Uitgebreide Samenvatting Ethiek in de Zorg
Les 1
1. Wat is ethiek?
Ethiek is de systematische studie van moraal en omvat het reflecteren op waarden en
normen die het gedrag van individuen en groepen sturen. Het gaat verder dan louter
regels en wetten, en richt zich op het kritisch nadenken over wat goed en juist is in
specifieke situaties. Binnen de zorg heeft ethiek betrekking op het handelen van
zorgverleners en hun relaties met patiënten, collega’s en organisaties.
Belangrijke begrippen:
Moraal: Het geheel van waarden en normen die als richtlijn dienen voor gedrag in
een maatschappij.
Normen: Dit zijn concrete gedragsregels die bepalen hoe mensen zich in
specifieke situaties zouden moeten handelen (niet hetzelfde als gedrag). Ze zijn
vaak ongeschreven en kunnen per cultuur, religie of sociale groep verschillen.
Voorbeelden zijn op tijd komen voor afspraken of het respecteren van
andermans privacy.
Waarden: Dit zijn de onderliggende idealen en principes die richting geven aan
ons gedrag en aan normen. Ze weerspiegelen wat men in een samenleving of
groep als wenselijk of belangrijk beschouwt. Bijvoorbeeld, waarden zoals
respect, rechtvaardigheid en autonomie sturen vaak de gedragsregels. In het
voorbeeld van de norm 'op tijd komen', ligt de waarde 'respect' hieraan ten
grondslag, omdat het tonen van respect voor andermans tijd als wenselijk wordt
gezien. Andere waarden zoals solidariteit of beschermwaardigheid kunnen
eveneens invloed hebben op onze normen en keuzes.
2. Ethische vragen op verschillende niveaus
3 niveaus
• Microniveau: op individueel vlak, relatie zorgverlener en cliënt.
• Meso niveau: in teamverband
• Macro niveau: beleidsniveau, organisatieniveau
Relativiteit vs relativisme
Relativiteit:
= Tot consensus komen: Ethische beslissingen worden vaak genomen op basis van
Evidence-Based Nursing (EBN), intuïties en ervaringen. De uitkomst is altijd een
momentopname, afgestemd op de kennis en waarden van dat moment.
Relatief karakter: Wat ethisch juist lijkt, kan door nieuwe ervaringen en
veranderende omstandigheden anders beoordeeld worden. Bijvoorbeeld: vijf jaar
na een ethisch conflict kunnen we door nieuwe inzichten anders reageren op
vergelijkbare situaties.
, Relativisme: Dit verwijst naar normvervaging, waarbij ethische grenzen
vervagen. Voorbeelden hiervan zijn het normaliseren van pestgedrag of het
accepteren van toxisch leiderschap zonder kritisch te reflecteren.
3. Ethische theorieën
3 categorieën
1. Ethiek gebaseerd op principes verwijst naar fundamentele waarden zoals moed
en eerlijkheid. Deze principes dienen als moreel kompas en bieden richtlijnen
voor wat als ethisch correct wordt beschouwd, ongeacht de situatie. Ze
focussen op de intrinsieke waarde van het volgen van deze principes, ongeacht
de uitkomst.
2. Gericht op uitkomsten van beslissingen (wie heeft het meest baat bij een
bepaalde beslissing?)
3. Gericht op intenties van de behandelaar (wat beoogt iemand met een bepaalde
beslissing?)
Vormen van ethiek
1. Deontologie/plichtenethiek (Kant):
o Handelen volgens universele principes en plichten.
o Respect voor anderen als doel, niet als middel.
o Je mag de ene mens niet opofferen om de andere te redden.
o Categorisch imperatief: handel volgens (universele) principes waarvan je
wil dat anderen er ook naar handelen.
o Gulden regel: gebaseerd op persoonlijke voorkeuren “hoe wil ik
behandeld worden”
o Cultureel relativisme: bepaalde gebruiken die niet als schending van
mensenrechten wordt gezien in andere culturen.
kritisch blijven tov cultureel relativisme
2. Gevolgenethiek (Consequentialisme, utilisten):
o Besluiten worden genomen op basis van de uitkomsten.
o Focus op het maximaliseren van welzijn (utilitarisme).
o Bij utilisme wordt een handeling als ethisch juist beschouwd wanneer
deze bijdraagt aan het grootste geluk voor het grootste aantal mensen.
Het richt zich op de gevolgen van beslissingen en probeert een optimale
balans te vinden tussen voordelen en nadelen voor alle betrokkenen.
o Een handeling is goed als de gevolgen van de handeling goed zijn.
o Marginalisatie van duurdere behandelingen en socio-economisch
zwakkere of niet productieve groepen.
praktische beslissingen zorgverleners
4. Principe-ethiek:
o Richt zich op vier basisprincipes:
Niet-schaden
Weldoen
Respect voor autonomie
Rechtvaardigheid.
beoordeling van zorgpraktijken, moreel beraad
5. Rechtentheorie:
, o Centraal staat het respecteren van fundamentele rechten van individuen,
zoals het recht op privacy, vrijheid van keuze en menselijke waardigheid.
o Beslissingen worden beoordeeld op basis van de mate waarin ze deze
rechten waarborgen of schenden.
o Bijvoorbeeld: bij het delen van medische gegevens is het recht op privacy
leidend.
o Richt zich op vier basisprincipes:
Niet-schaden
Weldoen
Respect voor autonomie
Rechtvaardigheid.
