Formeel strafrecht
Leereenheid 1
Het strafprocesrecht bestaat uit een geheel van regels die betrekking hebben op de
toepassing van het strafrecht in een concreet geval, oftewel het is gericht op de
totstandkoming van de rechterlijke beslissing. Daarin onderscheidt het strafprocesrecht zich
van het materiële strafrecht. In het materiële strafrecht wordt namelijk in abstracto bepaald
welke de strafbare feiten zijn en met welke straffen zij kunnen worden bestraft.
Het hoofddoel van het strafproces is het verzekeren van een juiste toepassing van het
abstracte materiële strafrecht. De twee subdoelen zijn: 1) het straffen van de schuldigen
(instrumentaliteit) en 2) voorkomen van de bestraffing van de onschuldigen
(rechtsbescherming).
Bijkomende doelen
a. Eerbiediging van de rechten en vrijheden van de verdachte
Voorkomen moet worden dat dat de strafrechtelijke vervolging een disproportionele
inbreuk maakt op de vrijheid van de betrokken burger. De vrije positie die de burger
in een rechtsstaat ten opzichte van de overheid heeft, moet ook gerespecteerd
worden als die burger door de overheid van een strafbaar feit wordt verdacht (bijv.
toekenning zwijgrecht)
b. Eerbiediging van de rechten en vrijheden van andere betrokkenen
Een correcte bejegening van het slachtoffer en andere betrokkenen is een vereiste
van een behoorlijk strafproces.
c. Procedurele rechtvaardigheid
Tot de kern van het eerlijke proces waarop iedere verdachte recht heeft, behoort
eenvoudig dat hij wordt gehoord. En horen is daarbij niet aanhoren, maar serieus
nemen.
d. Demonstratiefunctie
De terechtzitting dient openbaar te zijn. Die openbaarheid maakt publieke controle
op de berechting mogelijk en vormt daarmee een waarborg tegen willekeurige
bestraffing.
e. Het voorkomen van eigenrichting
Eigenrichting wil zeggen: het volgen van een niet-wettelijk geregelde
handhavingsmethode waarbij dwang of geweld wordt toegepast.
Dubio pro reo-beginsel
In het strafproces geldt het dubio pro reo-beginsel – de verdachte krijgt het voordeel van de
twijfel. De rechter mag het feit blijkens art. 338 Sv alleen bewezen verklaren als hij zelf de
overtuiging heeft bekomen dat het feit door de verdachte is begaan.
De kans dat de rechter zich vergist is niet uitgesloten. Als uit nieuwe feiten blijkt dat de
rechter heeft gedwaald, kan de veroordeling ongedaan worden gemaakt (art. 457 e.v. Sv).
,Instrumentaliteit & Rechtsbescherming
De doelen van het strafproces. Twee met elkaar strijdende waardensystemen.
Instrumentaliteit
Functie strafrechtspleging: repressie crimineel gedrag (crimineel gedrag onderdrukken). Dit
omwille van vrijheid en veiligheid van niet-criminele burger. De efficiënte inrichting van de
strafrechtspleging is cruciaal.
Schept bevoegdheden voor de overheid om, ter vaststelling van de waarheid, dwang
uit te oefenen op burgers.
Hoe efficiëntie te bereiken in strafrechtspleging?:
1. Hoge pakkans en hoge veroordelingsgraad: voldoende capaciteit (politie, rechters etc)
2. Snelle en eindige strafprocedures (uniforme procedures -> bijv. zo min mogelijk
uitzondering)
3. Vooronderzoek (dossier) i.p.v. ter zitting (is veel vertrouwen in opsporingsresultaten
etc.)
4. Niet-gerechtelijke afdoening waar mogelijk (bijv. transactie of strafbeschikking)
5. Bestuursrechtelijke afdoening waar mogelijk
Resultaat: de strafrechtspleging als een lopende band.
Rechtsbescherming
Waar de instrumentaliteit lijkt op een lopende baan, lijkt de rechtsbescherming eerder op
een hindernissenbaan.
