KWALITEIT VAN
LEVEN BIJ MENSEN
MET GEDRAGS-EN
EMOTIONELE
PROBLEMEN
JOAN LESSELIERS
HOGENT
1STE BACHELOR ORTHOPEDAGOGIE
,1
,INHOUD
HS1: TERMINOLOGIE, CLASSIFICATIE EN DIAGNOSTIEK
1. TERMINOLOGIE EN DEFINIËRING .............................................................................................. 5
1.1 GEDRAGS – EN EMOTIONELE PROBLEMEN VS GEDRAGS – EN EMOTIONELE STOORNISSEN . 5
1.2 AANDACHTSPUNTEN BIJ DEFINIËRING ................................................................................ 6
1.3 DEFINIËRING PROBLEEMGEDRAG ....................................................................................... 6
2. CLASSIFICATIE ......................................................................................................................... 7
2.1 KLINISCH – PSYCHIATRISCHE CLASSIFICATIESYSTEMEN ..................................................... 7
2.2 EMPIRISCH – STATISTISCH CLASSIFICATIESYSTEMEN .......................................................... 8
3. DIAGNOSTIEK ........................................................................................................................... 9
3.1 DIAGNOSTIEK IN ENGE EN RUIME ZIN .................................................................................. 9
3.2 VOOR – EN NADELEN VAN HET STELLEN VAN EEN DIAGNOSE .............................................. 9
HS2: PERSONEN MET GEDRAGSSTOORNISSEN
1. GEDRAGSSTOORNISSEN IN DE DSM – 5 .................................................................................. 11
2.1 OPPOSITIONELE – OPSTANDIGE STOORNIS (ODD) ............................................................. 12
2.2 NORMOVERSCHRIJDENDE – GEDRAGSSTOORNIS (CD) ...................................................... 13
2.3 PERIODIEK EXPLOSIEVE STOORNIS ................................................................................... 14
3. PREVALENTIE EN COMORBIDITEIT........................................................................................... 15
4. DIAGNOSTIEK ......................................................................................................................... 16
5. ETIOLOGIE.............................................................................................................................. 16
5.1 ENKELE SPECIFIEKE VERKLARINGSMODELLEN .................................................................. 16
HS3: ONDERSTEUNING BIJ GEDRAGS - EN EMOTIONELE PROBLEMEN
1. INLEIDING .............................................................................................................................. 19
2. HET COMPETENTIEMODEL ...................................................................................................... 19
2.1 DE BALANS HET COMPETENTIEMODEL .............................................................................. 20
2.2 DE COMPETENTIE – ANALYSE ............................................................................................ 23
2.3 EEN AANTAL MOGELIJKE STRATEGIEËN EN TECHNIEKEN.................................................... 24
3. SLOT ...................................................................................................................................... 25
HS4: PERSONEN MET HECHTINGSPROBLEMEN OF HECHTINGSSTOORNISSEN
1. PIONIERS IN DE WETENSCHAP OVER HECHTING .................................................................... 26
2. DEFINITIE ............................................................................................................................... 26
3. ONTWIKKELING VAN HECHTING ............................................................................................. 26
3.1 EEN SUMMERIE BESCHRIJVING VAN DE IDENTITEITSONTWIKKELING ................................. 26
3.2 PSYCHODYNAMISCHE BENADERING VAN HECHTING ........................................................ 28
4. ONDERZOEK NAAR DE KWALITEIT VAN HECHTING .................................................................. 30
5. KLINISCH – PSYCHIATRISCHE CLASSIFICATIE.......................................................................... 32
2
, 5.1 REACTIEVE HECHTINGSSTOORNIS (RAD) ........................................................................... 32
5.2 ONTREMD – SOCIAAL CONTACTSTOORNIS (DSED) ............................................................ 32
6. PREVALENTIE ......................................................................................................................... 32
7. ETIOLOGIE VAN HECHTINGSSTOORNISSEN ............................................................................ 33
8. PROGNOSE ............................................................................................................................ 34
9. COMORBIDITEIT EN DIFFERENTIAALDIAGNOSTIEK .................................................................. 34
