Rechtsvinding (3 Sp)
1 INHOUDSOPGAVE
DEEL 1: TWEE PERSPECTIEVEN OP (JURIDISCHE) UITLEGGING: ...................................................... 5
1 WAT IS (JURIDISCHE) UITLEGGING?
................................................................................................ 5
1.1 uitlegging: begripsomschrijving ..............................................................................................5
1.1.1 uitlegging in het algemeen ..................................................................................................................... 5
1.1.2 concrete vormen van interpretatie ......................................................................................................... 6
1.1.3 waarom al die vormen van interpratie? ................................................................................................. 10
1.2 Juridische uitlegging: Doel, voorwerp, methode en subject .................................................... 11
1.2.1 juridisch uitleggingsdoel (waar streeft interpretatie naar) ...................................................................... 11
1.2.2 juridisch uitleggingsvoorwerp (wat interpreteren).................................................................................. 12
1.2.3 juridische uitleggingsmethode (hoe interpreteren) ................................................................................ 12
1.2.4 juridisch uitleggingssubject (rol van uitlegger)....................................................................................... 13
HOE KIJKEN WE NAAR RECHTSVINDING? .................................................................................... 21
1 POSITIVISTISCHE PARADIGMA ..................................................................................................... 21
1.1 ontologisch en epostemologisch ......................................................................................... 21
1.2 toegepast op recht .............................................................................................................. 21
1.3 axiologisch uitgangspunt ..................................................................................................... 22
1.4 methodologisch uitgangspunt .............................................................................................. 23
1.5 staatkundig uitgangspunt .................................................................................................... 24
2 CONSTRUCTIVISTISCH PARADIGMA............................................................................................... 25
2.1 ontologisch en epistemologisch........................................................................................... 25
2.2 toegepast op recht .............................................................................................................. 25
2.3 axiologisch uitgangspunt ..................................................................................................... 26
2.4 methodologisch uitgangspunt .............................................................................................. 26
2.4.1 syllogisme doorprikt ............................................................................................................................ 27
2.4.2 van logica naar retorica ....................................................................................................................... 28
2.5 staatkundig uitgangspunt .................................................................................................... 28
2.6 aantrekkingskracht van het syllogisme en volledig heteronome rechtsvinding ........................ 29
2.6.1 het syllogisme doorprikt ...................................................................................................................... 29
DEEL 2: UITLEGGING IN STAATKUNDIG PERSPECTIEF ................................................................... 31
1 DRIE PIJLERS : DEMOCRATIE, RECHTSSTAAT EN MENSENRECHTEN ........................................................ 31
1.1 inleiding .............................................................................................................................. 31
1.2 democratie ......................................................................................................................... 32
1.3 rechtsstaat ......................................................................................................................... 32
1.4 mensenrechten .................................................................................................................. 33
1.5 onderlinge verhoudingen en spanningen .............................................................................. 33
1.5.1 het verband tussen enerzijds democratie en anderzijds rechtsstaat en mensenrechten ......................... 33
1.5.2 spanningen tussen enerzijds democratie en anderzijds rechtsstaat en mensenrechten ......................... 34
2 TWEE VISIES OP DE VERHOUDING TUSSEN DE STAATSMACHTEN ............................................................ 35
2.1 klassieke visie van montesquieu .......................................................................................... 35
2.2 radicale visie franse revolutie ............................................................................................... 37
2.2.1 een droombeeld.................................................................................................................................. 37
2.2.2 een ontnuchterende werkelijkheid ....................................................................................................... 38
3 VERHOUDING TUSSEN WETGEVER EN RECHTER VANDAAG .................................................................. 38