Schept rechtswaarborgen voor de burger (geen bestraffing zonder bewijs, de
mogelijkheid tot tegenspraak, het recht op rechtsbijstand, recht van hoger beroep).
Bij opwerpen beperkingen in strafrechtspleging staan een drietal waarden centraal:
1. Betrouwbaarheid uitkomst strafproces
- Weinig vertrouwen in opsporingsresultaten (getuigen kunnen beïnvloed zijn en
bevooroordeeld, verdachte kunnen hun verklaringen hebben afgelegd onder
dwang), daarom staat;
- Het onderzoek ter zitting staat centraal. De rechter spreekt een beslissing uit, dit
kan echter bijvoorbeeld fout zijn, hierom zijn er;
- Rechtsmiddelen om fouten te herstellen.
2. Bescherming feitelijke onschuldigen
- i.p.v. de “niet-criminele burger”
3. Inperking (strafrechtelijke) staatsmacht
- i.p.v. efficiëntie
In een rechtsstaat worden de verhoudingen tussen de overheid en de burger beheerst door
de rule of law = de overheid staat niet boven de wet maar is daaraan onderworpen. Zo wordt
de burger beschermd tegen de willekeur van de autoriteiten.
Bij beide rechtsbeginselen gaat het niet over ‘goed tegenover kwaad’. Kenmerk
strafrechtspleging: zoeken balans.
,Crime control versus due process
In het crime-controlmodel ligt de nadruk heel sterk op het belang van een zo efficiënt
mogelijke criminaliteitsbestrijding. Politie en justitie beschikken daarom over erg veel macht.
Aan hen worden nauwelijks hindernissen, in de vorm van rechten van de burgers, in de weg
gelegd bij de opsporing vervolging en berechting (lopende band).
In het due-processmodel ligt het accent op het belang van de bescherming van de positie van
de verdachte. Er bestaat een zeker wantrouwen tegenover politie en justitie. Tegenover de
overheid staat de burger die beschikt over een door grondrechten afgebakende vrijheidssfeer
(hindernissenbaan)
Het legaliteitsbeginsel
Artikel 1 Sv: strafvordering heeft alleen plaats op de wijze bij de wet voorzien.
Het woord ‘wet’ in art. 1 Sv moet worden opgevat als wet in formele zin. Dat betekent dat
alleen wetten op hoogste niveau regels van procesrecht kunnen maken.
Voorbeelden van delegatie m.b.t dit artikel zijn bijv. art. 378 Sv en art. 163 WVW 1994.
Het woord strafvordering zijn alle fasen van het strafprocesrecht.
Muilkorfarrest
In de politieverordening (thans: APV) van de gemeente Bergen op Zoom was strafbaar
gesteld om honden, die meer dan 65 cm lang waren, zonder muilkorf rond te laten lopen.
Bovendien werd de eigenaar van de hond verplicht om zijn huisdier op aanzegging van de
politie naar het politiebureau te brengen om te worden gemeten. Een advocaat, tevens
kantonrechter-plaatsvervanger aldaar, liet zich verbaliseren en werd veroordeeld tot ƒ 1,–
boete. Kennelijk was het zijn vooropgezette bedoeling een principiële uitspraak aan de Hoge
Raad te ontlokken. Dat lukte. De Raad stelde vast dat de politieverordening op deze manier
een ‘regeling der wijze van opsporing’ gaf; opsporing valt onder strafvordering in de zin van
artikel 1 Sv. De door de politieverordening gegeven regeling week af van Sv, doordat zij de
verdachte verplichtte bewijs tegen zichzelf te verschaffen, en was dus (in zoverre), wegens
strijd met artikel 1 Sv, onverbindend.
