Algemeen rechtsleer (4 SP)
1 INHOUDSOPGAVE
INTRODUCTIE ................................................................................................................. 4
DEEL 1: WAT IS RECHT? (4 LESSEN) .................................................................................. 5
1 WAAROM IS DE VRAAG ‘WAT IS RECHT’ EEN MOEILIJKE VRAAG?.................................................. 5
1.1 DE ULTIEME DEFINITIE ONTBREEKT ......................................................................................... 5
1.2 HEBBEN WE WEL EEN DIFINITIE NODIG? .................................................................................. 5
1.3 DEFINITIES VAN HET RECHT .................................................................................................. 6
1.3.1 Vele vormen ............................................................................................................... 6
1.3.2 In het verleden werd RECHT vergeleken met families .................................................... 6
1.4 ‘RECHT’? GEEN ESSENTIËLE KENMERKEN ............................................................................... 6
1.5 RECHT = STANPUNTAFHANKELIJKHEID OF MAATSCHAPPELIJKAFHANKELIJKHEID ................................ 7
1.6 GEVOLGEN CONVENTIONELE OPVATTINGEN ............................................................................ 7
2 WELKE FUNDAMENTELE TRANSFORMATIES KUNNEN PLAATSVINDEN IN MENSENMAATSCHAPPIJEN? .... 8
2.1 MENSEN ZIJN SOCIALE WEZENS ............................................................................................ 8
2.2 JAGER-VOEDSELVERZAMELAARS ........................................................................................... 9
2.2.1 Hoezo: uithuwelijk = uitgesteld wederkerig? ............................................................... 10
2.2.2 Chiefdoms ............................................................................................................... 11
2.2.3 Rijken ....................................................................................................................... 12
2.2.4 Moderne staten ........................................................................................................ 13
2.2.5 Government -> governance (machtspositie onder druk).............................................. 15
3 KENMERKEN VAN HET RECHT .......................................................................................... 17
3.1 TWEE BENADERINGEN (RODE DRAAD)................................................................................... 17
3.1.1 Regelgeorienteerde benadering ................................................................................. 17
3.1.2 Gedragsgeorienteerde benadering............................................................................. 17
3.2 GERICHT OP OF VOORTVLOEIEND UIT NORMATIEVE ORDENING ................................................... 18
3.2.1 Begrip ‘ordening’ en centrale rol van normatieve verwachtingen ................................. 18
3.2.2 Ordening en soorten samenleving ............................................................................. 20
3.2.3 Concurrerende ordeningen: rechtspluralisme (RP) ..................................................... 21
3.3 HEEFT RECHT EEN INSTITUTIONELE OORSPRONG? ................................................................... 22
3.3.1 Waar komt recht vandaan?........................................................................................ 22
3.4 AFDWINGBAAR ............................................................................................................... 22
3.4.1 Zijn enkel afdwingbare regels rechtsregels? ............................................................... 22
3.4.2 Gb: zo eenvoudig is het niet ....................................................................................... 23
3.4.3 Is internationaal recht wel recht?............................................................................... 24
3.4.4 Rol effectieve naleving? ............................................................................................ 24
3.5 JUISTE ORDENING: ........................................................................................................... 25
3.5.1 Grondslag van regels ................................................................................................ 25
3.5.2 Het begrip ‘rechtvaardigheid’ .................................................................................... 27
3.5.3 Dieverse stromingen in een rivier van rechtvaardigheid ............................................... 30
1
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
DEEL 2: FUNCTIES EN FINALITEIT VAN RECHT (2 LESSEN) ................................................ 44
1 FUNCTIES VAN HET RECHT.............................................................................................. 45
1.1 GEDRAGSAFSTEMMING ..................................................................................................... 45
1.1.1 Bevordering groepscohesie ....................................................................................... 46
1.1.2 Conflictvermijding .................................................................................................... 46
1.1.3 Conflictverwerking .................................................................................................... 48
1.2 BESLUITVORMING BINNEN DE GROEP ................................................................................... 52
2 FINANLITEIT VAN HET RECHT ........................................................................................... 53
2.1 CODIFICATIE .................................................................................................................. 54
2.1.1 Het recht dringt zich aan ons op ................................................................................ 54
2.1.2 Kentering door positivisme ........................................................................................ 55
2.2 MODIFICATIE .................................................................................................................. 55
2.2.1 Opkomst, technieken en orientatie ............................................................................ 55
2.2.2 Welvaart en welbevinden .......................................................................................... 57
2.2.3 Limieten ................................................................................................................... 58
DEEL 3: NORMEN EN HUN SAMENHANG (WAARUIT BESTAAT RECH?) .............................. 63
