Politieke partijen 2025-2026
Les 1 Types van politieke partijen – 26/09/2025
Variabelen
1. Origine van de partij
2. Electorale dimensie
o Electoraal appèl bij kiezers
o Elite-rekrutering
3. Ideologische dimensie
o Ideologisch gehalte partijcompetitie: ideologisch versus pragmatisch
Gaat over de manier dat de partij omspringt met ideologie
o Doelstellingen partij: vote seeking versus oCice seeking
Gaat over wat partijen nastreven, welke doelen hebben partijen
Votes: partijen willen de verkiezingen winnen
Policy: partijen willen deelnemen aan de regering om…
OCice: … om hun beleid te realiseren
Is echter niet zo evident à vb. VB heeft groot electoraal succes maar neemt niet
deel aan beleid aangezien ze botsen op cordon sanitaire
De dynamiek waarbij partijen het beleid beïnvloeden zonder eraan deel te nemen
wordt geïllustreerd met de term zweefpartijen
1 van de grote vragen in de literatuur rond coalitievorming is of beleidspartijen wel zo belangrijk
zijn? “Formulate policies to win elections and not win elections to formulate policy” (vanuit
andere richting benaderd)
4. Partij-organisatie (de 4de cluster van variabalen)
Heeft te maken met wat men in de literatuur noemt ‘de 3 gezichten van een politieke
partij’
Model van Richard Katz & Peter Mair à bij het bestuderen van partijen moet je er
rekening mee houden dat een partij 3 verschillende gezichten heeft
o “Party on the ground”
Lokale afdelingen van politieke partij op verschillende niveaus
Lokaal ook weer zelfde onderscheid (politiek-administratief)
o “Party in central oCice” (daar gaan wij op bezoek in december bij het
hoofdkwartier van Open vld)
Centrale partijbureaucratie
Bevat zowel politieke als administratieve component (wij gaan de administratieve
component bezoeken)
Interface tussen 2 componenten is de politieke directeur
o “Party in public oCice”
Omvat de mandatarissen van de partij (parlementsleden, fractie …)
Ook weer de politieke component (mandatarissen, parlementsleden, de fractie)
administratieve component (alle administratieve en persoonlijke medewerkers
Eerste vraag: Zijn gezichten wel degelijk aanwezig?
Tweede vraag: Wat is het verschil? Wie is de principal en wie is de agent? Wie stuurt wie aan
(stuurt central oCice de party on the ground aan)?
1
, o Financiering: hoe worden partijen gefinancierd?
o Verkiezingscampagne: hoe wordt verkiezingscampagne georganiseerd?
Professioneel en kapitaalintensief versus amateuristisch en arbeidsintensief
De kaderpartij (elitepartij)
Afbeelding over oprichting van Liberale partij
14 juni 1846: Confédération Général du Liberalisme en
Belgique
Er wordt nog niet gesproken over partij, wel over confederatie
• Origine: ontstaan in het parlement
Om te ontstaan moeten ze minimale vorm van
organisatie oprichten, dat is dan de kaderpartij
• Organisatie: los verband, enkel bij verkiezingen
o Niet echt ledenpartij
o Parlementsleden = partijleiding (bepalen alles)
o Eigen middelen om campagne te financieren
o Campagne is zeer amateuristisch
• Electorale dimensie
o Beperkt electoraat à er waren amper kiezers (vb. eerste verkiezingen waren er
maar ongeveer 46.000 kiezers aangezien enkel de rijken mochten stemmen, dat
maakt dat er geen grote organisatie nodig was)
o Gesloten rekrutering
• Ideologische dimensie
o Pragmatische verdediging van status en bezit