Het inquisitoire en het accusatoire procesmodel
Het kernidee van het inquisitoir procesmodel (lijkt op instrumentele belang) is dat de
waarheid actief moet worden achterhaald door het opsporingsapparaat en/of de rechter. De
verdachte is object van het onderzoek. De kenmerken van dit procesmodel zijn dat de
rechter of ovj het onderzoek voert, er minder ruimte is voor mondelinge tegenspraak, de
nadruk ligt op het schriftelijke.
Sterke kant: verdachte is een volwaardige procespartij. Zwakke kant: onderzoekende rechter
bekijkt de zaak alleen door eigen bril.
Het kernidee van het accusatoire procesmodel (lijkt op rechtsbescherming) is dat het
strafproces een strijd is tussen twee gelijkwaardige partijen (de aanklager en de verdediging),
onder toezicht van een neutrale rechter. De kenmerken zijn dat de rechter passief is,
openbaarheid en tegenspraak centraal staan, de verdachte een actieve procespartij is en het
bewijs wordt ter zitting gepresenteerd en betwist. Zwakke kant: werkt alleen als beide
partijen gelijkwaardig de strijd met elkaar aan gaan.
, Het Nederlandse strafprocesrecht probeert een balans te vinden. In het vooronderzoek
overheerst bijvoorbeeld de instrumentaliteit/inquisitoir, tijdens de terechtzitting zie je meer
rechtsbescherming/accusatoir.
Strafproces in fasen
- Opsporing
De strafvordering begint met een opsporingsonderzoek. Dat onderzoek wordt
verricht onder het gezag van de OvJ (art. 132a Sv). Van opsporing kan worden
gesproken vanaf het moment waarop het vermoeden rijst dat een strafbaar feit is
begaan. Artikelen 141 en 142 Sv (jo. Art. 127 Sv) geven een opsomming van de
personen die met de opsporing zijn belast.
- Vervolging
Art. 167 Sv bepaalt dat het OM zo spoedig mogelijk tot vervolging overgaat indien
het op grond van het opsporingsonderzoek van oordeel is dat die vervolging moet
plaatshebben. Indien er sprake is geweest van een vorm van vervolging (bijv.
voorlopige hechtenis) dient de OvJ de verdachte een kennisgeving van niet
verdere vervolging te betekenen. Heeft daarentegen nog geen vervolging
plaatsgehad, dan is de beslissing om de zaak te laten rusten een beslissing die is
gebaseerd op art. 167, niet op 242 Sv. Men spreekt van een informeel sepot,
omdat een formele kennisgeving van niet verdere vervolging niet is vereist. Aan
dat informele sepot verbindt de wet geen rechtsgevolgen: zij verbiedt een
eventuele latere vervolging niet. Drie vormen van buitengerechtelijke afwikkeling:
strafbeschikking (art. 257a Sv), de transactie, voorwaardelijk sepot.
*bij de transactie op grond van art. 74 Sr is er geen sprake van vervolging. Het
gaat om het voorkomen van de vervolging. Bij het uitvaardigen van een
strafbeschikking is wel sprake van vervolging.
!! er is sprake van vervolging wanneer er een rechter betrokken is én bij een
strafbeschikking!!
- De berechting in eerste aanleg
Meest zichtbare onderdeel van het strafproces, de meest omvatte term is te
vinden in art. 258 Sv. Dit openbare onderzoek eindigt op het moment waarop dit
door de voorzitter van de rechtbank gesloten wordt verklaard (art. 345 Sv). Na de
sluiting van het onderzoek op de terechtzitting volgt de beraadslaging (art. 348,
350, 358, 359 Sv en art. 7 RO). Met de uitspraak wordt het rechtsgeding
afgesloten, moet reeds in een openbare zitting worden gedaan (art. 362 lid 1 Sv
en art. 5 lid. 1 RO).
- Hoger beroep en cassatie
Zowel de verdachte als het OM kunnen tegen de uitspraak hoger beroep instellen
bij het Hof (408 Sv). Ook tegen de uitspraak van het Hof kan cassatie worden
ingesteld bij de Hoge Raad (432 Sv en 79 RO).
