Samenvatting - Inleiding tot de klassieke oudheid

Samenvatting: Inleiding tot de klassieke
oudheid

Pr. Peter Paul Erdkamp & Pr. Alexander
Meert

Semester 1, 2024




1

,Inhoud
HOOFDSTUK 1: Het vroege Griekenland.................................................................7
1. Egeïsche cultuur.............................................................................................. 8
1.1. Minoïsche beschaving?.............................................................................. 8
1.2. Myceense beschaving?............................................................................. 8
2. ‘Late Bronze age collaps’................................................................................ 8
VB: de zeeslag om de Nijldelta in 1175 v.Chr. in Egypte.....................................8
3. De Griekse ‘donkere’ eeuwen (1200 v.Chr-800 v.Chr).....................................8
3.1. Homerus.................................................................................................... 9
3.2. Heinrich Schliemann............................................................................... 10
3.3. De eigenlijke verwoesting van Troje in 1200 v.Chr..................................10
4. Uitdrukking Homerische tijd, wat nu onder verstaan?...................................10
4.1. Stamstaat?.............................................................................................. 11
4.2. Stadsstaat............................................................................................... 11
5. Ontwikkelingen in Archaïsche periode...........................................................12
5.1. Olympische spelen.................................................................................. 12
5.2. Polis (zie ook deel 1a, 4.2.).....................................................................12
5.3. Kolonisatie............................................................................................... 12
5.4. Ontstaan van filosofie............................................................................. 13
5.5. Ontstaan Griekse literatuur.....................................................................13
5.6. Toename handel...................................................................................... 13
5.7. Sociale veranderingen............................................................................. 13
5.8. Veranderingen oorlogsvoering................................................................14
6. Sparta............................................................................................................ 14
6.1. Politieke veranderingen...........................................................................14
6.2. Politieke organisatie................................................................................ 14
7. Athene in de Archaïsche periode...................................................................14
7.1. Deel 1...................................................................................................... 14
7.2. Deel 2...................................................................................................... 15
8. Het fenomeen Tirannie.................................................................................. 15
8.1. Solon....................................................................................................... 16
8.2. Na Solon.................................................................................................. 16
8.3. Cleisthenes.............................................................................................. 17
9. Antieke bronnen Archaïsche tijd....................................................................17


2

,HOOFDSTUK 2: Het klassieke Griekenland...........................................................19
1. Bestuurlijke hervormingen............................................................................ 19
1.1. Fylen + boulé.......................................................................................... 19
2. Bestuurlijke instellingen................................................................................ 19
2.1. Volksvergadering of ekklesia...................................................................19
2.2. Strategen................................................................................................ 19
2.3. Ostracisme.............................................................................................. 20
3. Atheense leiders in de 5e eeuw.....................................................................20
4. Delisch-Attische Zeebond.............................................................................. 20
4.1. Voordelen voor burgers en niet-burgers..................................................21
5. Oorlogen Sparta-Athene................................................................................ 21
5.1. 461-446 v.Chr.......................................................................................... 21
5.2. De Peloponnesische oorlogen 431-404 v.Chr. (in het kort)......................22
6. Macedonië..................................................................................................... 22
6.1. Philips II (359-336 v.Chr.)........................................................................22
6.2. Demosthenes tegen Meidias...................................................................23
7. Atheense rechtbanken................................................................................... 23
7.1. Juryleden................................................................................................. 23
8. Atheense samenleving.................................................................................. 23
8.1. Slaven en horigen................................................................................... 24
8.2. Vrouwen in Athene.................................................................................. 24
9. Redevoering/rechtzaak van Lysias (over seksueel moraal)...........................25
HOOFDSTUK 3: Perzische oorlogen + Alexander de Grote...................................26
1. Eerste Perzische oorlog................................................................................. 26
1.1. Aanloop naar Marathon...........................................................................26
1.2. Veldslag bij Marathon.............................................................................. 26
2. Tweede Perzische oorlog............................................................................... 26
2.1. Themistocles en Salamis.........................................................................26
2.2. Veldslag Thermopylae............................................................................. 27
2.3. Veldslag Salamis..................................................................................... 27
2.4. Veldslag bij Plataeae (479 v.Chr.)............................................................27
2.5. Gevolgen................................................................................................. 27
3. Herodotus (ca. 484-424 v.Chr.)......................................................................28
4. Uitkomst Perzische oorlogen.........................................................................28
5. Alexander de Grote (356-323 v.Chr.).............................................................28
5.1. Persoonlijkheid........................................................................................ 29
6. Oorlog tegen het Perzische rijk......................................................................29