o OCice-seeking: alles was gericht op het behoud van de mandaten
Er was ook enorm verwendheid tussen de partij (wat eigenlijk een privé-
organisatie is) en de overheid (dus tussen politiek en administratie)
Vandaag de dag slingerbeweging zichtbaar waarbij kaderpartij terugkeert
Kartelpartij vandaag wordt door sommige auteurs de nieuwe kaderpartij genoemd
De massapartij
Was het succesmodel op dat moment
• Origine: ontstaan buiten het parlement
Staat volledig buiten het politieke systeem (heeft dus enkel leden en central oCice
• Organisatie:
o Leden zijn de kern van de organisatie (het belangrijkste), wijdvertakt netwerk,
ledencongres is het hoogste orgaan
o Sterke centrale organisatie, die mandatarissen aanstuurt
o Financiering: ledenbijdragen, inkomsten uit verkoop partijkrant … (leden zorgen
dus voor de inkomsten)
o Campagne: arbeidsintensief (leden dragen bij en worden ingezet bij campagne)
2
,Parti Socialiste fungeert nog steeds als massapartij,
waaraan waarschijnlijk haar succes te wijten is
Organigram van massapartij Parti Socialiste toont goed
hoe massapartijen werken
Alle macht gaat uit van de leden (Congres)
Bureau wordt aangestuurd door Congres (party on the
ground)
Onderaan is er enorme partijbureaucratie met veel
organisatie à veel diensten die zich bezighouden met
bepaalde zaken (studiedienst, vormingscentrum …)
Veel ruimer dus dan het strikt politieke
• Electorale dimensie
o Appel op specifieke sociale, religieuze of etnische groepen: ‘classe gardée’
o Open rekrutering, scholing binnen partij
• Ideologische dimensie
o Ideologische competitie
o Vote seeking (principieel) à oCice seeking (pragmatisch)
Les 2 Types van politieke partijen (vervolg) – 03/10/2025
De volkspartij of Catch-all partij
Er is vooral sprake van Catch-all partij, term volkspartij wordt minder gebruikt
• Origine: ontstaan uit massapartij door
o Vervagende breuklijnstructuur
Er liepen breuklijnen door de samenleving die heel duidelijk toonden tot welk
segment van de samenleving je behoorde (katholieken, niet katholieken)
Door secularisering is dat harde onderscheid grotendeels verdwenen
o Stijgend onderwijsniveau
o Veranderend medialandschap
Massapartijen hadden eigen media zoals een eigen krant
ACiche van de Liberale Partij voor de eerste naoorlogse verkiezingen (17
februari 1946) waarin de houding van de katholieken ten aanzien van
ACiches voor de verkiezingen in 1950
Zeer polariserende aCiche tegen de katholieken
1958
Opnieuw een liberale aCiche à maakt duidelijk dat liberale partij zich nog steeds
gedraagt als een massa partij waarbij ze azen naar de stemmen van een classe
gardée (middenklasse)
3
, ACiche voor de verkiezingen van 1961, waarop de koerswijziging
van de Liberale Partij duidelijk naar voren kwam. De partij stond
ook voor de gelovigen open. (Liberaal Archief Gent)
ACiche is eigenlijk aanloop naar deze aCiche à deze kwam over
als heel revolutionair, want ze nodigen de katholieken uit om op
hen te stemmen (wat inging tegen de toenmalige logica, nu is het
logisch om te denken dat katholieken op de Open vld kunnen
stemmen maar vroeger was dat niet zo)
• Origine: ontstaan uit massapartij door vervagende breuklijnstructuur, stijgend
onderwijsniveau en veranderend media-landschap
• Electorale dimensie:
o Minder de nadruk op classe gardée, appèl aan modale kiezer
o Open rekrutering (via belangengroepen?)