10. ONDERSTEUNING................................................................................................................. 34
HS5: GEZINNEN MET COMPLEXE EN MEERVOUDIGE PROBLEMEN
1. TERMINOLOGIE ...................................................................................................................... 36
1.1 HET BEGRIP ‘MULTIPROBLEEMGEZIN’ ................................................................................ 36
1.2 HET BEGRIP ‘KANSARMOEDE’ ............................................................................................ 37
1.3 HOEVEEL GEZINNEN LEVEN IN KANSARMOEDE? ............................................................... 38
2. VERBINTENISPROBLEMATIEK BIJ KANSARMOEDE .................................................................... 39
3. GEVOLGEN VAN KA OP DE ONTWIKKELING VAN HET KIND ....................................................... 41
4. HOE KIJKEN NAAR GEZINNEN MET MEERVOUDIGE EN COMPLEXE PROBLEMEN? ..................... 41
5. HULPVERLENING.................................................................................................................... 42
5.1 HOE KIJKEN GEZINNEN EN HULPVERLENERS NAAR ELKAAR? ............................................. 42
5.2 6 PRINCIPES VAN HULPVERLENING ................................................................................... 43
HS6: INTERPERSOONLIJK GEWELD
1. INLEIDING .............................................................................................................................. 45
2. WAT IS KINDERMISHANDELING? ............................................................................................. 45
2.1 LICHAMELIJKE MISHANDELING EN VERWAARLOZING ........................................................ 46
2.2 EMOTIONELE MISHANDELING EN VERWAARLOZING .......................................................... 46
2.3 SEKSUEEL MISBRUIK ......................................................................................................... 46
2.4 ENKELE BIJZONDERE VORMEN VAN KINDERMISHANDELING .............................................. 46
3. PREVALENTIE VAN KINDERMISHANDELING ............................................................................ 47
4. GEVOLGEN VAN KINDERMISHANDELING ................................................................................ 48
4.1 LICHAMELIJKE GEVOLGEN ................................................................................................ 48
4.2 PSYCHISCHE GEVOLGEN .................................................................................................. 48
4.3 INTERGENERATIONELE TRANSMISSIE ................................................................................ 49
5. VERKLARINGEN VOOR HET ONTSTAAN VAN KMH .................................................................... 50
6. WAT KAN JE DOEN ALS HV BIJ VERMOEDEN VAN KMH? ............................................................ 51
7. ENKELE ANDERE VORMEN VAN GEWELD ................................................................................ 52
7.1 PARTNERGEWELD ............................................................................................................. 52
7.2 OUDERMISHANDELING ..................................................................................................... 52
7.3 (CYBER)PESTEN ................................................................................................................ 53
3
, 7.4 SEXTING............................................................................................................................ 53
8. PREVENTIE MBT INTERPERSOONLIJK GEWELD ........................................................................ 53
8.1 COLLECTIEVE PREVENTIE .................................................................................................. 53
8.2 INDIVIDUELE PREVENTIE ................................................................................................... 54
9. INSTANTIES VOOR INTERPERSOONLIJK GEWELD..................................................................... 54
9.1 HET VERTROUWENSCENTRUM KINDERMISHANDELING (VC).............................................. 54
9.2 NUPRAATIKEROVER.BE ..................................................................................................... 55
9.3 BIJ VRAGEN OVER GEWELD: 1712 ...................................................................................... 55
9.4 CENTRUM ALGEMEEN WELZIJNSWERK (CAW) .................................................................... 55
4
, HS1: TERMINOLOGIE, CLASSIFICATIE
EN DIAGNOSTIEK
1. TERMINOLOGIE EN DEFINIËRING
Een probleem is niet altijd een stoornis, maar een stoornis is wel altijd een probleem.