3.1 macht en tegenmacht in belgie ............................................................................................ 38
3.1.1 rechterlijke controle als doembeeld ..................................................................................................... 38
3.1.2 rechterlijke controle als noodzaak ....................................................................................................... 39
3.1.3 even tussendoor: gronwettigheidstoetsing in belgie .............................................................................. 40
3.1.4 rechterlijk minimalisme ....................................................................................................................... 40
1
, Rechtsvinding (3 Sp)
DEEL 3: HET (ONMOGELIJKE) ONDERSCHEID TUSSEN ‘RECHTSFEITEN’ EN ‘RECHTSREGELS’ ........ 43
1 RELEVANTE (EN NOODZAAK) VAN ONDERSCHEID.............................................................................. 43
2 HOE VERHOUDEN ‘RECHTSFEITEN’ EN ‘RECHTSREGELS’ ZICH TOT ELKAAR? ............................................ 43
2.1.1 drie begrippen ..................................................................................................................................... 43
2.1.2 verhouding tussen ‘oordeel in feite’ en ‘oordeel in rechte’ ..................................................................... 45
GASTCOLLEGE (ZIE DEEL 4) ......................................................................................................... 49
DEEL 4: DE CONSTRUCTIE VAN RECHTSFEITEN ............................................................................ 49
1 VASTSTELLING ........................................................................................................................ 49
2 TWEE BRILLEN, MET NADRUK OP NARRATIEVE BENADERING ................................................................ 50
2.1 eerste bril: formeel-positivistische paradigma ...................................................................... 50
2.1.1 Klopt dat wel? ..................................................................................................................................... 50
2.2 Tweede bril: constructivistische paradigma .......................................................................... 51
3 BELANGEN BEGRIJPEN .............................................................................................................. 51
3.1 belangen binnen de capability approach .............................................................................. 52
3.2 omschrijving van ‘belang’ nader toegelicht ........................................................................... 52
3.2.1 Soorten belangen “toestant, relatie of mogelijkheid” ............................................................................ 53
3.2.2 Subjectieve VS objectieve belangen “relevant” ..................................................................................... 54
3.2.3 Individuele, collectieve en groepsbelangen “voor een persoon of groep” ............................................... 55
4 GEBEURTENISSEN EN SITUATIES BEGRIJPEN .................................................................................... 57
4.1 trap 1: bouwstenen van verhaal ........................................................................................... 57
4.1.1 Narratieven en theatermetafoor ........................................................................................................... 59
4.2 trap 2: brengen van het verhaal (feitenvoorstelling) ............................................................... 60
4.2.1 het begrip ‘framing’ ............................................................................................................................. 60
4.2.2 framingtechnieken .............................................................................................................................. 60
4.3 trap 3: waarheidsgetrouwheid van verhaal ............................................................................ 65
4.4 Trap 4: juridische waarde van verhaal (feitenfilters) ............................................................... 65
DEEL 5: CONSTRUCTIE VAN RECHTSREGELS ............................................................................... 67
1 FORMEEL-POSITIVISTISCHE VISIE OP CONSTRUCTIE VAN RECHTSREGELS ................................................ 68
1.1 radicaal en theoretisch ........................................................................................................ 68
2 EXEGETISCHE VISIE OP CONSTRUCTIE VAN RECHTSREGELS ................................................................. 68
2.1 uitleggingsdoel en voorwerp ................................................................................................ 68
2.1.1 uitleggingsdoel: achterhalen van de wil van zender (wg/R) ..................................................................... 68
2.1.2 gevolgen voor uitleggingsvoorwerp ....................................................................................................... 68
2.1.3 achterliggende paradigmatische uitgangspunten.................................................................................. 70
2.2 uitleggingsmethode ............................................................................................................. 71
2.2.1 interpretatieve regels en argumenten ................................................................................................... 71
2.2.2 verhouding tussen interpretatieve regels en argumenten: interne afstemmingsregels en argumenten ..... 75
2.2.3 coordinatieve regels en argumenten .................................................................................................... 76
3 ONTHULLENDE KRITIEK ............................................................................................................. 77
