TYPOGRAFIE 03 – evolutie v/d lettervormen
EVOLUTIE V/D ROMEINSE LETTER
Claude Garamond 1540
1 v/d eerste lettersnijders die zich specialiseerde in het ontwerpen van
lettertypen & ponssnijden als een service in plaats van in-huis te werken in
een drukkerij. Zo heeft hij het letterontwerp helpen definiëren als een
volwaardige activiteit die losstaat v/d drukindustrie.
De elegantie & kwaliteit van Garamonds romeinse letters werden
internationaal geroemd & hun vormen zijn veelvuldig gekopieerd. Talloze
lettertypes dragen ofwel zijn naam of zijn door zijn œuvre geïnspireerd.
William Caslon I 1725
Hij was de allereerste Britse letterfabrikant & zorgde er eigenhandig voor
dat Groot- Brittannië niet langer afhankelijk was v/d invoer van lettertypen
uit de Nederlanden.
Zijn letters waren eerder het product van een virtuoos dan van een
vernieuwer & werden de standaard voor Engeland & de Engelse kolonies.
“When in doubt, use Caslon” was lange tijd een begrip bij drukkers &
letterzetters.
Romain du Roi 1692-1745
Koning Lodewijk XIV van Frankrijk gaf opdracht om zijn persoonlijk
lettertype te ontwerpen voor gebruik door de Imprimerie
Royale. De Romain du Roi werd voor het eerst gebruikt in
1702.
De Romain du Roi was echter een rationeel ontwerp,
ontwikkeld door een commissie samengesteld uit leden v/d
Académie des Sciences, waarbij de lettervormen op rasters
werden uitgetekend voordat ze in metaal werden
gesneden.
Was revolutionair omdat de geometrie v/d letters louter rationeel was. De
ontwerpen v/d commissie werden op koperplaten getekend & gegraveerd
door Louis Simonneau (1645–1728).
Philippe Grandjean (1666–1714) nam enige vrijheid bij het snijden v/d
stempels voor de letters om de steriele geometrie v/d ontwerpen te
temperen.
1
,Maakt een duidelijke breuk met verleden. De grotere nadruk op het
verticale & een groter contrast tss dikke & dunne elementen zou de
transitionele lettertypen van Pierre Simon Fournier & John Baskerville
beïnvloedden.
John Baskerville 1707–1775
Hij begon zijn carrière in Birmingham als schrijfmeester &
steenlettergraveur. Als gewiekst ondernemer maakte hij fortuin & zette hij
zijn 1ste drukkerij op. Door zijn drang naar perfectie publiceerde hij pas 7
jaar later zijn eerste boek, een editie van Vergilius’ Bucolica, Georgica, et
Æneis. Omdat hij geen genoegen nam met de kwaliteit v/d toentertijd
gebruikte inkten, papiersoorten, drukpersen & lettertypen, bracht hij aan
al deze factoren verbeteringen aan tot ze voldeden aan zijn hoge eisen.
Baskerville’s bijdrage aan de Westerse grafische wereld is van onschatbare
waarde. Zijn uitgaven waren zodanig verzorgd dat hun kwaliteit ver
uitsteeg boven dat van zijn Engelse tijdgenoten.
Hij kreeg kritiek. Zijn Engelse potentiële klanten verkozen het werk van
Caslon & lasteraars beweerden dat het grotere contrast tss de dikke &
dunne delen de letters deden flikkeren & zo schade toebrachten aan de
ogen.
Ondanks de kritiek van zijn tijdgenoten op zijn lettertypen, had Baskerville
ontegensprekelijk als schrijfmeester een voortreffelijk gevoel voor
letterspatiëring & interlinie. Na zijn dood werden zijn lettermatrijzen
openbaar verkocht in Parijs, waar zij grote navolging kregen & het werk
van onder meer Firmin Didot beïnvloedden.
Firmin Didot 1784
De Didot-dynastie drukte hun stempel op de Franse & later de Europese
grafische wereld v/d late 18e & de 1ste helft v/d 19e eeuw. In 1775 ruilt
François-Ambroise Didot de Garamond lettertypen in voor een letter van
eigen makelij. Deze wordt beschouwd als een overgangsletter.