• Ideologische dimensie: drastische vermindering van ideologie
o Pragmatisch, oCice seeking, charismatische leiders
Charismatische leiders vervangen ideologie eigenlijk een beetje
Ideologie vooral gericht op oCice seeking bij catch-all partij
Partijen zullen zich meer en meer profileren als verdedigers van het algemeen
belang
Vanaf dan begon ook de tendens om zichzelf niet meer partij te noemen, eerder
beweging …
• Organisatie:
o Leden worden minder belangrijk
o Parlementsleden en partijleiding krijgen sterkere rol
o Professionalisering van campagne (leden en amateuristische campagnes vallen
weg)
o Middelen via belangengroepen (?) (die partij zouden moeten financieren, rol van
belangengroepen is nog nooit zo groot geweest als hier)
Bij catch-all partij is het handig om onderscheid te maken tussen strategie van partij en
partijtype
Catch-all Strategische ruimte van
partij wordt veel groter
Strategie
Single issue
Massapartij (die evolueert tot) Catch-all partij
Partij type
4
Les 1 Types van politieke partijen – 26/09/2025
Variabelen
1. Origine van de partij
2. Electorale dimensie
o Electoraal appèl bij kiezers
o Elite-rekrutering
3. Ideologische dimensie
o Ideologisch gehalte partijcompetitie: ideologisch versus pragmatisch
Gaat over de manier dat de partij omspringt met ideologie
o Doelstellingen partij: vote seeking versus oCice seeking
Gaat over wat partijen nastreven, welke doelen hebben partijen
Votes: partijen willen de verkiezingen winnen
Policy: partijen willen deelnemen aan de regering om…
OCice: … om hun beleid te realiseren
Is echter niet zo evident à vb. VB heeft groot electoraal succes maar neemt niet
deel aan beleid aangezien ze botsen op cordon sanitaire
De dynamiek waarbij partijen het beleid beïnvloeden zonder eraan deel te nemen
wordt geïllustreerd met de term zweefpartijen
1 van de grote vragen in de literatuur rond coalitievorming is of beleidspartijen wel zo belangrijk
zijn? “Formulate policies to win elections and not win elections to formulate policy” (vanuit
andere richting benaderd)
4. Partij-organisatie (de 4de cluster van variabalen)
Heeft te maken met wat men in de literatuur noemt ‘de 3 gezichten van een politieke
partij’
Model van Richard Katz & Peter Mair à bij het bestuderen van partijen moet je er
rekening mee houden dat een partij 3 verschillende gezichten heeft
o “Party on the ground”
Lokale afdelingen van politieke partij op verschillende niveaus
Lokaal ook weer zelfde onderscheid (politiek-administratief)
o “Party in central oCice” (daar gaan wij op bezoek in december bij het
hoofdkwartier van Open vld)
Centrale partijbureaucratie
Bevat zowel politieke als administratieve component (wij gaan de administratieve
component bezoeken)
Interface tussen 2 componenten is de politieke directeur
o “Party in public oCice”
Omvat de mandatarissen van de partij (parlementsleden, fractie …)
Ook weer de politieke component (mandatarissen, parlementsleden, de fractie)
administratieve component (alle administratieve en persoonlijke medewerkers
Eerste vraag: Zijn gezichten wel degelijk aanwezig?
Tweede vraag: Wat is het verschil? Wie is de principal en wie is de agent? Wie stuurt wie aan
(stuurt central oCice de party on the ground aan)?
1
, o Financiering: hoe worden partijen gefinancierd?
o Verkiezingscampagne: hoe wordt verkiezingscampagne georganiseerd?
Professioneel en kapitaalintensief versus amateuristisch en arbeidsintensief
De kaderpartij (elitepartij)
Afbeelding over oprichting van Liberale partij
14 juni 1846: Confédération Général du Liberalisme en
Belgique
Er wordt nog niet gesproken over partij, wel over confederatie
• Origine: ontstaan in het parlement
Om te ontstaan moeten ze minimale vorm van
organisatie oprichten, dat is dan de kaderpartij
• Organisatie: los verband, enkel bij verkiezingen
o Niet echt ledenpartij
o Parlementsleden = partijleiding (bepalen alles)
o Eigen middelen om campagne te financieren
o Campagne is zeer amateuristisch
• Electorale dimensie
o Beperkt electoraat à er waren amper kiezers (vb. eerste verkiezingen waren er
maar ongeveer 46.000 kiezers aangezien enkel de rijken mochten stemmen, dat
maakt dat er geen grote organisatie nodig was)
o Gesloten rekrutering
• Ideologische dimensie
o Pragmatische verdediging van status en bezit
o OCice-seeking: alles was gericht op het behoud van de mandaten