1 WAT IS EEN (RECHTS)NORM? .......................................................................................... 63
1.1 DESCRIPTIEVE VS PRESCRIPTIEVE NORMEN ........................................................................... 63
1.1.1 Descriptieve normen (dn) .......................................................................................... 64
1.1.2 Prescriptieve normen (pn) ......................................................................................... 65
1.1.3 Verschil tussen Rb en gb ........................................................................................... 66
1.1.4 Verbanden tussen dn en pn ....................................................................................... 66
1.2 TALIGE UITDRUKKINGEN VAN NORMEN.................................................................................. 67
1.2.1 Verifieerbare uitspraken ............................................................................................ 67
1.2.2 Geloofsuitspraken .................................................................................................... 68
1.2.3 Waarderingsuitspraken ............................................................................................. 69
1.2.4 Performatieve uitspraken .......................................................................................... 72
2 ALGEMENE BESTANDDELEN VAN RECHTSREGELS ................................................................. 73
2.1 NORMSTELLER................................................................................................................ 73
2.1.1 Geen imperatief zonder imperator ............................................................................. 73
2.1.2 Afwezigheid normsteller: geen gebrek ........................................................................ 74
2.2 NORMBESTEMMELING ...................................................................................................... 74
2.2.1 Ook gericht aan bepaalde personen .......................................................................... 74
2.2.2 Gedrags VS beslissingsnorm ..................................................................................... 74
2.3 VOORGESCHREVEN GEDRAGING ......................................................................................... 75
2.3.1 Volledige en onvolledige rechtsregels ........................................................................ 75
2.3.2 Regulatieve uitspraken .............................................................................................. 76
2.3.3 Verduidelijkende uitspraken (definities) ..................................................................... 77
2.3.4 Veranderende en verwijzende uitspraken ................................................................... 82
2.3.5 Constitutieve uitspraken ........................................................................................... 83
2.4 MODALITEITEN................................................................................................................ 84
2.4.1 Vier modaliteiten ...................................................................................................... 84
2.4.2 Rechten en plichten .................................................................................................. 89
2.5 GEVISEERDE FEITELIJKE SITUATIE ......................................................................................... 91
2.5.1 Algemene en absolute normen .................................................................................. 92
2
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
2.5.2 Principe VS uitzondering ........................................................................................... 92
2.6 CONCRETISERINGSGRADATIES ........................................................................................... 92
2.6.1 Gesloten normen ...................................................................................................... 92
2.6.2 Open normen ........................................................................................................... 92
2.6.3 Algemene rechtsbeginselen ...................................................................................... 94
2.6.4 Adagia ...................................................................................................................... 94
3 DE SAMENHANG VAN RECHTSREGELS: RECHT ALS SYSTEEM? .................................................. 95
3.1 RECHT ALS DOGMATISCH SYSTEEM ...................................................................................... 95
3.1.1 Uitwendig systeem ................................................................................................... 95
3.1.2 Inwendig systeem ..................................................................................................... 98
3.2 RECHT ALS SOCIAAL SYSTEEM ............................................................................................ 99
3.2.1 Ook in GB is recht mogelijk ‘systeem’ ........................................................................ 99
3.2.2 ‘Systeem’ ................................................................................................................. 99
3.2.3 Deelsystemen (van maatschappij) ............................................................................. 99
3.2.4 Verhouding politiek en recht (deelsystemen) ............................................................ 100
3.2.5 Recht als ‘autopoietisch’ systeem ........................................................................... 100
3.3 RECHT ALS CHAOTISCHE JANBOEL (GEEN SYSTEEM) ............................................................... 102
3.3.1 Kritiek op recht als ‘dogmatisch systeem’ ................................................................ 102
3.3.2 Kritiek op recht als ‘sociaal systeem’ ....................................................................... 102
3.4 TWEE METAFOREN ......................................................................................................... 103
3.4.1 Recht als taal.......................................................................................................... 103
3.4.2 Recht als stad ......................................................................................................... 103
DURF DENKEN: ............................................................................................................ 105
3
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
INTRODUCTIE
Bonuspunt -> leerpad -> online
Rechtsgeleerde discussie -> aspecten van recht
- Wat doen we als juristen? Hoe kunnen we dat beter doen?
