Gemeenschapsgericht werken semester 1
Gemeenschapsgericht werken benadering van zorg en ondersteuning die de gemeenschap actief betrekt,
verantwoordelijkheid deelt tussen overheid, professionelen en burgers, en vertrekt vanuit een
samenspel van ervaringskennis, expertise en wetenschap binnen de bredere beweging van
vermaatschappelijking van de zorg
H1: Vermaatschappelijking
0 INLEIDING
ervaringsdeskundigheid Kennis die voortkomt uit de persoonlijke ervaring van mensen die zelf met zorg, uitsluiting of
kwetsbaarheid te maken hebben gehad
Zorgzame buurt wonen mensen comfortabel in hun woning of vertrouwde buurt. Het is een buurt waar jong en
oud elkaar kennen en helpen. In een zorgzame Buurt staat levenskwaliteit centraal,
voorzieningen en diensten zijn er voor iedereen toegankelijk. Iedereen voelt er zich goed en
wordt geholpen, ongeacht de ondersteuningsbehoeften
1 VERMAATSCHAPPELIJKING
Vermaatschappelijking van de zorg alle burgers met hun mogelijkheden en kwetsbaarheden verdienen een zinvolle plek in de SL
1.1 VERMAATSCHAPPELIJKING IS (NOG ALTIJD) HOT
• Populaire term met een hoge aaibaarheidsfactor, maar tegelijk is het een containerbegrip dat vele ladingen dekt
o De term vermaatschappelijking klinkt goed en wordt veel gebruikt, maar is vaag en kan op verschillende, soms tegenstrijdige
manieren worden geïnterpreteerd
➔ Onderhevig aan discussie en kritiek
containerbegrip Zowel gemeenschapsgericht werken als vermaatschappelijking van de zorg worden
“containerbegrippen” genoemd, wat betekent dat ze breed gebruikt worden maar
verschillende invullingen kunnen hebben afhankelijk van de context
1.2 SOCIO- HISTORISCHE ONTLEDING
Vanwaar komt die term nu en uit wat bestaat het nu → term vermaatschappelijking analyseren in ‘lagen’
Lagen verwijst naar een bepaalde periode of betekenislaag die iets heeft toegevoegd aan hoe we
vandaag over vermaatschappelijking van de zorg denken
Laag 1: de sociale relatie tussen overheid en burgers
• 1830: Klassiek-liberale staatsopvatting
o De overheid komt zo min mogelijk tussen in private aangelegenheden van de burgers
Nachtwakerstaat de overheid had enkel een controlerende rol (veiligheid, orde, eigendomsbescherming). Zorg,
onderwijs en welzijn werden gezien als individuele of familiale verantwoordelijkheid, niet als
taak van de staat
1
, • Eind 19de eeuw: sociale kwestie
Sociale kwestie het maatschappelijke vraagstuk van slechte leef- en werkomstandigheden van arbeiders tijdens
de industriële revolutie. Het omvatte problemen zoals kinderarbeid, lange werkdagen, lage
lonen,…
o Door industrialisering ontstonden slechte arbeids- en leefomstandigheden, kinderarbeid en hoge kindersterfte
▪ De groeiende sociale ongelijkheid leidde tot maatschappelijke onrust en politieke druk om in te grijpen
• Eind 19de – begin 20ste eeuw: ontstaan van sociaal beleid
o De overheid begon zich actiever te bemoeien met het welzijn van haar burgers
o Er ontstond een meer sociale relatie tussen overheid en burgers: de staat ging sociale zekerheid, onderwijs en
gezondheidszorg organiseren
o 1914: invoering leerplicht als symbool van deze verantwoordelijkheid
o Sociaal beleid en sociale voorzieningen
o Vanaf hier groeit de gedachte dat de overheid ook zorgplicht heeft tegenover kwetsbare groepen
Laag 2: Deïnstutionalisering en “community care”
• Weg van de grote voorzieningen/ instellingen en meer in de eigen omgeving
• 1960/1970: Kritiek op de residentiële zorg (grote instellingen en te gesloten voorzieningen)
o Men vond dat mensen beter in hun eigen omgeving konden blijven wonen en leven, ook als ze zorg nodig hadden
o Sluiting grote psychiatrische instelling
• Begrip ‘Community care’ (gemeenschapszorg)
o Zorg moest zoveel mogelijk extramuraal (buiten instellingen) georganiseerd worden
o Ontstaan van verschil tussen zorgniveaus
▪ Nulde lijn: informele hulp (familie, vrienden, buren)
▪ Eerste lijn: huisartsen, thuiszorg, buurtwerk
▪ Tweede en derde lijn: gespecialiseerde en ziekenhuiszorg
o Onderscheid in de (gezondheids)zorg tussen eerste, tweede, derde & nulde lijn
• Het principe: zo laag en licht mogelijk hulp bieden, pas gespecialiseerde hulp inschakelen als het echt nodig is
Deïnstutionalisering Proces van het verminderen van het gebruik van grote instellingen en het bevorderen van meer
individuele, gemeenschapsgerichte zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking
Community care zorg en ondersteuning zoveel mogelijk in de eigen leefomgeving van mensen organiseren i.p.v.