Bvb. kinderpsychiatrische stoornissen, probleemgedrag, gedragsstoornissen,…
1.1 GEDRAGS – EN EMOTIONELE PROBLEMEN VS GEDRAGS – EN
EMOTIONELE STOORNISSEN
gedrags – en emotionele problemen: kinderen die zich zichtbaar ongewoon of abnormaal
gedragen of die zichtbaar ongewone of abnormale emoties vertonen, afgezien van ernst,
oorzaak of context van het gedrag of de emotie
Storend gedrag en emotionele problemen worden als probleemgedrag beschouwd.
externaliserende problemen: storend voor de omgeving
internaliserende problemen: storend voor het kind/de jongere zelf
er moet onderscheid gemaakt worden tussen;
▪ lichte, tijdelijke problemen (reactie op nieuwe situaties)
▪ leeftijdsgebonden problemen
▪ frequentie van problemen (bepaalde personen)
▪ contextgebonden problemen
▪ ernstige problemen (frequent, ernstig, niet – contextgebonden, chronisch en samen voorkomen van
problemen) => gedras – en emotionele stoornissen
Je hebt kinderen die normaal gedrag vertonen, maar af en toe eens storend gedrag.
--> is heel normaal
gedragsprobleem: storend gedrag komt vaker voor, contextgebonden, licht storend, tijdelijk,
leeftijdsgebonden en kan over gaan
gedragsstoornis: storend gedrag komt nog vaker voor, wordt chronisch, is niet meer licht maar
intensief en is niet meer contextgebonden (gekoppeld aan criteria)
! vaak worden gedragsproblemen uitgelokt of versterkt door de omgeving
gedrags – en emotionele problemen gedrags – en emotionele stoornissen
lichte, tijdelijke problemen ernstige problemen
context gebonden minder context gebonden
leeftijdsgebonden blijvend
lagere frequentie hogere frequentie
! alles is een probleem, maar niet alles is een stoornis
gestoord interactieproces --> gedrags – en emotionele problemen bij het kind en/of
handelingsverlegenheid ouders
5
, gedrags- en emotionele stoornis ≠ ontwikkelingsstoornis
gedrags – en emotionele stoornis: een stoornis in het gedrag of emotie
Bvb. ODD en CD
ontwikkelingsstoornis: belemmering in de normale ontwikkeling van een aandoening
Bvb. aangeboren verstandelijke beperking, ASS, ADHD en leerstoornissen
1.2 AANDACHTSPUNTEN BIJ DEFINIËRING
(1) aandachtspunten bij het definiëren van probleemgedrag
het is geen eenduidige criteria;
▪ een welbepaald kind
▪ die op een welbepaald moment in de tijd
▪ door welbepaalde personen uit de omgeving van het kind
▪ in een welbepaalde socio – economische en culturele context
als storend, ongewenst of ongewoon worden genoemd
(2) aandachtspunten bij het definiëren van probleemgedrag
▪ ontwikkelingsperspectief
Gedrag dat op de ene leeftijd nog adequaat en gepast is, kan dat op een andere leeftijd niet
meer zijn.
▪ continuümgedachte
Storend gedrag van kinderen met gedragsproblemen komt ook voor bij kinderen zonder
gedragsproblemen. Verschil in ernst, intensiteit en chroniciteit.
▪ context
Belang van de situatie waarin gedrag zich voordoet; op 1 plaats of op meerdere?
▪ informant
Wie beoordeelt het gedrag? Wie vindt dat het gedrag als een probleem gezien wordt?
1.3 DEFINIËRING PROBLEEMGEDRAG
externaliserend internaliserend
storend gedrag emotionele problemen
sterke ongeremdheid sterke geremdheid
vnl op de buitenwereld gericht gericht op de eigen persoon
agressie, hyperactiviteit, impulsiviteit, liegen, angstig, teruggetrokken gedrag, depressie, gevoelens
ongehoorzaamheid en vandalisme van eenzaamheid en huilen
OOD, normoverschrijdende gedragsstoornis, depressieve stoornis en angststoornis
periodieke explosieve stoornis en antisociale
persoonlijkheidsstoornis
definitie probleemgedrag (Van der ploeg, 2020)
We spreken van probleemgedrag als ouders, leerkrachten en andere personen dit gedrag
beschouwen als strijdig met de door hen en de samenleving gehanteerde normen en regels
en/of wanneer deskundigen dit gedrag als problematisch beoordelen op basis van valide
kenmerken inzake psychische (on)gezondheid.
Niet alleen het gedrag van het kind of de jongere is van invloed, maar ook de ervaringen en de
normen van de persoon die beoordeelt en dit binnen een kader van normen en waarden die door
de samenleving is vastgesteld, bijgevolg niet absoluut, maar cultureel en tijdsgebonden.