Er was ook enorm verwendheid tussen de partij (wat eigenlijk een privé-
organisatie is) en de overheid (dus tussen politiek en administratie)
Vandaag de dag slingerbeweging zichtbaar waarbij kaderpartij terugkeert
Kartelpartij vandaag wordt door sommige auteurs de nieuwe kaderpartij genoemd
De massapartij
Was het succesmodel op dat moment
• Origine: ontstaan buiten het parlement
Staat volledig buiten het politieke systeem (heeft dus enkel leden en central oCice
• Organisatie:
o Leden zijn de kern van de organisatie (het belangrijkste), wijdvertakt netwerk,
ledencongres is het hoogste orgaan
o Sterke centrale organisatie, die mandatarissen aanstuurt
o Financiering: ledenbijdragen, inkomsten uit verkoop partijkrant … (leden zorgen
dus voor de inkomsten)
o Campagne: arbeidsintensief (leden dragen bij en worden ingezet bij campagne)
2
,Parti Socialiste fungeert nog steeds als massapartij,
waaraan waarschijnlijk haar succes te wijten is
Organigram van massapartij Parti Socialiste toont goed
hoe massapartijen werken
Alle macht gaat uit van de leden (Congres)
Bureau wordt aangestuurd door Congres (party on the
ground)
Onderaan is er enorme partijbureaucratie met veel
organisatie à veel diensten die zich bezighouden met
bepaalde zaken (studiedienst, vormingscentrum …)
Veel ruimer dus dan het strikt politieke
• Electorale dimensie
o Appel op specifieke sociale, religieuze of etnische groepen: ‘classe gardée’
o Open rekrutering, scholing binnen partij
• Ideologische dimensie
o Ideologische competitie
o Vote seeking (principieel) à oCice seeking (pragmatisch)
Les 2 Types van politieke partijen (vervolg) – 03/10/2025
De volkspartij of Catch-all partij
Er is vooral sprake van Catch-all partij, term volkspartij wordt minder gebruikt
• Origine: ontstaan uit massapartij door
o Vervagende breuklijnstructuur
Er liepen breuklijnen door de samenleving die heel duidelijk toonden tot welk
segment van de samenleving je behoorde (katholieken, niet katholieken)
Door secularisering is dat harde onderscheid grotendeels verdwenen
o Stijgend onderwijsniveau
o Veranderend medialandschap
Massapartijen hadden eigen media zoals een eigen krant
ACiche van de Liberale Partij voor de eerste naoorlogse verkiezingen (17
februari 1946) waarin de houding van de katholieken ten aanzien van
ACiches voor de verkiezingen in 1950
Zeer polariserende aCiche tegen de katholieken
1958
Opnieuw een liberale aCiche à maakt duidelijk dat liberale partij zich nog steeds
gedraagt als een massa partij waarbij ze azen naar de stemmen van een classe
gardée (middenklasse)
3
, ACiche voor de verkiezingen van 1961, waarop de koerswijziging
van de Liberale Partij duidelijk naar voren kwam. De partij stond
ook voor de gelovigen open. (Liberaal Archief Gent)
ACiche is eigenlijk aanloop naar deze aCiche à deze kwam over
als heel revolutionair, want ze nodigen de katholieken uit om op
hen te stemmen (wat inging tegen de toenmalige logica, nu is het
logisch om te denken dat katholieken op de Open vld kunnen
stemmen maar vroeger was dat niet zo)
• Origine: ontstaan uit massapartij door vervagende breuklijnstructuur, stijgend
onderwijsniveau en veranderend media-landschap
• Electorale dimensie:
o Minder de nadruk op classe gardée, appèl aan modale kiezer
o Open rekrutering (via belangengroepen?)
• Ideologische dimensie: drastische vermindering van ideologie
o Pragmatisch, oCice seeking, charismatische leiders
Charismatische leiders vervangen ideologie eigenlijk een beetje
Ideologie vooral gericht op oCice seeking bij catch-all partij
Partijen zullen zich meer en meer profileren als verdedigers van het algemeen
belang
Vanaf dan begon ook de tendens om zichzelf niet meer partij te noemen, eerder
beweging …
• Organisatie:
o Leden worden minder belangrijk
o Parlementsleden en partijleiding krijgen sterkere rol
o Professionalisering van campagne (leden en amateuristische campagnes vallen
weg)
o Middelen via belangengroepen (?) (die partij zouden moeten financieren, rol van
belangengroepen is nog nooit zo groot geweest als hier)
Bij catch-all partij is het handig om onderscheid te maken tussen strategie van partij en
partijtype
Catch-all Strategische ruimte van
partij wordt veel groter
Strategie
Single issue
Massapartij (die evolueert tot) Catch-all partij
Partij type
4
