Samenvatting: Eigentijdse
geschiedenis
Inhoud
1 Inleiding: wat is eigentijdse geschiedenis? ............................................................ 5
1.1 Het bijzondere karakter van eigentijdse geschiedenis.................................. 5
1.2 Hoe bakenen we eigentijdse geschiedenis af? .............................................. 5
1.2.1 Methodologisch criterium: bronnengebruik........................................... 5
1.2.2 Inhoudelijk criterium: actuele problemen ............................................... 6
1.2.3 Arbitraire criterium: 1945........................................................................... 6
1.3 De opkomst van eigentijdse geschiedenis als vakdomein ........................... 8
1.4 Globale samenhangen....................................................................................... 8
1.4.1 Globalisering versus fragmentering: tweede rode draad ..................... 9
1.5 Introductie tot eigentijdse geschiedenis via Trump ....................................... 9
1.5.1 Ecologie ..................................................................................................... 10
1.5.2 Demografie en energie ............................................................................ 10
1.5.3 Economie en maatschappij ..................................................................... 11
1.5.4 Internationale politiek .............................................................................. 14
1.6 Wat is het antropogeen?.................................................................................. 15
1.6.1 Startdatum van antropoceen ................................................................... 15
1.6.2 Ideologisch debat ..................................................................................... 16
1.7 Kapitalisme van Jason Moore = Geohistorische concept ........................... 17
1.7.1 Capitaloceen ............................................................................................. 18
1.7.2 Voorbeeld van het goedkoop maken van verschillende dingen ....... 19
1.7.3 Algemene capitalocene-concept ........................................................... 22
1.7.4 Hoe is de the great acceleration ontstaan? (Fossiele brandstoffen) ... 23
2 Biosfeer onder druk. Ecologie ................................................................................ 35
2.1 Bodem................................................................................................................ 35
2.1.1 Bodemvervuiling ....................................................................................... 35
2.1.2 Bodemuitputting ....................................................................................... 35
2.1.3 Bodemerosie ............................................................................................. 35
1
, 2.2 Lucht ................................................................................................................... 36
2.2.1 Luchtvervuiling vóór de Industriële Revolutie ....................................... 36
2.2.2 De opmars van fossiele brandstoffen ..................................................... 37
2.2.3 Gezondheidsimpact ................................................................................. 37
2.2.4 Positieve ontwikkelingen .......................................................................... 37
2.2.5 Energie-efficiëntie ..................................................................................... 37
2.2.6 Verergering buiten het Westen ............................................................... 38
2.2.7 Regionale en grensoverschrijdende problemen .................................. 38
2.2.8 Globale luchtvervuiling: broeikasgassen en ozonafbraak ................... 38
2.2.9 De Menselijke Invloed op Klimaatverandering ..................................... 40
2.2.10 Toekomstige Klimaatprojecties ............................................................... 40
2.3 Water .................................................................................................................. 41
2.3.1 Waterbeheersingsprojecten en Hun Effecten ....................................... 41
2.3.2 Vervuiling als Oorzaak van Waterschaarste ........................................... 41
2.3.3 Desertificatie .............................................................................................. 42
3 Oorzaken van de menselijke druk op het milieu. Demografie en energie ....... 43
3.1 Bevolkingsgroei en Urbanisering ................................................................... 43
3.1.1 Kwantitatieve groei en versnelling .......................................................... 43
3.1.2 Geografisch evenwicht ............................................................................. 44
3.1.3 De mortaliteitstransitie: ziektebestrijding en voedselvoorziening ..... 47
3.1.4 De fertiliteitstransitie: urbanisering en industrialisering ...................... 53
3.2 Energiebehoeften, industrialisering en massaconsumptie ......................... 56
3.2.1 De Ontwikkeling van Energiegebruik door de Geschiedenis ............ 56
3.2.2 De Afhankelijkheid van Olie .................................................................... 56
3.2.3 De Groei van Industrialiteit en Consumptie .......................................... 57
3.2.4 Het Wereldwijde Discrepantie in Energieverbruik ............................... 57