6
LEVEN BIJ MENSEN
MET GEDRAGS-EN
EMOTIONELE
PROBLEMEN
JOAN LESSELIERS
HOGENT
1STE BACHELOR ORTHOPEDAGOGIE
,1
,INHOUD
HS1: TERMINOLOGIE, CLASSIFICATIE EN DIAGNOSTIEK
1. TERMINOLOGIE EN DEFINIËRING .............................................................................................. 5
1.1 GEDRAGS – EN EMOTIONELE PROBLEMEN VS GEDRAGS – EN EMOTIONELE STOORNISSEN . 5
1.2 AANDACHTSPUNTEN BIJ DEFINIËRING ................................................................................ 6
1.3 DEFINIËRING PROBLEEMGEDRAG ....................................................................................... 6
2. CLASSIFICATIE ......................................................................................................................... 7
2.1 KLINISCH – PSYCHIATRISCHE CLASSIFICATIESYSTEMEN ..................................................... 7
2.2 EMPIRISCH – STATISTISCH CLASSIFICATIESYSTEMEN .......................................................... 8
3. DIAGNOSTIEK ........................................................................................................................... 9
3.1 DIAGNOSTIEK IN ENGE EN RUIME ZIN .................................................................................. 9
3.2 VOOR – EN NADELEN VAN HET STELLEN VAN EEN DIAGNOSE .............................................. 9
HS2: PERSONEN MET GEDRAGSSTOORNISSEN
1. GEDRAGSSTOORNISSEN IN DE DSM – 5 .................................................................................. 11
2.1 OPPOSITIONELE – OPSTANDIGE STOORNIS (ODD) ............................................................. 12
2.2 NORMOVERSCHRIJDENDE – GEDRAGSSTOORNIS (CD) ...................................................... 13
2.3 PERIODIEK EXPLOSIEVE STOORNIS ................................................................................... 14
3. PREVALENTIE EN COMORBIDITEIT........................................................................................... 15
4. DIAGNOSTIEK ......................................................................................................................... 16
5. ETIOLOGIE.............................................................................................................................. 16
5.1 ENKELE SPECIFIEKE VERKLARINGSMODELLEN .................................................................. 16
HS3: ONDERSTEUNING BIJ GEDRAGS - EN EMOTIONELE PROBLEMEN
1. INLEIDING .............................................................................................................................. 19
2. HET COMPETENTIEMODEL ...................................................................................................... 19
2.1 DE BALANS HET COMPETENTIEMODEL .............................................................................. 20
2.2 DE COMPETENTIE – ANALYSE ............................................................................................ 23
2.3 EEN AANTAL MOGELIJKE STRATEGIEËN EN TECHNIEKEN.................................................... 24
3. SLOT ...................................................................................................................................... 25
HS4: PERSONEN MET HECHTINGSPROBLEMEN OF HECHTINGSSTOORNISSEN
1. PIONIERS IN DE WETENSCHAP OVER HECHTING .................................................................... 26
2. DEFINITIE ............................................................................................................................... 26
3. ONTWIKKELING VAN HECHTING ............................................................................................. 26
3.1 EEN SUMMERIE BESCHRIJVING VAN DE IDENTITEITSONTWIKKELING ................................. 26
3.2 PSYCHODYNAMISCHE BENADERING VAN HECHTING ........................................................ 28
4. ONDERZOEK NAAR DE KWALITEIT VAN HECHTING .................................................................. 30
5. KLINISCH – PSYCHIATRISCHE CLASSIFICATIE.......................................................................... 32
2
, 5.1 REACTIEVE HECHTINGSSTOORNIS (RAD) ........................................................................... 32
5.2 ONTREMD – SOCIAAL CONTACTSTOORNIS (DSED) ............................................................ 32
6. PREVALENTIE ......................................................................................................................... 32
7. ETIOLOGIE VAN HECHTINGSSTOORNISSEN ............................................................................ 33
8. PROGNOSE ............................................................................................................................ 34
9. COMORBIDITEIT EN DIFFERENTIAALDIAGNOSTIEK .................................................................. 34