- “Hart-Dworkin debate”
• Herbert Hart + Ronald Dworkin: tweede helft 20e eeuw verschillende visies over
(o.m.)
o Grondslag van regels
o Functie van recht
o Objectiviteit van waardeoordelen
o Vaagheid van concepten
o Aard van juridisch redeneren
o Mogelijkheid van neutrale rechtstheorie
o Rechterlijke discretie en beleid
- Leerpad (=leerstof!): drie redenen
• Juridische cultuur: algemeen gekend debat
• Kennismaking academische discussies over rechtstheorie (geen Vaardigheden
II)
Proefexamen: 18/10 – 26/10 -> over de eerste 4 lessen -> online
Jaartallen: personen moet je kunnen situeren in juiste helft van eeuw
Inzicht + toepassingen
Deel meerkeuzevragen
- In principe maximaal op 10 punten
- Hogere cesuur (dus geen giscorrectie) – wiskundige cesuur (afhankelijk van aantal
antwoordmogelijkheden)
- Zowel theorie als casussen
Deel open vragen
- In principe minimaal op 10 punten (uiteraard)
- Vier soorten vragen
• Juist-of-fout, en waarom?
• Toepassing van theorie op casus
• Vergelijkingsvraag (bv. ‘geef drie punten waarop X en Y van elkaar verschillen en
licht elk verschilpunt toe’)
• Situeer (personen, gebeurtenissen, begrippen)
Concrete puntenverdeling tussen meerkeuze- en open vragen wordt op het einde van het semester
meegedeeld
Teksten op Ufora die tot de leerstof behoren (bv. tekst over ‘Positivisme’)
Wat niet in les wordt gezegd -> is ook te kennen, maar minder belangrijk -> essentie wordt gezegd in de
les.
4
1 INHOUDSOPGAVE
INTRODUCTIE ................................................................................................................. 4
DEEL 1: WAT IS RECHT? (4 LESSEN) .................................................................................. 5
1 WAAROM IS DE VRAAG ‘WAT IS RECHT’ EEN MOEILIJKE VRAAG?.................................................. 5
1.1 DE ULTIEME DEFINITIE ONTBREEKT ......................................................................................... 5
1.2 HEBBEN WE WEL EEN DIFINITIE NODIG? .................................................................................. 5
1.3 DEFINITIES VAN HET RECHT .................................................................................................. 6
1.3.1 Vele vormen ............................................................................................................... 6
1.3.2 In het verleden werd RECHT vergeleken met families .................................................... 6
1.4 ‘RECHT’? GEEN ESSENTIËLE KENMERKEN ............................................................................... 6
1.5 RECHT = STANPUNTAFHANKELIJKHEID OF MAATSCHAPPELIJKAFHANKELIJKHEID ................................ 7
1.6 GEVOLGEN CONVENTIONELE OPVATTINGEN ............................................................................ 7
2 WELKE FUNDAMENTELE TRANSFORMATIES KUNNEN PLAATSVINDEN IN MENSENMAATSCHAPPIJEN? .... 8
2.1 MENSEN ZIJN SOCIALE WEZENS ............................................................................................ 8
2.2 JAGER-VOEDSELVERZAMELAARS ........................................................................................... 9
2.2.1 Hoezo: uithuwelijk = uitgesteld wederkerig? ............................................................... 10
2.2.2 Chiefdoms ............................................................................................................... 11
2.2.3 Rijken ....................................................................................................................... 12
2.2.4 Moderne staten ........................................................................................................ 13
2.2.5 Government -> governance (machtspositie onder druk).............................................. 15
3 KENMERKEN VAN HET RECHT .......................................................................................... 17
3.1 TWEE BENADERINGEN (RODE DRAAD)................................................................................... 17
3.1.1 Regelgeorienteerde benadering ................................................................................. 17
3.1.2 Gedragsgeorienteerde benadering............................................................................. 17
3.2 GERICHT OP OF VOORTVLOEIEND UIT NORMATIEVE ORDENING ................................................... 18
3.2.1 Begrip ‘ordening’ en centrale rol van normatieve verwachtingen ................................. 18
3.2.2 Ordening en soorten samenleving ............................................................................. 20
3.2.3 Concurrerende ordeningen: rechtspluralisme (RP) ..................................................... 21
3.3 HEEFT RECHT EEN INSTITUTIONELE OORSPRONG? ................................................................... 22
3.3.1 Waar komt recht vandaan?........................................................................................ 22
3.4 AFDWINGBAAR ............................................................................................................... 22
3.4.1 Zijn enkel afdwingbare regels rechtsregels? ............................................................... 22
3.4.2 Gb: zo eenvoudig is het niet ....................................................................................... 23
3.4.3 Is internationaal recht wel recht?............................................................................... 24