In 1783 wordt zijn zoon Firmin Didot lettersnijder & creëert hij de 1ste
moderne letter. Kenmerkend zijn het sterk verticaal contrast & de uiterst
dunne schreven & horizontale delen die abrupt overgaan in de verticale
geledingen. Zijn lettertypes werden de de facto standaardletters voor de
publicaties in het 19e-eeuwse Frankrijk.
Giambatista Bodoni 1790
2
,Hij heeft zijn reputatie te danken aan zijn Manuale Tipografico, een
naslagwerk met in totaal 665 verschillende alfabetten. Voor het eerst in de
geschiedenis kwam een letterontwerper aanzetten met letterontwerpen
zonder nadrukkelijke relatie met de geschreven letter, maar louter
geometrisch getekend met rechthoeken & ovalen.
Beïnvloed door Fournier & Didot, maakt Bodoni er een sport van om de
fijnst mogelijke schreven in het harde staal v/d letterponsen te snijden.
Alle onderdelen in zijn haarscherp gesneden letters streven een
opvallende verticaliteit na. Het theatrale dik-dun contrast & de
afwezigheid van overgangen tss de fijne horizontale schreven & de stevige
letterstammen verlenen zijn letters een streng, statig uiterlijk. Bodoni
bereikt de limiet v/d versobering in letterontwerp.
DE INDUSTRIËLE REVOLUTIE
Typisch aan de 19e-eeuwse affiches was dat ze volledig gevuld waren met
tekst in verschillende stijlen die om ter luidst de toeschouwers toeriepen
om hun aandacht te trekken. Tot 144 punt werden letters in metaal
gegoten; de grootste korpsen sneed men in hout: de zogenaamde wood
types. Vorm & verhoudingen v/d letters werden gewijzigd om in elke
mogelijke situatie een lettertype beschikbaar te hebben dat de breedte v/d
affiche zo efficiënt mogelijk kon uitvullen.
Lettertypen werden ook in complementaire stijlen gesneden. De
componenten werden dan achtereenvolgens in verschillende kleuren
gedrukt werden om schaduw, speciale invullingen & andere effecten na te
bootsen: de chromatic types.
Fat Face
De vooraanstaande Londense lettergieter Robert Thorne kwam in 1803
met de volgende stap in de evolutie v/d schreefletter. Aangezien de dunne
delen v/d Didonen niet nog dunner konden worden, maakte hij de dikke
delen (veel) dikker om een zo groot mogelijke impact te maken.
Het bestond eerst uitsluitend uit kapitalen. Het lettertype bleek enorm
succesvol te zijn & was groten deels verantwoordelijk voor het veranderen
v/h uiterlijk v/d advertenties van dit tijdperk. Al snel volgden fat faces met
een onderkast. In de loop v/d 19e eeuw bracht elke succesvolle
lettergieterij zijn eigen revival van Thorne’s originele lettertype uit.
3
, Binnen de fat face-
ontwerpen ontstonden
verdere variaties. De eerste
cursieve & gearceerde
versie werden uitgebracht,
gevolgd door smalle,
langwerpige, brede &
decoratieve varianten. Ook
bleef hun gebruik niet
beperkt tot grote korpsen,
maar werden ook kleine
korpsen in metaal gegoten
om (relatief korte) teksten te zetten.
Italian
Door hun drang naar vernieuwing probeerden lettergieterijen steeds
extravagantere ontwerpen te brengen. Een v/d vreemdste uitspattingen
waren de Italians: fat faces waarv/h contrast omgewisseld werd: dunne
delen werden dik, & dikke delen dun. Henry Caslon publiceerde de eerste
Italian in 1821. Het
omgekeerde contrast
zorgde voor een
bizar letterbeeld dat
nooit echt aansloeg.
Slab Serif/Egyptienne
Daar waar Robert Thorne de dikke
delen v/d Didonen overdreven dik
had gemaakt, deed Vincent Figgins
in 1815 net het omgekeerde: hij
maakte de dunne delen & de
schreven van diezelfde Didonen
dikker.
William Thorowgood publiceerde in
1821 zijn tweede catalogus, met
daarin enkele slab serifs, voor de
eerste maal onder de noemer Egyptian. De term Egyptian wordt nu nog
steeds gebruikt voor slab serifs.