3

, 6.1. Veldslag bij Granicus............................................................................... 30
6.2. Veldslag bij Issus..................................................................................... 30
6.3. Slag bij Gaugamela................................................................................. 31
6.4. Alexander de Grote als oosterse vorst....................................................31
6.5. Militaire expedities naar de Indus (327-325 v.Chr.).................................32
7. Wat met het Rijk na de dood van Alexander.................................................32
7.1. Diadochenoorlogen (322-275 v.Chr.).......................................................33
7.2. Het rijk wordt verdeeld onder de generaals: de diadochen (opvolgers). .33
7.3. Statenbonden in Griekenland na dood Alexander...................................34
7.4. Athene onder Macedonisch gezag...........................................................34
8. Hellenistisch koningschap............................................................................. 34
8.1. Nieuwe steden........................................................................................ 35
8.2. Hellenistische steden hanteren het klassieke polis-modem....................35
8.3. Hellenistische bouwkunst........................................................................36
9. Jodendom in de Hellenistische periode..........................................................36
10. Meer algemene maatschappelijke gevolgen van het hellenisme................37
10.1. Griekse filosofie..................................................................................... 38
11. Een nieuwe mogendheid treedt naar voren in de Laat-Hellenistische periode
.......................................................................................................................... 38
HOOFDSTUK 4: Romeinse republiek.....................................................................40
1. Oorlog: motor in ontwikkeling staat..............................................................40
1.1. Oorzaken van die oorlogen?....................................................................41
2. Punische oorlogen......................................................................................... 41
2.1. Eerste Punische oorlog (264-241 v.Chr.).................................................41
2.2. Tweede Punische oorlog (218-201 v.Chr.)................................................41
3. Romeinse provincies...................................................................................... 42
4. Conclusies..................................................................................................... 42
5. De Grachhen................................................................................................. 43
5.1. Tiberius Grachhus................................................................................... 43
5.2. Gaius Gracchus....................................................................................... 43
5.3. Politieke crises (130-30 v.Chr.)................................................................44
6. Marius en de legerhervorming.......................................................................44
6.1. Eerste Bondgenotenoorlog (91-89 v.Chr.)...............................................45
6.2. Marius vs. Sulla  eerste Burgeroorlog......................................................45
7. Pompeius – Crassus – Caesar........................................................................45
7.1. Pompeius................................................................................................. 46
7.2. Crassus................................................................................................... 46