10. ONDERSTEUNING................................................................................................................. 34
HS5: GEZINNEN MET COMPLEXE EN MEERVOUDIGE PROBLEMEN
1. TERMINOLOGIE ...................................................................................................................... 36
1.1 HET BEGRIP ‘MULTIPROBLEEMGEZIN’ ................................................................................ 36
1.2 HET BEGRIP ‘KANSARMOEDE’ ............................................................................................ 37
1.3 HOEVEEL GEZINNEN LEVEN IN KANSARMOEDE? ............................................................... 38
2. VERBINTENISPROBLEMATIEK BIJ KANSARMOEDE .................................................................... 39
3. GEVOLGEN VAN KA OP DE ONTWIKKELING VAN HET KIND ....................................................... 41
4. HOE KIJKEN NAAR GEZINNEN MET MEERVOUDIGE EN COMPLEXE PROBLEMEN? ..................... 41
5. HULPVERLENING.................................................................................................................... 42
5.1 HOE KIJKEN GEZINNEN EN HULPVERLENERS NAAR ELKAAR? ............................................. 42
5.2 6 PRINCIPES VAN HULPVERLENING ................................................................................... 43
HS6: INTERPERSOONLIJK GEWELD
1. INLEIDING .............................................................................................................................. 45
2. WAT IS KINDERMISHANDELING? ............................................................................................. 45
2.1 LICHAMELIJKE MISHANDELING EN VERWAARLOZING ........................................................ 46
2.2 EMOTIONELE MISHANDELING EN VERWAARLOZING .......................................................... 46
2.3 SEKSUEEL MISBRUIK ......................................................................................................... 46
2.4 ENKELE BIJZONDERE VORMEN VAN KINDERMISHANDELING .............................................. 46
3. PREVALENTIE VAN KINDERMISHANDELING ............................................................................ 47
4. GEVOLGEN VAN KINDERMISHANDELING ................................................................................ 48
4.1 LICHAMELIJKE GEVOLGEN ................................................................................................ 48
4.2 PSYCHISCHE GEVOLGEN .................................................................................................. 48
4.3 INTERGENERATIONELE TRANSMISSIE ................................................................................ 49
5. VERKLARINGEN VOOR HET ONTSTAAN VAN KMH .................................................................... 50
6. WAT KAN JE DOEN ALS HV BIJ VERMOEDEN VAN KMH? ............................................................ 51
7. ENKELE ANDERE VORMEN VAN GEWELD ................................................................................ 52
7.1 PARTNERGEWELD ............................................................................................................. 52
7.2 OUDERMISHANDELING ..................................................................................................... 52
7.3 (CYBER)PESTEN ................................................................................................................ 53
3
, 7.4 SEXTING............................................................................................................................ 53
8. PREVENTIE MBT INTERPERSOONLIJK GEWELD ........................................................................ 53
8.1 COLLECTIEVE PREVENTIE .................................................................................................. 53
8.2 INDIVIDUELE PREVENTIE ................................................................................................... 54
9. INSTANTIES VOOR INTERPERSOONLIJK GEWELD..................................................................... 54
9.1 HET VERTROUWENSCENTRUM KINDERMISHANDELING (VC).............................................. 54
9.2 NUPRAATIKEROVER.BE ..................................................................................................... 55
9.3 BIJ VRAGEN OVER GEWELD: 1712 ...................................................................................... 55
9.4 CENTRUM ALGEMEEN WELZIJNSWERK (CAW) .................................................................... 55
4
, HS1: TERMINOLOGIE, CLASSIFICATIE
EN DIAGNOSTIEK
1. TERMINOLOGIE EN DEFINIËRING
Een probleem is niet altijd een stoornis, maar een stoornis is wel altijd een probleem.