4 De wereld als markt. Economie en maatschappij ................................................ 59
4.1 Economische globalisering ............................................................................. 59
4.1.1 Het Keynesiaanse tijdperk: de 'gemengde' economie (1945/50-1973)
60
4.1.2 Het tijdperk van de deregulering: de neoliberale markt (1973-heden)
62
2
, 4.2 Armoede en ongelijkheid ............................................................................... 64
4.2.1 Paradox over globalisering ...................................................................... 64
4.2.2 Voor- en tegenstanders van globalisering............................................. 65
4.2.3 Dalende armoede, maar ongelijke spreiding ....................................... 65
4.2.4 Van ongelijkheid binnen landen naar tussen landen ........................... 66
4.2.5 Rol van internationale instellingen.......................................................... 67
4.2.6 Oliecrisis, schuldencrisis en neoliberaal denken .................................. 67
5 Orde en wanorde in de wereld. Internationale politiek ...................................... 68
5.1 De VS en de USSR. Van koude vrede naar Koude Oorlog (1945-1950) .... 69
5.1.1 De onmiddellijke naoorlog ...................................................................... 69
5.1.2 Belangen, Verwachtingen en Misverstanden tussen de VS en de
Sovjetunie .................................................................................................................. 74
5.1.3 Heikele kwesties tijdens en kort na Tweede Wereldoorlog ................. 76
5.1.4 Spanningen in de Naoorlogse Periode .................................................. 79
5.1.5 Blokvorming en containment .................................................................. 82
5.2 Dekolonisatie in Azië en de globalisering van de Koude Oorlog (1945
1953) 90
5.2.1 Bezetting door de Geallieerden ............................................................. 90
5.2.2 Nationalisme in Azië ................................................................................. 90
5.2.3 Dekolonisatie ............................................................................................. 91
5.2.4 Het Vriendschapsverdrag tussen de USSR en China ........................... 91
5.2.5 De Koreaanse Oorlog............................................................................... 92
5.3 Tussen Koude Oorlog en Confrontatie (1950-1962) .................................... 94
5.3.1 De wapen- en ruimtewedloop ................................................................ 95
5.3.2 Destalinisatie onder Chroesjtsjow .......................................................... 99
5.3.3 Voorzichtig buitenlands beleid na 1953 .............................................. 100
5.3.4 De muur en de Cubacrisis ..................................................................... 101
5.3.5 Op weg naar de Cubacrisis ................................................................... 102
5.4 De non-aligned movement en de 'derde wereld' ...................................... 104
5.4.1 Een 'derde weg': nationalisme en zelfredzaamheid .......................... 105
5.4.2 Buitenlandse politiek van de niet-gebonden landen ......................... 106
5.5 Het einde van de bipolaire wereldorde (1962-1991) ................................ 116
3
, 5.5.1 Force frappe ............................................................................................ 116
5.5.2 Detente en het bipolarisme onder druk (1962-1979) ........................ 117
5.5.3 De ineenstorting van de Tweede Wereld (1979-1991) ...................... 123
5.6 Wereld na de koude oorlog .......................................................................... 131
5.6.1 US post-Cold War Triumphalism ........................................................... 132
5.6.2 Neoliberale politiek, IMF, Wereldbank en de welvaartskloof ............ 134
5.6.3 George W. Bush ...................................................................................... 137
5.6.4 Afghanistan .............................................................................................. 138
5.6.5 Waarom is Afghanistan niet of wel Vietnam? ...................................... 140
5.6.6 Afghanistan Papers ................................................................................. 142
5.7 Historische wortels Israël en Palestina ......................................................... 151
5.7.1 Het ottomaanse rijk ................................................................................. 151
5.7.2 Verraad van de Eerste Wereldoorlog ................................................... 154
5.7.3 De jaren 20 en 30 .................................................................................... 156
5.7.4 De jaren 40-50 ......................................................................................... 157
5.7.5 De jaren 60-70 ......................................................................................... 159
5.7.6 Gevolgen van 1979 ................................................................................ 160
5.7.7 Arabische revolutie 2011 ....................................................................... 161
5.7.8 Palestina ................................................................................................... 165