3.1 kritiek op uitlegginsdoel en voorwerp .................................................................................... 77
3.1.1 wat is de wil van wetgever (en hoe kunnen wie die kennen)? .................................................................. 77
3.1.2 onterechte exclusieve focus op niet-verredelijkte en historische wetgever ............................................. 81
3.1.3 onterechte exclusieve focus op wetgever (of rechter) ............................................................................ 83
3.2 kritiek op uitlegginsmethode ................................................................................................ 84
3.2.1 kritiek op interpretatieve regels en argumenten .................................................................................... 84
3.2.2 kritiek op interne afstemmingsregels en argumenten ............................................................................ 85
3.2.3 kritiek op coordinatieve regels en argumenten ...................................................................................... 86
4 ONTHULLENDE VISIE OP CONSTRUCTIE VAN RECHTSREGELS ............................................................... 86
4.1 paradigmatische uitgangspunten en grondslag van recht ...................................................... 86
4.1.1 constructivisme .................................................................................................................................. 86
4.2 gevolgen voor uitleggingsdoel .............................................................................................. 86
4.2.1 niet gewoon ‘wil van zender’ vaststellen ............................................................................................... 86
4.3 gevolgen voor uitleggingsvoorwerp ....................................................................................... 87
4.3.1 uitleggingsvoorwerpen als rechtsknopen.............................................................................................. 87
4.3.2 voornaamste rechtsknopen (of gezaghebbende handelingen) ............................................................... 88
2
,Rechtsvinding (3 Sp)
3
, Rechtsvinding (3 Sp)
Examen
- Deel meerkeuzevragen
• In principe maximum op 10 punten
• Hogere cesuur (dus geen giscorrectie) – wiskundige cesuur (afhankelijk van aantal
antwoordmogelijkheden)
- Deel open vragen
• In principe minimum op 10 punten (concrete puntenverdeling wordt de laatste les
aangekondigd)
• Meerdere vragen
• Vier soorten vragen
o 1. Juist-of-fout, en waarom?
o 2. Toepassing van theorie op casus
o 3. Vergelijkingsvraag (bv. ‘geef drie punten waarop X en Y van elkaar
verschillen en licht elk verschilpunt toe’)
o 4. Situeer (personen, gebeurtenissen, begrippen)
- Leerpad: bonuspunt
- Codex niet toegelaten (wat je van info nodig hebt, krijg je van mij)
4
1 INHOUDSOPGAVE
DEEL 1: TWEE PERSPECTIEVEN OP (JURIDISCHE) UITLEGGING: ...................................................... 5
1 WAT IS (JURIDISCHE) UITLEGGING?
................................................................................................ 5
1.1 uitlegging: begripsomschrijving ..............................................................................................5
1.1.1 uitlegging in het algemeen ..................................................................................................................... 5
1.1.2 concrete vormen van interpretatie ......................................................................................................... 6
1.1.3 waarom al die vormen van interpratie? ................................................................................................. 10
1.2 Juridische uitlegging: Doel, voorwerp, methode en subject .................................................... 11
1.2.1 juridisch uitleggingsdoel (waar streeft interpretatie naar) ...................................................................... 11
1.2.2 juridisch uitleggingsvoorwerp (wat interpreteren).................................................................................. 12
1.2.3 juridische uitleggingsmethode (hoe interpreteren) ................................................................................ 12
1.2.4 juridisch uitleggingssubject (rol van uitlegger)....................................................................................... 13
HOE KIJKEN WE NAAR RECHTSVINDING? .................................................................................... 21
1 POSITIVISTISCHE PARADIGMA ..................................................................................................... 21
1.1 ontologisch en epostemologisch ......................................................................................... 21
1.2 toegepast op recht .............................................................................................................. 21
1.3 axiologisch uitgangspunt ..................................................................................................... 22
1.4 methodologisch uitgangspunt .............................................................................................. 23
1.5 staatkundig uitgangspunt .................................................................................................... 24
2 CONSTRUCTIVISTISCH PARADIGMA............................................................................................... 25
2.1 ontologisch en epistemologisch........................................................................................... 25
2.2 toegepast op recht .............................................................................................................. 25