Leereenheid 1
Het strafprocesrecht bestaat uit een geheel van regels die betrekking hebben op de
toepassing van het strafrecht in een concreet geval, oftewel het is gericht op de
totstandkoming van de rechterlijke beslissing. Daarin onderscheidt het strafprocesrecht zich
van het materiële strafrecht. In het materiële strafrecht wordt namelijk in abstracto bepaald
welke de strafbare feiten zijn en met welke straffen zij kunnen worden bestraft.
Het hoofddoel van het strafproces is het verzekeren van een juiste toepassing van het
abstracte materiële strafrecht. De twee subdoelen zijn: 1) het straffen van de schuldigen
(instrumentaliteit) en 2) voorkomen van de bestraffing van de onschuldigen
(rechtsbescherming).
Bijkomende doelen
a. Eerbiediging van de rechten en vrijheden van de verdachte
Voorkomen moet worden dat dat de strafrechtelijke vervolging een disproportionele
inbreuk maakt op de vrijheid van de betrokken burger. De vrije positie die de burger
in een rechtsstaat ten opzichte van de overheid heeft, moet ook gerespecteerd
worden als die burger door de overheid van een strafbaar feit wordt verdacht (bijv.
toekenning zwijgrecht)
b. Eerbiediging van de rechten en vrijheden van andere betrokkenen
Een correcte bejegening van het slachtoffer en andere betrokkenen is een vereiste
van een behoorlijk strafproces.
c. Procedurele rechtvaardigheid
Tot de kern van het eerlijke proces waarop iedere verdachte recht heeft, behoort
eenvoudig dat hij wordt gehoord. En horen is daarbij niet aanhoren, maar serieus
nemen.
d. Demonstratiefunctie
De terechtzitting dient openbaar te zijn. Die openbaarheid maakt publieke controle
op de berechting mogelijk en vormt daarmee een waarborg tegen willekeurige
bestraffing.
e. Het voorkomen van eigenrichting
Eigenrichting wil zeggen: het volgen van een niet-wettelijk geregelde
handhavingsmethode waarbij dwang of geweld wordt toegepast.
Dubio pro reo-beginsel
In het strafproces geldt het dubio pro reo-beginsel – de verdachte krijgt het voordeel van de
twijfel. De rechter mag het feit blijkens art. 338 Sv alleen bewezen verklaren als hij zelf de
overtuiging heeft bekomen dat het feit door de verdachte is begaan.
De kans dat de rechter zich vergist is niet uitgesloten. Als uit nieuwe feiten blijkt dat de
rechter heeft gedwaald, kan de veroordeling ongedaan worden gemaakt (art. 457 e.v. Sv).
,Instrumentaliteit & Rechtsbescherming
De doelen van het strafproces. Twee met elkaar strijdende waardensystemen.
Instrumentaliteit
Functie strafrechtspleging: repressie crimineel gedrag (crimineel gedrag onderdrukken). Dit
omwille van vrijheid en veiligheid van niet-criminele burger. De efficiënte inrichting van de
strafrechtspleging is cruciaal.
Schept bevoegdheden voor de overheid om, ter vaststelling van de waarheid, dwang
uit te oefenen op burgers.
Hoe efficiëntie te bereiken in strafrechtspleging?:
1. Hoge pakkans en hoge veroordelingsgraad: voldoende capaciteit (politie, rechters etc)
2. Snelle en eindige strafprocedures (uniforme procedures -> bijv. zo min mogelijk
uitzondering)
3. Vooronderzoek (dossier) i.p.v. ter zitting (is veel vertrouwen in opsporingsresultaten
etc.)
4. Niet-gerechtelijke afdoening waar mogelijk (bijv. transactie of strafbeschikking)
5. Bestuursrechtelijke afdoening waar mogelijk
Resultaat: de strafrechtspleging als een lopende band.
Rechtsbescherming
Waar de instrumentaliteit lijkt op een lopende baan, lijkt de rechtsbescherming eerder op
een hindernissenbaan.