Bvb. kinderpsychiatrische stoornissen, probleemgedrag, gedragsstoornissen,…
1.1 GEDRAGS – EN EMOTIONELE PROBLEMEN VS GEDRAGS – EN
EMOTIONELE STOORNISSEN
gedrags – en emotionele problemen: kinderen die zich zichtbaar ongewoon of abnormaal
gedragen of die zichtbaar ongewone of abnormale emoties vertonen, afgezien van ernst,
oorzaak of context van het gedrag of de emotie
Storend gedrag en emotionele problemen worden als probleemgedrag beschouwd.
externaliserende problemen: storend voor de omgeving
internaliserende problemen: storend voor het kind/de jongere zelf
er moet onderscheid gemaakt worden tussen;
▪ lichte, tijdelijke problemen (reactie op nieuwe situaties)
▪ leeftijdsgebonden problemen
▪ frequentie van problemen (bepaalde personen)
▪ contextgebonden problemen
▪ ernstige problemen (frequent, ernstig, niet – contextgebonden, chronisch en samen voorkomen van
problemen) => gedras – en emotionele stoornissen
Je hebt kinderen die normaal gedrag vertonen, maar af en toe eens storend gedrag.
--> is heel normaal
gedragsprobleem: storend gedrag komt vaker voor, contextgebonden, licht storend, tijdelijk,
leeftijdsgebonden en kan over gaan
gedragsstoornis: storend gedrag komt nog vaker voor, wordt chronisch, is niet meer licht maar
intensief en is niet meer contextgebonden (gekoppeld aan criteria)
! vaak worden gedragsproblemen uitgelokt of versterkt door de omgeving
gedrags – en emotionele problemen gedrags – en emotionele stoornissen
lichte, tijdelijke problemen ernstige problemen
context gebonden minder context gebonden
leeftijdsgebonden blijvend
lagere frequentie hogere frequentie
! alles is een probleem, maar niet alles is een stoornis
gestoord interactieproces --> gedrags – en emotionele problemen bij het kind en/of
handelingsverlegenheid ouders
5
, gedrags- en emotionele stoornis ≠ ontwikkelingsstoornis
gedrags – en emotionele stoornis: een stoornis in het gedrag of emotie
Bvb. ODD en CD
ontwikkelingsstoornis: belemmering in de normale ontwikkeling van een aandoening
Bvb. aangeboren verstandelijke beperking, ASS, ADHD en leerstoornissen
1.2 AANDACHTSPUNTEN BIJ DEFINIËRING
(1) aandachtspunten bij het definiëren van probleemgedrag
het is geen eenduidige criteria;
▪ een welbepaald kind
▪ die op een welbepaald moment in de tijd
▪ door welbepaalde personen uit de omgeving van het kind
▪ in een welbepaalde socio – economische en culturele context
als storend, ongewenst of ongewoon worden genoemd
(2) aandachtspunten bij het definiëren van probleemgedrag
▪ ontwikkelingsperspectief
Gedrag dat op de ene leeftijd nog adequaat en gepast is, kan dat op een andere leeftijd niet
meer zijn.
▪ continuümgedachte
Storend gedrag van kinderen met gedragsproblemen komt ook voor bij kinderen zonder
gedragsproblemen. Verschil in ernst, intensiteit en chroniciteit.
▪ context
Belang van de situatie waarin gedrag zich voordoet; op 1 plaats of op meerdere?
▪ informant
Wie beoordeelt het gedrag? Wie vindt dat het gedrag als een probleem gezien wordt?
1.3 DEFINIËRING PROBLEEMGEDRAG
externaliserend internaliserend
storend gedrag emotionele problemen
sterke ongeremdheid sterke geremdheid
vnl op de buitenwereld gericht gericht op de eigen persoon
agressie, hyperactiviteit, impulsiviteit, liegen, angstig, teruggetrokken gedrag, depressie, gevoelens
ongehoorzaamheid en vandalisme van eenzaamheid en huilen
OOD, normoverschrijdende gedragsstoornis, depressieve stoornis en angststoornis
periodieke explosieve stoornis en antisociale
persoonlijkheidsstoornis
definitie probleemgedrag (Van der ploeg, 2020)
We spreken van probleemgedrag als ouders, leerkrachten en andere personen dit gedrag
beschouwen als strijdig met de door hen en de samenleving gehanteerde normen en regels
en/of wanneer deskundigen dit gedrag als problematisch beoordelen op basis van valide
kenmerken inzake psychische (on)gezondheid.
Niet alleen het gedrag van het kind of de jongere is van invloed, maar ook de ervaringen en de
normen van de persoon die beoordeelt en dit binnen een kader van normen en waarden die door
de samenleving is vastgesteld, bijgevolg niet absoluut, maar cultureel en tijdsgebonden.
6