4
geschiedenis
Inhoud
1 Inleiding: wat is eigentijdse geschiedenis? ............................................................ 5
1.1 Het bijzondere karakter van eigentijdse geschiedenis.................................. 5
1.2 Hoe bakenen we eigentijdse geschiedenis af? .............................................. 5
1.2.1 Methodologisch criterium: bronnengebruik........................................... 5
1.2.2 Inhoudelijk criterium: actuele problemen ............................................... 6
1.2.3 Arbitraire criterium: 1945........................................................................... 6
1.3 De opkomst van eigentijdse geschiedenis als vakdomein ........................... 8
1.4 Globale samenhangen....................................................................................... 8
1.4.1 Globalisering versus fragmentering: tweede rode draad ..................... 9
1.5 Introductie tot eigentijdse geschiedenis via Trump ....................................... 9
1.5.1 Ecologie ..................................................................................................... 10
1.5.2 Demografie en energie ............................................................................ 10
1.5.3 Economie en maatschappij ..................................................................... 11
1.5.4 Internationale politiek .............................................................................. 14
1.6 Wat is het antropogeen?.................................................................................. 15
1.6.1 Startdatum van antropoceen ................................................................... 15
1.6.2 Ideologisch debat ..................................................................................... 16
1.7 Kapitalisme van Jason Moore = Geohistorische concept ........................... 17
1.7.1 Capitaloceen ............................................................................................. 18
1.7.2 Voorbeeld van het goedkoop maken van verschillende dingen ....... 19
1.7.3 Algemene capitalocene-concept ........................................................... 22
1.7.4 Hoe is de the great acceleration ontstaan? (Fossiele brandstoffen) ... 23
2 Biosfeer onder druk. Ecologie ................................................................................ 35
2.1 Bodem................................................................................................................ 35
2.1.1 Bodemvervuiling ....................................................................................... 35
2.1.2 Bodemuitputting ....................................................................................... 35
2.1.3 Bodemerosie ............................................................................................. 35
1
, 2.2 Lucht ................................................................................................................... 36
2.2.1 Luchtvervuiling vóór de Industriële Revolutie ....................................... 36
2.2.2 De opmars van fossiele brandstoffen ..................................................... 37
2.2.3 Gezondheidsimpact ................................................................................. 37
2.2.4 Positieve ontwikkelingen .......................................................................... 37
2.2.5 Energie-efficiëntie ..................................................................................... 37
2.2.6 Verergering buiten het Westen ............................................................... 38
2.2.7 Regionale en grensoverschrijdende problemen .................................. 38
2.2.8 Globale luchtvervuiling: broeikasgassen en ozonafbraak ................... 38
2.2.9 De Menselijke Invloed op Klimaatverandering ..................................... 40
2.2.10 Toekomstige Klimaatprojecties ............................................................... 40
2.3 Water .................................................................................................................. 41
2.3.1 Waterbeheersingsprojecten en Hun Effecten ....................................... 41
2.3.2 Vervuiling als Oorzaak van Waterschaarste ........................................... 41
2.3.3 Desertificatie .............................................................................................. 42
3 Oorzaken van de menselijke druk op het milieu. Demografie en energie ....... 43
3.1 Bevolkingsgroei en Urbanisering ................................................................... 43
3.1.1 Kwantitatieve groei en versnelling .......................................................... 43
3.1.2 Geografisch evenwicht ............................................................................. 44
3.1.3 De mortaliteitstransitie: ziektebestrijding en voedselvoorziening ..... 47
3.1.4 De fertiliteitstransitie: urbanisering en industrialisering ...................... 53
3.2 Energiebehoeften, industrialisering en massaconsumptie ......................... 56
3.2.1 De Ontwikkeling van Energiegebruik door de Geschiedenis ............ 56
3.2.2 De Afhankelijkheid van Olie .................................................................... 56
3.2.3 De Groei van Industrialiteit en Consumptie .......................................... 57
3.2.4 Het Wereldwijde Discrepantie in Energieverbruik ............................... 57