grote instellingen zodat mensen meer deel kunnen uitmaken van SL
Extramuralisering verplaatsen van diensten en voorzieningen van institutionele settings naar externe omgevingen,
zoals thuiszorg in de gezondheidszorg of community-based programma's in het onderwijs
respijtzorg/ mantelzorg Mensen uit de omgeving worden verondersteld zorg te dragen voorde persoon
Burgerschapsparadigma mensen met verstandelijke beperking worden gezien als volwaardige burgers op alle domeinen
van het leven. Ze hebben dezelfde rechten en plichten als alle andere mensen
Laag 3: solidariteit
Solidariteit Mensen nemen verantwoordelijkheid op voor elkaar binnen een SL
Subsidiariteitsprincipes principe waarbij men eerst zo dicht mogelijk zorg en ondersteuning gaat bieden en indien nodig
pas gaat uitbreiden naar professionele zorg
Koude solidariteit rationele vorm die verwijst naar het idee dat iedereen in de SL vroeg of laat nodig heeft aan
zorg en ondersteuning. Hiervoor hebben we een SL nodig die universeel die ondersteuning kan
bieden voor iedereen. Koude solidariteit geldt dus voor iedereen. Ontstaan na WOII als
levenslange sociale bescherming voor iedereen, zoals sociale zekerheid, ziekenzorg,…
Warme solidariteit zorg en ondersteuning toekennen aan die mensen die jij hebt geselecteerd, zoals vrienden,
familie vanuit het principe van subsidiariteit
2
,1.3 NIEUW BEGRIP? OF HISTORISCHE CONTANTE?
• Vormgeving aan de relatie tussen overheid en burgers
o De term vermaatschappelijking lijkt nieuw, maar het idee dat de relatie tussen overheid en burgers voortdurend verandert,
is oud
▪ in sommige perioden nam overheid meer verantwoordelijkheid op, zoals na WOII, terwijl in andere periodes er
juist meer nadruk lag op de eigen verantwoordelijkheid van burgers en hun netwerk
• VS past dus in een langere evolutie waarbij men zoekt naar een evenwicht tussen staatszorg en
burgerinitiatief
• Rol van formele HVs (professionals) en informele HVs (mantelzorg, buren, vrijwilligers,…)
o VS past dus in een langere evolutie waarbij men zoekt naar een evenwicht tussen staatszorg en burgerinitiatief
• Verbonden met solidariteitsopvattingen
2 DE HUIDIGE CONTEXT
2.1 VERMAATSCHAPPELIJKING IN HET MEEST RECENTE BELEIDSDISCOURS
• Focus op Geïntegreerd Breed Onthaal (GBO) en structurele samenwerking van organisaties
o doel: vermaatschappelijking van de zorg verankeren in de dagelijkse werking
• Versterken van krachten van burgers en omgeving
o Burgers zien als actieve deelnemers in hun zorgproces
o Zelfredzaamheid en empowerment centraal
o Ondersteuning van familie, vrienden en netwerk waar nodig
Geïntegreerd Breed Onthaal (GBO) samenwerkingsstructuur van verschillende organisaties (OCMW, CAW, mutualiteiten…) die
toegankelijke en gecoördineerde hulp biedt aan burgers, zodat problemen vroegtijdig en
efficiënt worden opgevolgd
Geïntegreerde lokale zorginitiatieven Projecten of netwerken in een buurt of gemeente die formele zorg, mantelzorg en vrijwilligers
met elkaar verbinden om zo zorg en ondersteuning dicht bij de leefwereld van mensen te
organiseren. Bv:
2.2 EEN VERHAAL IN VERSCHILLENDE SECTOREN
Vermaatschappelijking van de zorg is iets wat aan bod komt in verschillende sectoren:
• Geestelijke gezondheidzorg
o Artikel 107: experimenten met prospectieve en programmageoriënteerde financiering van zorgcircuits en netwerken
o Mobiele teams inzetten
o bedden vrijhouden voor crisissituaties
• VAPH
o concentrische cirkels
o perspectiefplan 2020
• Integrale jeugdhulp
o beroep doen op kracht van jongeren
• Ouderzorg
o aging in place
3 LESTEKSTEN
Tekst 1 en 2 verwerkt in bovenstaande delen
3.1 TEKST 3:ERVARINGSDESKUNDIGHEID MOETJE POLITISEREN