Formuleren van patiëntenrechten
6. Deugdethiek (Aristoteles):
o Legt nadruk op het karakter en de intenties van de handelaar.
spreken over competenties
7. Zorgethiek:
Zorgethiek bekijkt ethiek vanuit zorgrelaties en benadrukt de wederzijdse
afhankelijkheid tussen zorgvragers en zorgverleners. Het is een relationele benadering
die de morele aspecten van zorg in verschillende fasen benadrukt:
o Caring about: Het morele element is aandacht. Dit betekent dat
zorgverleners oog hebben voor de zorgbehoeften van anderen. Zonder
aandacht kunnen zorgnoden niet herkend of erkend worden.
o Taking care of: Hier is verantwoordelijkheid het morele element.
Zorgverleners moeten concrete verantwoordelijkheid nemen door te
beoordelen of zij in staat zijn om in te gaan op de behoeften van de
zorgvrager en hoe de zorg georganiseerd kan worden.
o Care-giving: Het morele element is competentie. Dit verwijst naar de
vaardigheden en kennis die nodig zijn om daadwerkelijk kwalitatieve zorg
te kunnen leveren. Zorgverleners moeten in staat zijn om de juiste zorg op
een professionele manier te bieden.
o Care receiving: Responsiviteit staat hier centraal. Dit betekent dat
zorgverleners openstaan voor feedback van de zorgvrager en nagaan of de
zorg effectief is geweest. Omdat de zorgvrager vaak kwetsbaar is, heeft de
kwaliteit van de zorg morele consequenties.
Deze fasen tonen hoe zorgethiek niet alleen het handelen van zorgverleners, maar ook
hun houding en interactie met de zorgvrager benadrukt.
zorgrelaties
8. Communitarisme:
o Plaatst individuele autonomie in een bredere maatschappelijke context.
Bijvoorbeeld, bij een vaccinatiebeleid binnen een zorginstelling wordt
individuele keuzevrijheid afgewogen tegen het belang van
groepsimmuniteit. Dit kan leiden tot maatregelen zoals het verplicht
stellen van vaccinaties voor werknemers om patiënten en collega’s te
beschermen, terwijl ook ruimte wordt gelaten voor persoonlijke
overtuigingen.
opbouw van de zorg
Les 1
1. Wat is ethiek?
Ethiek is de systematische studie van moraal en omvat het reflecteren op waarden en
normen die het gedrag van individuen en groepen sturen. Het gaat verder dan louter
regels en wetten, en richt zich op het kritisch nadenken over wat goed en juist is in
specifieke situaties. Binnen de zorg heeft ethiek betrekking op het handelen van
zorgverleners en hun relaties met patiënten, collega’s en organisaties.
Belangrijke begrippen:
Moraal: Het geheel van waarden en normen die als richtlijn dienen voor gedrag in
een maatschappij.
Normen: Dit zijn concrete gedragsregels die bepalen hoe mensen zich in
specifieke situaties zouden moeten handelen (niet hetzelfde als gedrag). Ze zijn
vaak ongeschreven en kunnen per cultuur, religie of sociale groep verschillen.
Voorbeelden zijn op tijd komen voor afspraken of het respecteren van
andermans privacy.
Waarden: Dit zijn de onderliggende idealen en principes die richting geven aan
ons gedrag en aan normen. Ze weerspiegelen wat men in een samenleving of
groep als wenselijk of belangrijk beschouwt. Bijvoorbeeld, waarden zoals
respect, rechtvaardigheid en autonomie sturen vaak de gedragsregels. In het
voorbeeld van de norm 'op tijd komen', ligt de waarde 'respect' hieraan ten
grondslag, omdat het tonen van respect voor andermans tijd als wenselijk wordt
gezien. Andere waarden zoals solidariteit of beschermwaardigheid kunnen
eveneens invloed hebben op onze normen en keuzes.
2. Ethische vragen op verschillende niveaus
3 niveaus
• Microniveau: op individueel vlak, relatie zorgverlener en cliënt.
• Meso niveau: in teamverband
• Macro niveau: beleidsniveau, organisatieniveau
Relativiteit vs relativisme
Relativiteit:
= Tot consensus komen: Ethische beslissingen worden vaak genomen op basis van
Evidence-Based Nursing (EBN), intuïties en ervaringen. De uitkomst is altijd een
momentopname, afgestemd op de kennis en waarden van dat moment.
Relatief karakter: Wat ethisch juist lijkt, kan door nieuwe ervaringen en
veranderende omstandigheden anders beoordeeld worden. Bijvoorbeeld: vijf jaar
na een ethisch conflict kunnen we door nieuwe inzichten anders reageren op
vergelijkbare situaties.