4
EVOLUTIE V/D ROMEINSE LETTER
Claude Garamond 1540
1 v/d eerste lettersnijders die zich specialiseerde in het ontwerpen van
lettertypen & ponssnijden als een service in plaats van in-huis te werken in
een drukkerij. Zo heeft hij het letterontwerp helpen definiëren als een
volwaardige activiteit die losstaat v/d drukindustrie.
De elegantie & kwaliteit van Garamonds romeinse letters werden
internationaal geroemd & hun vormen zijn veelvuldig gekopieerd. Talloze
lettertypes dragen ofwel zijn naam of zijn door zijn œuvre geïnspireerd.
William Caslon I 1725
Hij was de allereerste Britse letterfabrikant & zorgde er eigenhandig voor
dat Groot- Brittannië niet langer afhankelijk was v/d invoer van lettertypen
uit de Nederlanden.
Zijn letters waren eerder het product van een virtuoos dan van een
vernieuwer & werden de standaard voor Engeland & de Engelse kolonies.
“When in doubt, use Caslon” was lange tijd een begrip bij drukkers &
letterzetters.
Romain du Roi 1692-1745
Koning Lodewijk XIV van Frankrijk gaf opdracht om zijn persoonlijk
lettertype te ontwerpen voor gebruik door de Imprimerie
Royale. De Romain du Roi werd voor het eerst gebruikt in
1702.
De Romain du Roi was echter een rationeel ontwerp,
ontwikkeld door een commissie samengesteld uit leden v/d
Académie des Sciences, waarbij de lettervormen op rasters
werden uitgetekend voordat ze in metaal werden
gesneden.
Was revolutionair omdat de geometrie v/d letters louter rationeel was. De
ontwerpen v/d commissie werden op koperplaten getekend & gegraveerd
door Louis Simonneau (1645–1728).
Philippe Grandjean (1666–1714) nam enige vrijheid bij het snijden v/d
stempels voor de letters om de steriele geometrie v/d ontwerpen te
temperen.
1
,Maakt een duidelijke breuk met verleden. De grotere nadruk op het
verticale & een groter contrast tss dikke & dunne elementen zou de
transitionele lettertypen van Pierre Simon Fournier & John Baskerville
beïnvloedden.
John Baskerville 1707–1775
Hij begon zijn carrière in Birmingham als schrijfmeester &
steenlettergraveur. Als gewiekst ondernemer maakte hij fortuin & zette hij
zijn 1ste drukkerij op. Door zijn drang naar perfectie publiceerde hij pas 7
jaar later zijn eerste boek, een editie van Vergilius’ Bucolica, Georgica, et
Æneis. Omdat hij geen genoegen nam met de kwaliteit v/d toentertijd
gebruikte inkten, papiersoorten, drukpersen & lettertypen, bracht hij aan
al deze factoren verbeteringen aan tot ze voldeden aan zijn hoge eisen.
Baskerville’s bijdrage aan de Westerse grafische wereld is van onschatbare
waarde. Zijn uitgaven waren zodanig verzorgd dat hun kwaliteit ver
uitsteeg boven dat van zijn Engelse tijdgenoten.
Hij kreeg kritiek. Zijn Engelse potentiële klanten verkozen het werk van
Caslon & lasteraars beweerden dat het grotere contrast tss de dikke &
dunne delen de letters deden flikkeren & zo schade toebrachten aan de
ogen.
Ondanks de kritiek van zijn tijdgenoten op zijn lettertypen, had Baskerville
ontegensprekelijk als schrijfmeester een voortreffelijk gevoel voor
letterspatiëring & interlinie. Na zijn dood werden zijn lettermatrijzen
openbaar verkocht in Parijs, waar zij grote navolging kregen & het werk
van onder meer Firmin Didot beïnvloedden.
Firmin Didot 1784
De Didot-dynastie drukte hun stempel op de Franse & later de Europese
grafische wereld v/d late 18e & de 1ste helft v/d 19e eeuw. In 1775 ruilt
François-Ambroise Didot de Garamond lettertypen in voor een letter van
eigen makelij. Deze wordt beschouwd als een overgangsletter.