Ervaringswerker Iemand die persoonlijke ervaringen met een bepaalde problematiek (bijvoorbeeld armoede,
psychische kwetsbaarheid, verslaving) gebruikt om andere Cen te ondersteunen en het
perspectief van ervaringskennis in professionele zorg in te brengen
3
, • Ervaringswerk
o ontstaan door kritiek op overgeprofessionaliseerde zorg, waarbij C werden gezien als ‘objecten van de zorg’ en niet als
actieve deelnemers
o C aansluiting laten vinden bij de leefwereld en erkenning geven voor zelfbeschikkingsrecht
• ervaringswerkers hebben ‘brugfunctie’ tussen formele zorgverleners en Cen
• Risico bij depolitisering: ervaringskennis wordt ingepast in bestaande professionele logica, waardoor Censtem kan verdwijnen$
Brugfunctie De rol van een persoon of instantie die verschillende werelden of partijen met elkaar verbindt,
zodat communicatie, samenwerking en begrip mogelijk worden. In de zorg: verbinding tussen C
en professionele HVs
Missing link Het ontbrekende schakelstuk dat nodig is om twee domeinen effectief te verbinden. Bij
vermaatschappelijking verwijst dit naar de rol van ervaringswerkers die de kloof tussen
kwetsbare burgers en formele zorgpraktijken overbrugt
Co-creatie Proces waarbij verschillende kennisbronnen en actoren samen werken aan een
gemeenschappelijk doel, met gedeelde verantwoordelijkheid en gelijkwaardige inbreng van
ervaringskennis, professionele kennis en wetenschappelijke kennis
4
Gemeenschapsgericht werken benadering van zorg en ondersteuning die de gemeenschap actief betrekt,
verantwoordelijkheid deelt tussen overheid, professionelen en burgers, en vertrekt vanuit een
samenspel van ervaringskennis, expertise en wetenschap binnen de bredere beweging van
vermaatschappelijking van de zorg
H1: Vermaatschappelijking
0 INLEIDING
ervaringsdeskundigheid Kennis die voortkomt uit de persoonlijke ervaring van mensen die zelf met zorg, uitsluiting of
kwetsbaarheid te maken hebben gehad
Zorgzame buurt wonen mensen comfortabel in hun woning of vertrouwde buurt. Het is een buurt waar jong en
oud elkaar kennen en helpen. In een zorgzame Buurt staat levenskwaliteit centraal,
voorzieningen en diensten zijn er voor iedereen toegankelijk. Iedereen voelt er zich goed en
wordt geholpen, ongeacht de ondersteuningsbehoeften
1 VERMAATSCHAPPELIJKING
Vermaatschappelijking van de zorg alle burgers met hun mogelijkheden en kwetsbaarheden verdienen een zinvolle plek in de SL
1.1 VERMAATSCHAPPELIJKING IS (NOG ALTIJD) HOT
• Populaire term met een hoge aaibaarheidsfactor, maar tegelijk is het een containerbegrip dat vele ladingen dekt
o De term vermaatschappelijking klinkt goed en wordt veel gebruikt, maar is vaag en kan op verschillende, soms tegenstrijdige
manieren worden geïnterpreteerd
➔ Onderhevig aan discussie en kritiek
containerbegrip Zowel gemeenschapsgericht werken als vermaatschappelijking van de zorg worden
“containerbegrippen” genoemd, wat betekent dat ze breed gebruikt worden maar
verschillende invullingen kunnen hebben afhankelijk van de context
1.2 SOCIO- HISTORISCHE ONTLEDING
Vanwaar komt die term nu en uit wat bestaat het nu → term vermaatschappelijking analyseren in ‘lagen’
Lagen verwijst naar een bepaalde periode of betekenislaag die iets heeft toegevoegd aan hoe we
vandaag over vermaatschappelijking van de zorg denken
Laag 1: de sociale relatie tussen overheid en burgers
• 1830: Klassiek-liberale staatsopvatting
o De overheid komt zo min mogelijk tussen in private aangelegenheden van de burgers
Nachtwakerstaat de overheid had enkel een controlerende rol (veiligheid, orde, eigendomsbescherming). Zorg,