Schept rechtswaarborgen voor de burger (geen bestraffing zonder bewijs, de
mogelijkheid tot tegenspraak, het recht op rechtsbijstand, recht van hoger beroep).
Bij opwerpen beperkingen in strafrechtspleging staan een drietal waarden centraal:
1. Betrouwbaarheid uitkomst strafproces
- Weinig vertrouwen in opsporingsresultaten (getuigen kunnen beïnvloed zijn en
bevooroordeeld, verdachte kunnen hun verklaringen hebben afgelegd onder
dwang), daarom staat;
- Het onderzoek ter zitting staat centraal. De rechter spreekt een beslissing uit, dit
kan echter bijvoorbeeld fout zijn, hierom zijn er;
- Rechtsmiddelen om fouten te herstellen.
2. Bescherming feitelijke onschuldigen
- i.p.v. de “niet-criminele burger”
3. Inperking (strafrechtelijke) staatsmacht
- i.p.v. efficiëntie
In een rechtsstaat worden de verhoudingen tussen de overheid en de burger beheerst door
de rule of law = de overheid staat niet boven de wet maar is daaraan onderworpen. Zo wordt
de burger beschermd tegen de willekeur van de autoriteiten.
Bij beide rechtsbeginselen gaat het niet over ‘goed tegenover kwaad’. Kenmerk
strafrechtspleging: zoeken balans.
,Crime control versus due process
In het crime-controlmodel ligt de nadruk heel sterk op het belang van een zo efficiënt
mogelijke criminaliteitsbestrijding. Politie en justitie beschikken daarom over erg veel macht.
Aan hen worden nauwelijks hindernissen, in de vorm van rechten van de burgers, in de weg
gelegd bij de opsporing vervolging en berechting (lopende band).
In het due-processmodel ligt het accent op het belang van de bescherming van de positie van
de verdachte. Er bestaat een zeker wantrouwen tegenover politie en justitie. Tegenover de
overheid staat de burger die beschikt over een door grondrechten afgebakende vrijheidssfeer
(hindernissenbaan)
Het legaliteitsbeginsel
Artikel 1 Sv: strafvordering heeft alleen plaats op de wijze bij de wet voorzien.
Het woord ‘wet’ in art. 1 Sv moet worden opgevat als wet in formele zin. Dat betekent dat
alleen wetten op hoogste niveau regels van procesrecht kunnen maken.
Voorbeelden van delegatie m.b.t dit artikel zijn bijv. art. 378 Sv en art. 163 WVW 1994.
Het woord strafvordering zijn alle fasen van het strafprocesrecht.
Muilkorfarrest
In de politieverordening (thans: APV) van de gemeente Bergen op Zoom was strafbaar
gesteld om honden, die meer dan 65 cm lang waren, zonder muilkorf rond te laten lopen.
Bovendien werd de eigenaar van de hond verplicht om zijn huisdier op aanzegging van de
politie naar het politiebureau te brengen om te worden gemeten. Een advocaat, tevens
kantonrechter-plaatsvervanger aldaar, liet zich verbaliseren en werd veroordeeld tot ƒ 1,–
boete. Kennelijk was het zijn vooropgezette bedoeling een principiële uitspraak aan de Hoge
Raad te ontlokken. Dat lukte. De Raad stelde vast dat de politieverordening op deze manier
een ‘regeling der wijze van opsporing’ gaf; opsporing valt onder strafvordering in de zin van
artikel 1 Sv. De door de politieverordening gegeven regeling week af van Sv, doordat zij de
verdachte verplichtte bewijs tegen zichzelf te verschaffen, en was dus (in zoverre), wegens
strijd met artikel 1 Sv, onverbindend.