3.4.4 Rol effectieve naleving? ............................................................................................ 24
3.5 JUISTE ORDENING: ........................................................................................................... 25
3.5.1 Grondslag van regels ................................................................................................ 25
3.5.2 Het begrip ‘rechtvaardigheid’ .................................................................................... 27
3.5.3 Dieverse stromingen in een rivier van rechtvaardigheid ............................................... 30
1
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
DEEL 2: FUNCTIES EN FINALITEIT VAN RECHT (2 LESSEN) ................................................ 44
1 FUNCTIES VAN HET RECHT.............................................................................................. 45
1.1 GEDRAGSAFSTEMMING ..................................................................................................... 45
1.1.1 Bevordering groepscohesie ....................................................................................... 46
1.1.2 Conflictvermijding .................................................................................................... 46
1.1.3 Conflictverwerking .................................................................................................... 48
1.2 BESLUITVORMING BINNEN DE GROEP ................................................................................... 52
2 FINANLITEIT VAN HET RECHT ........................................................................................... 53
2.1 CODIFICATIE .................................................................................................................. 54
2.1.1 Het recht dringt zich aan ons op ................................................................................ 54
2.1.2 Kentering door positivisme ........................................................................................ 55
2.2 MODIFICATIE .................................................................................................................. 55
2.2.1 Opkomst, technieken en orientatie ............................................................................ 55
2.2.2 Welvaart en welbevinden .......................................................................................... 57
2.2.3 Limieten ................................................................................................................... 58
DEEL 3: NORMEN EN HUN SAMENHANG (WAARUIT BESTAAT RECH?) .............................. 63
1 WAT IS EEN (RECHTS)NORM? .......................................................................................... 63
1.1 DESCRIPTIEVE VS PRESCRIPTIEVE NORMEN ........................................................................... 63
1.1.1 Descriptieve normen (dn) .......................................................................................... 64
1.1.2 Prescriptieve normen (pn) ......................................................................................... 65
1.1.3 Verschil tussen Rb en gb ........................................................................................... 66
1.1.4 Verbanden tussen dn en pn ....................................................................................... 66
1.2 TALIGE UITDRUKKINGEN VAN NORMEN.................................................................................. 67
1.2.1 Verifieerbare uitspraken ............................................................................................ 67
1.2.2 Geloofsuitspraken .................................................................................................... 68
1.2.3 Waarderingsuitspraken ............................................................................................. 69
1.2.4 Performatieve uitspraken .......................................................................................... 72
2 ALGEMENE BESTANDDELEN VAN RECHTSREGELS ................................................................. 73
2.1 NORMSTELLER................................................................................................................ 73
2.1.1 Geen imperatief zonder imperator ............................................................................. 73
2.1.2 Afwezigheid normsteller: geen gebrek ........................................................................ 74
2.2 NORMBESTEMMELING ...................................................................................................... 74
2.2.1 Ook gericht aan bepaalde personen .......................................................................... 74
2.2.2 Gedrags VS beslissingsnorm ..................................................................................... 74
2.3 VOORGESCHREVEN GEDRAGING ......................................................................................... 75
2.3.1 Volledige en onvolledige rechtsregels ........................................................................ 75
2.3.2 Regulatieve uitspraken .............................................................................................. 76
2.3.3 Verduidelijkende uitspraken (definities) ..................................................................... 77