4 De wereld als markt. Economie en maatschappij ................................................ 59
4.1 Economische globalisering ............................................................................. 59
4.1.1 Het Keynesiaanse tijdperk: de 'gemengde' economie (1945/50-1973)
60
4.1.2 Het tijdperk van de deregulering: de neoliberale markt (1973-heden)
62
2
, 4.2 Armoede en ongelijkheid ............................................................................... 64
4.2.1 Paradox over globalisering ...................................................................... 64
4.2.2 Voor- en tegenstanders van globalisering............................................. 65
4.2.3 Dalende armoede, maar ongelijke spreiding ....................................... 65
4.2.4 Van ongelijkheid binnen landen naar tussen landen ........................... 66
4.2.5 Rol van internationale instellingen.......................................................... 67
4.2.6 Oliecrisis, schuldencrisis en neoliberaal denken .................................. 67
5 Orde en wanorde in de wereld. Internationale politiek ...................................... 68
5.1 De VS en de USSR. Van koude vrede naar Koude Oorlog (1945-1950) .... 69
5.1.1 De onmiddellijke naoorlog ...................................................................... 69
5.1.2 Belangen, Verwachtingen en Misverstanden tussen de VS en de
Sovjetunie .................................................................................................................. 74
5.1.3 Heikele kwesties tijdens en kort na Tweede Wereldoorlog ................. 76
5.1.4 Spanningen in de Naoorlogse Periode .................................................. 79
5.1.5 Blokvorming en containment .................................................................. 82
5.2 Dekolonisatie in Azië en de globalisering van de Koude Oorlog (1945
1953) 90
5.2.1 Bezetting door de Geallieerden ............................................................. 90
5.2.2 Nationalisme in Azië ................................................................................. 90
5.2.3 Dekolonisatie ............................................................................................. 91
5.2.4 Het Vriendschapsverdrag tussen de USSR en China ........................... 91
5.2.5 De Koreaanse Oorlog............................................................................... 92
5.3 Tussen Koude Oorlog en Confrontatie (1950-1962) .................................... 94
5.3.1 De wapen- en ruimtewedloop ................................................................ 95
5.3.2 Destalinisatie onder Chroesjtsjow .......................................................... 99
5.3.3 Voorzichtig buitenlands beleid na 1953 .............................................. 100
5.3.4 De muur en de Cubacrisis ..................................................................... 101
5.3.5 Op weg naar de Cubacrisis ................................................................... 102
5.4 De non-aligned movement en de 'derde wereld' ...................................... 104
5.4.1 Een 'derde weg': nationalisme en zelfredzaamheid .......................... 105
5.4.2 Buitenlandse politiek van de niet-gebonden landen ......................... 106
5.5 Het einde van de bipolaire wereldorde (1962-1991) ................................ 116
3
, 5.5.1 Force frappe ............................................................................................ 116
5.5.2 Detente en het bipolarisme onder druk (1962-1979) ........................ 117
5.5.3 De ineenstorting van de Tweede Wereld (1979-1991) ...................... 123
5.6 Wereld na de koude oorlog .......................................................................... 131
5.6.1 US post-Cold War Triumphalism ........................................................... 132
5.6.2 Neoliberale politiek, IMF, Wereldbank en de welvaartskloof ............ 134
5.6.3 George W. Bush ...................................................................................... 137
5.6.4 Afghanistan .............................................................................................. 138
5.6.5 Waarom is Afghanistan niet of wel Vietnam? ...................................... 140
5.6.6 Afghanistan Papers ................................................................................. 142
5.7 Historische wortels Israël en Palestina ......................................................... 151
5.7.1 Het ottomaanse rijk ................................................................................. 151
5.7.2 Verraad van de Eerste Wereldoorlog ................................................... 154
5.7.3 De jaren 20 en 30 .................................................................................... 156
5.7.4 De jaren 40-50 ......................................................................................... 157
5.7.5 De jaren 60-70 ......................................................................................... 159
5.7.6 Gevolgen van 1979 ................................................................................ 160
5.7.7 Arabische revolutie 2011 ....................................................................... 161
5.7.8 Palestina ................................................................................................... 165
4