Het inquisitoire en het accusatoire procesmodel
Het kernidee van het inquisitoir procesmodel (lijkt op instrumentele belang) is dat de
waarheid actief moet worden achterhaald door het opsporingsapparaat en/of de rechter. De
verdachte is object van het onderzoek. De kenmerken van dit procesmodel zijn dat de
rechter of ovj het onderzoek voert, er minder ruimte is voor mondelinge tegenspraak, de
nadruk ligt op het schriftelijke.
Sterke kant: verdachte is een volwaardige procespartij. Zwakke kant: onderzoekende rechter
bekijkt de zaak alleen door eigen bril.
Het kernidee van het accusatoire procesmodel (lijkt op rechtsbescherming) is dat het
strafproces een strijd is tussen twee gelijkwaardige partijen (de aanklager en de verdediging),
onder toezicht van een neutrale rechter. De kenmerken zijn dat de rechter passief is,
openbaarheid en tegenspraak centraal staan, de verdachte een actieve procespartij is en het
bewijs wordt ter zitting gepresenteerd en betwist. Zwakke kant: werkt alleen als beide
partijen gelijkwaardig de strijd met elkaar aan gaan.
, Het Nederlandse strafprocesrecht probeert een balans te vinden. In het vooronderzoek
overheerst bijvoorbeeld de instrumentaliteit/inquisitoir, tijdens de terechtzitting zie je meer
rechtsbescherming/accusatoir.
Strafproces in fasen
- Opsporing
De strafvordering begint met een opsporingsonderzoek. Dat onderzoek wordt
verricht onder het gezag van de OvJ (art. 132a Sv). Van opsporing kan worden
gesproken vanaf het moment waarop het vermoeden rijst dat een strafbaar feit is
begaan. Artikelen 141 en 142 Sv (jo. Art. 127 Sv) geven een opsomming van de
personen die met de opsporing zijn belast.
- Vervolging
Art. 167 Sv bepaalt dat het OM zo spoedig mogelijk tot vervolging overgaat indien
het op grond van het opsporingsonderzoek van oordeel is dat die vervolging moet
plaatshebben. Indien er sprake is geweest van een vorm van vervolging (bijv.
voorlopige hechtenis) dient de OvJ de verdachte een kennisgeving van niet
verdere vervolging te betekenen. Heeft daarentegen nog geen vervolging
plaatsgehad, dan is de beslissing om de zaak te laten rusten een beslissing die is
gebaseerd op art. 167, niet op 242 Sv. Men spreekt van een informeel sepot,
omdat een formele kennisgeving van niet verdere vervolging niet is vereist. Aan
dat informele sepot verbindt de wet geen rechtsgevolgen: zij verbiedt een
eventuele latere vervolging niet. Drie vormen van buitengerechtelijke afwikkeling:
strafbeschikking (art. 257a Sv), de transactie, voorwaardelijk sepot.
*bij de transactie op grond van art. 74 Sr is er geen sprake van vervolging. Het
gaat om het voorkomen van de vervolging. Bij het uitvaardigen van een
strafbeschikking is wel sprake van vervolging.
!! er is sprake van vervolging wanneer er een rechter betrokken is én bij een
strafbeschikking!!
- De berechting in eerste aanleg
Meest zichtbare onderdeel van het strafproces, de meest omvatte term is te
vinden in art. 258 Sv. Dit openbare onderzoek eindigt op het moment waarop dit
door de voorzitter van de rechtbank gesloten wordt verklaard (art. 345 Sv). Na de
sluiting van het onderzoek op de terechtzitting volgt de beraadslaging (art. 348,
350, 358, 359 Sv en art. 7 RO). Met de uitspraak wordt het rechtsgeding
afgesloten, moet reeds in een openbare zitting worden gedaan (art. 362 lid 1 Sv
en art. 5 lid. 1 RO).
- Hoger beroep en cassatie
Zowel de verdachte als het OM kunnen tegen de uitspraak hoger beroep instellen
bij het Hof (408 Sv). Ook tegen de uitspraak van het Hof kan cassatie worden
ingesteld bij de Hoge Raad (432 Sv en 79 RO).