onderwijs en welzijn werden gezien als individuele of familiale verantwoordelijkheid, niet als
taak van de staat
1
, • Eind 19de eeuw: sociale kwestie
Sociale kwestie het maatschappelijke vraagstuk van slechte leef- en werkomstandigheden van arbeiders tijdens
de industriële revolutie. Het omvatte problemen zoals kinderarbeid, lange werkdagen, lage
lonen,…
o Door industrialisering ontstonden slechte arbeids- en leefomstandigheden, kinderarbeid en hoge kindersterfte
▪ De groeiende sociale ongelijkheid leidde tot maatschappelijke onrust en politieke druk om in te grijpen
• Eind 19de – begin 20ste eeuw: ontstaan van sociaal beleid
o De overheid begon zich actiever te bemoeien met het welzijn van haar burgers
o Er ontstond een meer sociale relatie tussen overheid en burgers: de staat ging sociale zekerheid, onderwijs en
gezondheidszorg organiseren
o 1914: invoering leerplicht als symbool van deze verantwoordelijkheid
o Sociaal beleid en sociale voorzieningen
o Vanaf hier groeit de gedachte dat de overheid ook zorgplicht heeft tegenover kwetsbare groepen
Laag 2: Deïnstutionalisering en “community care”
• Weg van de grote voorzieningen/ instellingen en meer in de eigen omgeving
• 1960/1970: Kritiek op de residentiële zorg (grote instellingen en te gesloten voorzieningen)
o Men vond dat mensen beter in hun eigen omgeving konden blijven wonen en leven, ook als ze zorg nodig hadden
o Sluiting grote psychiatrische instelling
• Begrip ‘Community care’ (gemeenschapszorg)
o Zorg moest zoveel mogelijk extramuraal (buiten instellingen) georganiseerd worden
o Ontstaan van verschil tussen zorgniveaus
▪ Nulde lijn: informele hulp (familie, vrienden, buren)
▪ Eerste lijn: huisartsen, thuiszorg, buurtwerk
▪ Tweede en derde lijn: gespecialiseerde en ziekenhuiszorg
o Onderscheid in de (gezondheids)zorg tussen eerste, tweede, derde & nulde lijn
• Het principe: zo laag en licht mogelijk hulp bieden, pas gespecialiseerde hulp inschakelen als het echt nodig is
Deïnstutionalisering Proces van het verminderen van het gebruik van grote instellingen en het bevorderen van meer
individuele, gemeenschapsgerichte zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking
Community care zorg en ondersteuning zoveel mogelijk in de eigen leefomgeving van mensen organiseren i.p.v.
grote instellingen zodat mensen meer deel kunnen uitmaken van SL
Extramuralisering verplaatsen van diensten en voorzieningen van institutionele settings naar externe omgevingen,
zoals thuiszorg in de gezondheidszorg of community-based programma's in het onderwijs
respijtzorg/ mantelzorg Mensen uit de omgeving worden verondersteld zorg te dragen voorde persoon
Burgerschapsparadigma mensen met verstandelijke beperking worden gezien als volwaardige burgers op alle domeinen
van het leven. Ze hebben dezelfde rechten en plichten als alle andere mensen
Laag 3: solidariteit
Solidariteit Mensen nemen verantwoordelijkheid op voor elkaar binnen een SL
Subsidiariteitsprincipes principe waarbij men eerst zo dicht mogelijk zorg en ondersteuning gaat bieden en indien nodig
pas gaat uitbreiden naar professionele zorg
Koude solidariteit rationele vorm die verwijst naar het idee dat iedereen in de SL vroeg of laat nodig heeft aan
zorg en ondersteuning. Hiervoor hebben we een SL nodig die universeel die ondersteuning kan
bieden voor iedereen. Koude solidariteit geldt dus voor iedereen. Ontstaan na WOII als
levenslange sociale bescherming voor iedereen, zoals sociale zekerheid, ziekenzorg,…
Warme solidariteit zorg en ondersteuning toekennen aan die mensen die jij hebt geselecteerd, zoals vrienden,
familie vanuit het principe van subsidiariteit
2
,1.3 NIEUW BEGRIP? OF HISTORISCHE CONTANTE?