2.3.4 Veranderende en verwijzende uitspraken ................................................................... 82
2.3.5 Constitutieve uitspraken ........................................................................................... 83
2.4 MODALITEITEN................................................................................................................ 84
2.4.1 Vier modaliteiten ...................................................................................................... 84
2.4.2 Rechten en plichten .................................................................................................. 89
2.5 GEVISEERDE FEITELIJKE SITUATIE ......................................................................................... 91
2.5.1 Algemene en absolute normen .................................................................................. 92
2
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
2.5.2 Principe VS uitzondering ........................................................................................... 92
2.6 CONCRETISERINGSGRADATIES ........................................................................................... 92
2.6.1 Gesloten normen ...................................................................................................... 92
2.6.2 Open normen ........................................................................................................... 92
2.6.3 Algemene rechtsbeginselen ...................................................................................... 94
2.6.4 Adagia ...................................................................................................................... 94
3 DE SAMENHANG VAN RECHTSREGELS: RECHT ALS SYSTEEM? .................................................. 95
3.1 RECHT ALS DOGMATISCH SYSTEEM ...................................................................................... 95
3.1.1 Uitwendig systeem ................................................................................................... 95
3.1.2 Inwendig systeem ..................................................................................................... 98
3.2 RECHT ALS SOCIAAL SYSTEEM ............................................................................................ 99
3.2.1 Ook in GB is recht mogelijk ‘systeem’ ........................................................................ 99
3.2.2 ‘Systeem’ ................................................................................................................. 99
3.2.3 Deelsystemen (van maatschappij) ............................................................................. 99
3.2.4 Verhouding politiek en recht (deelsystemen) ............................................................ 100
3.2.5 Recht als ‘autopoietisch’ systeem ........................................................................... 100
3.3 RECHT ALS CHAOTISCHE JANBOEL (GEEN SYSTEEM) ............................................................... 102
3.3.1 Kritiek op recht als ‘dogmatisch systeem’ ................................................................ 102
3.3.2 Kritiek op recht als ‘sociaal systeem’ ....................................................................... 102
3.4 TWEE METAFOREN ......................................................................................................... 103
3.4.1 Recht als taal.......................................................................................................... 103
3.4.2 Recht als stad ......................................................................................................... 103
DURF DENKEN: ............................................................................................................ 105
3
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
INTRODUCTIE
Bonuspunt -> leerpad -> online
Rechtsgeleerde discussie -> aspecten van recht
- Wat doen we als juristen? Hoe kunnen we dat beter doen?
- “Hart-Dworkin debate”
• Herbert Hart + Ronald Dworkin: tweede helft 20e eeuw verschillende visies over
(o.m.)
o Grondslag van regels
o Functie van recht
o Objectiviteit van waardeoordelen
o Vaagheid van concepten
o Aard van juridisch redeneren
o Mogelijkheid van neutrale rechtstheorie
o Rechterlijke discretie en beleid
- Leerpad (=leerstof!): drie redenen
• Juridische cultuur: algemeen gekend debat
• Kennismaking academische discussies over rechtstheorie (geen Vaardigheden
II)
Proefexamen: 18/10 – 26/10 -> over de eerste 4 lessen -> online
Jaartallen: personen moet je kunnen situeren in juiste helft van eeuw
Inzicht + toepassingen
Deel meerkeuzevragen
- In principe maximaal op 10 punten
- Hogere cesuur (dus geen giscorrectie) – wiskundige cesuur (afhankelijk van aantal
antwoordmogelijkheden)
- Zowel theorie als casussen
Deel open vragen
- In principe minimaal op 10 punten (uiteraard)
- Vier soorten vragen
• Juist-of-fout, en waarom?
• Toepassing van theorie op casus
• Vergelijkingsvraag (bv. ‘geef drie punten waarop X en Y van elkaar verschillen en
licht elk verschilpunt toe’)
• Situeer (personen, gebeurtenissen, begrippen)
Concrete puntenverdeling tussen meerkeuze- en open vragen wordt op het einde van het semester
meegedeeld
Teksten op Ufora die tot de leerstof behoren (bv. tekst over ‘Positivisme’)
Wat niet in les wordt gezegd -> is ook te kennen, maar minder belangrijk -> essentie wordt gezegd in de
les.
4