, Relativisme: Dit verwijst naar normvervaging, waarbij ethische grenzen
vervagen. Voorbeelden hiervan zijn het normaliseren van pestgedrag of het
accepteren van toxisch leiderschap zonder kritisch te reflecteren.
3. Ethische theorieën
3 categorieën
1. Ethiek gebaseerd op principes verwijst naar fundamentele waarden zoals moed
en eerlijkheid. Deze principes dienen als moreel kompas en bieden richtlijnen
voor wat als ethisch correct wordt beschouwd, ongeacht de situatie. Ze
focussen op de intrinsieke waarde van het volgen van deze principes, ongeacht
de uitkomst.
2. Gericht op uitkomsten van beslissingen (wie heeft het meest baat bij een
bepaalde beslissing?)
3. Gericht op intenties van de behandelaar (wat beoogt iemand met een bepaalde
beslissing?)
Vormen van ethiek
1. Deontologie/plichtenethiek (Kant):
o Handelen volgens universele principes en plichten.
o Respect voor anderen als doel, niet als middel.
o Je mag de ene mens niet opofferen om de andere te redden.
o Categorisch imperatief: handel volgens (universele) principes waarvan je
wil dat anderen er ook naar handelen.
o Gulden regel: gebaseerd op persoonlijke voorkeuren “hoe wil ik
behandeld worden”
o Cultureel relativisme: bepaalde gebruiken die niet als schending van
mensenrechten wordt gezien in andere culturen.
kritisch blijven tov cultureel relativisme
2. Gevolgenethiek (Consequentialisme, utilisten):
o Besluiten worden genomen op basis van de uitkomsten.
o Focus op het maximaliseren van welzijn (utilitarisme).
o Bij utilisme wordt een handeling als ethisch juist beschouwd wanneer
deze bijdraagt aan het grootste geluk voor het grootste aantal mensen.
Het richt zich op de gevolgen van beslissingen en probeert een optimale
balans te vinden tussen voordelen en nadelen voor alle betrokkenen.
o Een handeling is goed als de gevolgen van de handeling goed zijn.
o Marginalisatie van duurdere behandelingen en socio-economisch
zwakkere of niet productieve groepen.
praktische beslissingen zorgverleners
4. Principe-ethiek:
o Richt zich op vier basisprincipes:
Niet-schaden
Weldoen
Respect voor autonomie
Rechtvaardigheid.
beoordeling van zorgpraktijken, moreel beraad
5. Rechtentheorie:
, o Centraal staat het respecteren van fundamentele rechten van individuen,
zoals het recht op privacy, vrijheid van keuze en menselijke waardigheid.
o Beslissingen worden beoordeeld op basis van de mate waarin ze deze
rechten waarborgen of schenden.
o Bijvoorbeeld: bij het delen van medische gegevens is het recht op privacy
leidend.
o Richt zich op vier basisprincipes:
Niet-schaden
Weldoen
Respect voor autonomie
Rechtvaardigheid.
Formuleren van patiëntenrechten
6. Deugdethiek (Aristoteles):
o Legt nadruk op het karakter en de intenties van de handelaar.
spreken over competenties
7. Zorgethiek:
Zorgethiek bekijkt ethiek vanuit zorgrelaties en benadrukt de wederzijdse
afhankelijkheid tussen zorgvragers en zorgverleners. Het is een relationele benadering
die de morele aspecten van zorg in verschillende fasen benadrukt:
o Caring about: Het morele element is aandacht. Dit betekent dat
zorgverleners oog hebben voor de zorgbehoeften van anderen. Zonder
aandacht kunnen zorgnoden niet herkend of erkend worden.
o Taking care of: Hier is verantwoordelijkheid het morele element.
Zorgverleners moeten concrete verantwoordelijkheid nemen door te
beoordelen of zij in staat zijn om in te gaan op de behoeften van de
zorgvrager en hoe de zorg georganiseerd kan worden.
o Care-giving: Het morele element is competentie. Dit verwijst naar de
vaardigheden en kennis die nodig zijn om daadwerkelijk kwalitatieve zorg
te kunnen leveren. Zorgverleners moeten in staat zijn om de juiste zorg op
een professionele manier te bieden.
o Care receiving: Responsiviteit staat hier centraal. Dit betekent dat
zorgverleners openstaan voor feedback van de zorgvrager en nagaan of de
zorg effectief is geweest. Omdat de zorgvrager vaak kwetsbaar is, heeft de
kwaliteit van de zorg morele consequenties.
Deze fasen tonen hoe zorgethiek niet alleen het handelen van zorgverleners, maar ook
hun houding en interactie met de zorgvrager benadrukt.
zorgrelaties
8. Communitarisme:
o Plaatst individuele autonomie in een bredere maatschappelijke context.
Bijvoorbeeld, bij een vaccinatiebeleid binnen een zorginstelling wordt
individuele keuzevrijheid afgewogen tegen het belang van
groepsimmuniteit. Dit kan leiden tot maatregelen zoals het verplicht
stellen van vaccinaties voor werknemers om patiënten en collega’s te
beschermen, terwijl ook ruimte wordt gelaten voor persoonlijke
overtuigingen.
opbouw van de zorg