2.3 axiologisch uitgangspunt ..................................................................................................... 26
2.4 methodologisch uitgangspunt .............................................................................................. 26
2.4.1 syllogisme doorprikt ............................................................................................................................ 27
2.4.2 van logica naar retorica ....................................................................................................................... 28
2.5 staatkundig uitgangspunt .................................................................................................... 28
2.6 aantrekkingskracht van het syllogisme en volledig heteronome rechtsvinding ........................ 29
2.6.1 het syllogisme doorprikt ...................................................................................................................... 29
DEEL 2: UITLEGGING IN STAATKUNDIG PERSPECTIEF ................................................................... 31
1 DRIE PIJLERS : DEMOCRATIE, RECHTSSTAAT EN MENSENRECHTEN ........................................................ 31
1.1 inleiding .............................................................................................................................. 31
1.2 democratie ......................................................................................................................... 32
1.3 rechtsstaat ......................................................................................................................... 32
1.4 mensenrechten .................................................................................................................. 33
1.5 onderlinge verhoudingen en spanningen .............................................................................. 33
1.5.1 het verband tussen enerzijds democratie en anderzijds rechtsstaat en mensenrechten ......................... 33
1.5.2 spanningen tussen enerzijds democratie en anderzijds rechtsstaat en mensenrechten ......................... 34
2 TWEE VISIES OP DE VERHOUDING TUSSEN DE STAATSMACHTEN ............................................................ 35
2.1 klassieke visie van montesquieu .......................................................................................... 35
2.2 radicale visie franse revolutie ............................................................................................... 37
2.2.1 een droombeeld.................................................................................................................................. 37
2.2.2 een ontnuchterende werkelijkheid ....................................................................................................... 38
3 VERHOUDING TUSSEN WETGEVER EN RECHTER VANDAAG .................................................................. 38
3.1 macht en tegenmacht in belgie ............................................................................................ 38
3.1.1 rechterlijke controle als doembeeld ..................................................................................................... 38
3.1.2 rechterlijke controle als noodzaak ....................................................................................................... 39
3.1.3 even tussendoor: gronwettigheidstoetsing in belgie .............................................................................. 40
3.1.4 rechterlijk minimalisme ....................................................................................................................... 40
1
, Rechtsvinding (3 Sp)
DEEL 3: HET (ONMOGELIJKE) ONDERSCHEID TUSSEN ‘RECHTSFEITEN’ EN ‘RECHTSREGELS’ ........ 43
1 RELEVANTE (EN NOODZAAK) VAN ONDERSCHEID.............................................................................. 43
2 HOE VERHOUDEN ‘RECHTSFEITEN’ EN ‘RECHTSREGELS’ ZICH TOT ELKAAR? ............................................ 43
2.1.1 drie begrippen ..................................................................................................................................... 43
2.1.2 verhouding tussen ‘oordeel in feite’ en ‘oordeel in rechte’ ..................................................................... 45
GASTCOLLEGE (ZIE DEEL 4) ......................................................................................................... 49
DEEL 4: DE CONSTRUCTIE VAN RECHTSFEITEN ............................................................................ 49
1 VASTSTELLING ........................................................................................................................ 49
2 TWEE BRILLEN, MET NADRUK OP NARRATIEVE BENADERING ................................................................ 50
2.1 eerste bril: formeel-positivistische paradigma ...................................................................... 50
2.1.1 Klopt dat wel? ..................................................................................................................................... 50
2.2 Tweede bril: constructivistische paradigma .......................................................................... 51
3 BELANGEN BEGRIJPEN .............................................................................................................. 51
3.1 belangen binnen de capability approach .............................................................................. 52
3.2 omschrijving van ‘belang’ nader toegelicht ........................................................................... 52
3.2.1 Soorten belangen “toestant, relatie of mogelijkheid” ............................................................................ 53
3.2.2 Subjectieve VS objectieve belangen “relevant” ..................................................................................... 54