• Vormgeving aan de relatie tussen overheid en burgers
o De term vermaatschappelijking lijkt nieuw, maar het idee dat de relatie tussen overheid en burgers voortdurend verandert,
is oud
▪ in sommige perioden nam overheid meer verantwoordelijkheid op, zoals na WOII, terwijl in andere periodes er
juist meer nadruk lag op de eigen verantwoordelijkheid van burgers en hun netwerk
• VS past dus in een langere evolutie waarbij men zoekt naar een evenwicht tussen staatszorg en
burgerinitiatief
• Rol van formele HVs (professionals) en informele HVs (mantelzorg, buren, vrijwilligers,…)
o VS past dus in een langere evolutie waarbij men zoekt naar een evenwicht tussen staatszorg en burgerinitiatief
• Verbonden met solidariteitsopvattingen
2 DE HUIDIGE CONTEXT
2.1 VERMAATSCHAPPELIJKING IN HET MEEST RECENTE BELEIDSDISCOURS
• Focus op Geïntegreerd Breed Onthaal (GBO) en structurele samenwerking van organisaties
o doel: vermaatschappelijking van de zorg verankeren in de dagelijkse werking
• Versterken van krachten van burgers en omgeving
o Burgers zien als actieve deelnemers in hun zorgproces
o Zelfredzaamheid en empowerment centraal
o Ondersteuning van familie, vrienden en netwerk waar nodig
Geïntegreerd Breed Onthaal (GBO) samenwerkingsstructuur van verschillende organisaties (OCMW, CAW, mutualiteiten…) die
toegankelijke en gecoördineerde hulp biedt aan burgers, zodat problemen vroegtijdig en
efficiënt worden opgevolgd
Geïntegreerde lokale zorginitiatieven Projecten of netwerken in een buurt of gemeente die formele zorg, mantelzorg en vrijwilligers
met elkaar verbinden om zo zorg en ondersteuning dicht bij de leefwereld van mensen te
organiseren. Bv:
2.2 EEN VERHAAL IN VERSCHILLENDE SECTOREN
Vermaatschappelijking van de zorg is iets wat aan bod komt in verschillende sectoren:
• Geestelijke gezondheidzorg
o Artikel 107: experimenten met prospectieve en programmageoriënteerde financiering van zorgcircuits en netwerken
o Mobiele teams inzetten
o bedden vrijhouden voor crisissituaties
• VAPH
o concentrische cirkels
o perspectiefplan 2020
• Integrale jeugdhulp
o beroep doen op kracht van jongeren
• Ouderzorg
o aging in place
3 LESTEKSTEN
Tekst 1 en 2 verwerkt in bovenstaande delen
3.1 TEKST 3:ERVARINGSDESKUNDIGHEID MOETJE POLITISEREN
Ervaringswerker Iemand die persoonlijke ervaringen met een bepaalde problematiek (bijvoorbeeld armoede,
psychische kwetsbaarheid, verslaving) gebruikt om andere Cen te ondersteunen en het
perspectief van ervaringskennis in professionele zorg in te brengen
3
, • Ervaringswerk
o ontstaan door kritiek op overgeprofessionaliseerde zorg, waarbij C werden gezien als ‘objecten van de zorg’ en niet als
actieve deelnemers
o C aansluiting laten vinden bij de leefwereld en erkenning geven voor zelfbeschikkingsrecht
• ervaringswerkers hebben ‘brugfunctie’ tussen formele zorgverleners en Cen
• Risico bij depolitisering: ervaringskennis wordt ingepast in bestaande professionele logica, waardoor Censtem kan verdwijnen$
Brugfunctie De rol van een persoon of instantie die verschillende werelden of partijen met elkaar verbindt,
zodat communicatie, samenwerking en begrip mogelijk worden. In de zorg: verbinding tussen C
en professionele HVs
Missing link Het ontbrekende schakelstuk dat nodig is om twee domeinen effectief te verbinden. Bij
vermaatschappelijking verwijst dit naar de rol van ervaringswerkers die de kloof tussen
kwetsbare burgers en formele zorgpraktijken overbrugt
Co-creatie Proces waarbij verschillende kennisbronnen en actoren samen werken aan een
gemeenschappelijk doel, met gedeelde verantwoordelijkheid en gelijkwaardige inbreng van
ervaringskennis, professionele kennis en wetenschappelijke kennis
4
