Singh (de “terugkeerder”)................................................58
6.4.2 De nasleep: de Europa-route en omgekeerde discriminatie..................................58
6.4.3 Inperking door het Hof: “daadwerkelijk verblijf” .....................................................58
6.4.4 Verzorgende derdelands ouder van een minderjarig EU-kind: Chen (art. 21) .......59
6.5 Verblijfsrecht op grond van art. 20 VWEU ...................................................................59
6.5.1 Zambrano: “effectief genot” van de essentie van Unieburgerschap ......................59
6.5.2 Dereci en verdere verfijning: wanneer is de drempel gehaald? .............................59
6.5.3 Chavez-Vilchez: niet alleen “er is nog een andere ouder” .....................................59
6.6 Oefenvragen ...............................................................................................................60
Hoofdstuk 8. Staatssteun...................................................................................................63
8.1 De begrippen ‘concurrentie’ en ‘onderneming’ ............................................................63
8.1.1 Het begrip concurrentie: volkomen concurrentie als ideaalbeeld ..........................63
3
, 8.1.2 Verstoringen van de concurrentie (drie klassieke bedreigingen) ...........................63
8.1.3 Het begrip ‘onderneming’ (wie valt onder EU-mededingingsrecht?) ......................64
8.2 Verbod op staatssteun ................................................................................................64
8.2.1 Steunmaatregel “in welke vorm dan ook” ..............................................................65
8.2.2 Bekostigd met staatsmiddelen ..............................................................................65
8.2.3 Begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties (selectiviteit) ...............66
8.2.4 Ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten .......................66
8.2.5 Vervalsing van de mededinging (of dreiging) ........................................................67
8.3 Procedure en gevolgen van het verbod op staatssteun ...............................................67
8.3.1 Meldingsplicht aan de Commissie ........................................................................67
8.3.2 Standstill: eerst groen licht, pas daarna uitvoeren.................................................68
8.3.3 Gevolgen bij onrechtmatige steun: terugvordering + rente ....................................68
8.3.4 Rol van het stimulerend effect: voorbeeld Esti Pagar ............................................68
8.4 Oefenvragen ...............................................................................................................69
Hoofdstuk 9. Kartelvorming...............................................................................................70
9.1 Marktaandeel ..............................................................................................................70
9.1.1 Relevante productmarkt........................................................................................70
9.1.2 Relevante geografische markt ..............................................................................71
9.1.3 Grootte van het marktaandeel ..............................................................................71
9.2 Kartelverbod ...............................................................................................................71
9.2.1 Voorwaarde 1: er moet een “afspraak” zijn (in ruime zin) ......................................72
9.2.2 Voorwaarde 2: de afspraak moet “tussen ondernemingen” zijn.............................72
9.2.3 Voorwaarde 3: (potentieel) ongunstige invloed op de handel tussen lidstaten ......72
9.2.4 Voorwaarde 4: het doel óf het gevolg is mededingingsverstoring..........................73
9.3 Uitzonderingen op het kartelverbod.............................................................................73
9.3.1 De verdragsuitzondering van art. 101 lid 3 VWEU ................................................74
9.3.2 De de-minimisuitzondering: te klein om merkbaar te zijn ......................................74
9.4 Gevolgen van een inbreuk op het kartelverbod ...........................................................75
9.4.1 Kernsanctie: nietigheid van de afspraak ...............................................................75
9.4.2 Boetes: zwaar en omzet-gebonden ......................................................................75
9.4.3 Procedurele waarborgen en verdedigingsrechten .................................................75
9.4.4 Clementiebeleid: “wie eerst klikt, wint” ..................................................................75
9.4.5 Kartelverbod en duurzaamheid: meer (maar niet onbeperkt) ruimte .....................76
9.5 Samenvatting ..............................................................................................................76
9.5.1 Marktaandeel en de relevante markt.....................................................................76
9.5.2 Het kartelverbod van artikel 101 VWEU................................................................77
9.5.3 Uitzonderingen op het kartelverbod ......................................................................78
4