3.2.3 Individuele, collectieve en groepsbelangen “voor een persoon of groep” ............................................... 55
4 GEBEURTENISSEN EN SITUATIES BEGRIJPEN .................................................................................... 57
4.1 trap 1: bouwstenen van verhaal ........................................................................................... 57
4.1.1 Narratieven en theatermetafoor ........................................................................................................... 59
4.2 trap 2: brengen van het verhaal (feitenvoorstelling) ............................................................... 60
4.2.1 het begrip ‘framing’ ............................................................................................................................. 60
4.2.2 framingtechnieken .............................................................................................................................. 60
4.3 trap 3: waarheidsgetrouwheid van verhaal ............................................................................ 65
4.4 Trap 4: juridische waarde van verhaal (feitenfilters) ............................................................... 65
DEEL 5: CONSTRUCTIE VAN RECHTSREGELS ............................................................................... 67
1 FORMEEL-POSITIVISTISCHE VISIE OP CONSTRUCTIE VAN RECHTSREGELS ................................................ 68
1.1 radicaal en theoretisch ........................................................................................................ 68
2 EXEGETISCHE VISIE OP CONSTRUCTIE VAN RECHTSREGELS ................................................................. 68
2.1 uitleggingsdoel en voorwerp ................................................................................................ 68
2.1.1 uitleggingsdoel: achterhalen van de wil van zender (wg/R) ..................................................................... 68
2.1.2 gevolgen voor uitleggingsvoorwerp ....................................................................................................... 68
2.1.3 achterliggende paradigmatische uitgangspunten.................................................................................. 70
2.2 uitleggingsmethode ............................................................................................................. 71
2.2.1 interpretatieve regels en argumenten ................................................................................................... 71
2.2.2 verhouding tussen interpretatieve regels en argumenten: interne afstemmingsregels en argumenten ..... 75
2.2.3 coordinatieve regels en argumenten .................................................................................................... 76
3 ONTHULLENDE KRITIEK ............................................................................................................. 77
3.1 kritiek op uitlegginsdoel en voorwerp .................................................................................... 77
3.1.1 wat is de wil van wetgever (en hoe kunnen wie die kennen)? .................................................................. 77
3.1.2 onterechte exclusieve focus op niet-verredelijkte en historische wetgever ............................................. 81
3.1.3 onterechte exclusieve focus op wetgever (of rechter) ............................................................................ 83
3.2 kritiek op uitlegginsmethode ................................................................................................ 84
3.2.1 kritiek op interpretatieve regels en argumenten .................................................................................... 84
3.2.2 kritiek op interne afstemmingsregels en argumenten ............................................................................ 85
3.2.3 kritiek op coordinatieve regels en argumenten ...................................................................................... 86
4 ONTHULLENDE VISIE OP CONSTRUCTIE VAN RECHTSREGELS ............................................................... 86
4.1 paradigmatische uitgangspunten en grondslag van recht ...................................................... 86
4.1.1 constructivisme .................................................................................................................................. 86
4.2 gevolgen voor uitleggingsdoel .............................................................................................. 86
4.2.1 niet gewoon ‘wil van zender’ vaststellen ............................................................................................... 86
4.3 gevolgen voor uitleggingsvoorwerp ....................................................................................... 87
4.3.1 uitleggingsvoorwerpen als rechtsknopen.............................................................................................. 87
4.3.2 voornaamste rechtsknopen (of gezaghebbende handelingen) ............................................................... 88
2
,Rechtsvinding (3 Sp)
3
, Rechtsvinding (3 Sp)
Examen
- Deel meerkeuzevragen
• In principe maximum op 10 punten
• Hogere cesuur (dus geen giscorrectie) – wiskundige cesuur (afhankelijk van aantal
antwoordmogelijkheden)
- Deel open vragen
• In principe minimum op 10 punten (concrete puntenverdeling wordt de laatste les
aangekondigd)
• Meerdere vragen
• Vier soorten vragen
o 1. Juist-of-fout, en waarom?
o 2. Toepassing van theorie op casus
o 3. Vergelijkingsvraag (bv. ‘geef drie punten waarop X en Y van elkaar
verschillen en licht elk verschilpunt toe’)
o 4. Situeer (personen, gebeurtenissen, begrippen)
- Leerpad: bonuspunt
- Codex niet toegelaten (wat je van info nodig hebt, krijg je van mij)
4