In 1783 wordt zijn zoon Firmin Didot lettersnijder & creëert hij de 1ste
moderne letter. Kenmerkend zijn het sterk verticaal contrast & de uiterst
dunne schreven & horizontale delen die abrupt overgaan in de verticale
geledingen. Zijn lettertypes werden de de facto standaardletters voor de
publicaties in het 19e-eeuwse Frankrijk.
Giambatista Bodoni 1790
2
,Hij heeft zijn reputatie te danken aan zijn Manuale Tipografico, een
naslagwerk met in totaal 665 verschillende alfabetten. Voor het eerst in de
geschiedenis kwam een letterontwerper aanzetten met letterontwerpen
zonder nadrukkelijke relatie met de geschreven letter, maar louter
geometrisch getekend met rechthoeken & ovalen.
Beïnvloed door Fournier & Didot, maakt Bodoni er een sport van om de
fijnst mogelijke schreven in het harde staal v/d letterponsen te snijden.
Alle onderdelen in zijn haarscherp gesneden letters streven een
opvallende verticaliteit na. Het theatrale dik-dun contrast & de
afwezigheid van overgangen tss de fijne horizontale schreven & de stevige
letterstammen verlenen zijn letters een streng, statig uiterlijk. Bodoni
bereikt de limiet v/d versobering in letterontwerp.
DE INDUSTRIËLE REVOLUTIE
Typisch aan de 19e-eeuwse affiches was dat ze volledig gevuld waren met
tekst in verschillende stijlen die om ter luidst de toeschouwers toeriepen
om hun aandacht te trekken. Tot 144 punt werden letters in metaal
gegoten; de grootste korpsen sneed men in hout: de zogenaamde wood
types. Vorm & verhoudingen v/d letters werden gewijzigd om in elke
mogelijke situatie een lettertype beschikbaar te hebben dat de breedte v/d
affiche zo efficiënt mogelijk kon uitvullen.
Lettertypen werden ook in complementaire stijlen gesneden. De
componenten werden dan achtereenvolgens in verschillende kleuren
gedrukt werden om schaduw, speciale invullingen & andere effecten na te
bootsen: de chromatic types.
Fat Face
De vooraanstaande Londense lettergieter Robert Thorne kwam in 1803
met de volgende stap in de evolutie v/d schreefletter. Aangezien de dunne
delen v/d Didonen niet nog dunner konden worden, maakte hij de dikke
delen (veel) dikker om een zo groot mogelijke impact te maken.
Het bestond eerst uitsluitend uit kapitalen. Het lettertype bleek enorm
succesvol te zijn & was groten deels verantwoordelijk voor het veranderen
v/h uiterlijk v/d advertenties van dit tijdperk. Al snel volgden fat faces met
een onderkast. In de loop v/d 19e eeuw bracht elke succesvolle
lettergieterij zijn eigen revival van Thorne’s originele lettertype uit.
3
, Binnen de fat face-
ontwerpen ontstonden
verdere variaties. De eerste
cursieve & gearceerde
versie werden uitgebracht,
gevolgd door smalle,
langwerpige, brede &
decoratieve varianten. Ook
bleef hun gebruik niet
beperkt tot grote korpsen,
maar werden ook kleine
korpsen in metaal gegoten
om (relatief korte) teksten te zetten.
Italian
Door hun drang naar vernieuwing probeerden lettergieterijen steeds
extravagantere ontwerpen te brengen. Een v/d vreemdste uitspattingen
waren de Italians: fat faces waarv/h contrast omgewisseld werd: dunne
delen werden dik, & dikke delen dun. Henry Caslon publiceerde de eerste
Italian in 1821. Het
omgekeerde contrast
zorgde voor een
bizar letterbeeld dat
nooit echt aansloeg.
Slab Serif/Egyptienne
Daar waar Robert Thorne de dikke
delen v/d Didonen overdreven dik
had gemaakt, deed Vincent Figgins
in 1815 net het omgekeerde: hij
maakte de dunne delen & de
schreven van diezelfde Didonen
dikker.
William Thorowgood publiceerde in
1821 zijn tweede catalogus, met
daarin enkele slab serifs, voor de
eerste maal onder de noemer Egyptian. De term Egyptian wordt nu nog
steeds gebruikt voor slab serifs.
4