4

, 7.3. Caesar..................................................................................................... 46
8. Tweede burgeroorlog..................................................................................... 47
8.1. Dictator perpetuum................................................................................. 47
9. Spartacus & Crassus (zie ook syllabus voor fragmenten)..............................47
HOOFDSTUK 5: Romeinse keizertijd, deel 1..........................................................49
1. Tweede triumviraat........................................................................................ 49
1.1. Slag bij Phillipi (42 v.Chr.)........................................................................49
1.2. Zeeslag bij Actium (31 v.Chr.).................................................................49
2. Augustus’ principaat..................................................................................... 50
2.1. Gaius Julius Caesar Imperator Augustus..................................................50
3. Opvolging...................................................................................................... 51
3.1. Marcellus en Julia.................................................................................... 51
3.2. Agrippa, Lucius ….................................................................................... 51
3.3. Livia en haar twee zonen........................................................................51
3.4. Tiberius (14-37)....................................................................................... 52
3.5. Conclusies............................................................................................... 52
4. Andere keizers na Tiberius............................................................................ 52
4.1. Lucius Aelius Seianus.............................................................................. 52
4.2. Caligula (37-41)....................................................................................... 53
4.3. Claudius (41-54)...................................................................................... 53
5. Vierkeizerjaar (68-69).................................................................................... 53
5.1. Nerva (96-98) en Trajanus (98-117)........................................................53
6. Nieuwe bestuursstructuur (vaaaaaggg!!)......................................................53
7. Integratie van elites (vaaaaaggg!!)...............................................................54
8. Oorlog en grenzen (vaaaaaggg!!).................................................................54
HOOFDSTUK 6: Romeinse keizertijd, deel 2..........................................................55
1. Rome en de christenen.................................................................................. 55
1.1. Apostel Paulus......................................................................................... 55
2. Christenvervolgingen.................................................................................... 55
2.1. Christenvervolgingen onder Nero............................................................55
2.2. Christenvervolgingen onder Trajanus......................................................56
3. Opvolgers na Trajanus…................................................................................ 56
4. Severische dynastie (193-235)......................................................................56
4.1. Heliogabalus/Elagabalus.........................................................................57
4.2. Alexander Severus (222-235)..................................................................57
5. Soldatenkeizers............................................................................................. 57
5.1. Economische en financiële druk..............................................................58


5

, 5.2. Kloof keizer/leger en stedelijke elite........................................................58
6. Dominaat....................................................................................................... 59
6.1. Diocletianus (284-305) en zijn tetrarchie................................................59
6.2. Constantijn & het christendom................................................................60
7. Val van het West-Romeinse Rijk (WRR).........................................................60
7.1. Interne factoren....................................................................................... 60
7.2. 378: Slag bij Adrianopel..........................................................................60
7.3. 395: definitieve splitsing van het Rijk.....................................................61
7.4. Germaanse koninkrijken..........................................................................61
7.5. 476, het einde…...................................................................................... 61




6

, HOOFDSTUK 1: Het vroege Griekenland
We behandelen dit deel in 3 verschillende delen:
- Introductie
- Homerische periode
- Archaïsche periode
DEEL 1: INTRODUCTIE
Twee termen van belang:

- Inleiding= algemeen overzicht van de voornaamste maatschappelijke
ontwikkelingen op politiek, economisch, cultureel, militair... vlak.

- Klassieke oudheid= nadruk op Oudheid van het antieke Griekenland en
Rome
!! Als we gewoon de ‘Oudheid’ als term gebruiken, dan bedoelen we daar ook het
Oude Nabije Oosten bij. Als je wilt spraken over Griekenland en Rome, dan is het
‘Klassieke Oudheid’!!
We gebruiken soms ook de term ‘klassieke wereld’. Dit omvat dan het Oude
China, Nabije Oosten, Meso-Amerikaanse beschaving.
Hoe de ‘Klassieke Oudheid’ dateren?
De datering van de oudheid is afhankelijk van de focus en je benadering.

- Technologisch= bronstijd  ijzertijd

- Politiek= stamstaat  stadsstaat

- Literair= Ilias en Odysee mondeling  schrift

DAAROM kunnen we concluderen dat de Klassieke oudheid loopt van ca. 1200
v.Chr. – 500 v.Chr. Het begin was dus in 1200 v.Chr. en dat was de late Bronstijd
met een overgang naar de IJzertijd + de periode waarin de Trojaanse Oorlog zou
plaats gevonden hebben.
Het einde was 500 v.Chr. en dan zou het WRR zijn gevallen + nieuwe barbaarse
koninkijken in West-Europa + overwinning van het christendom op het
heidendom.




7

, DEEL 2: HOMERISCHE PERIODE

1. Egeïsche cultuur
- De Minoïsche cultuur vormt zich op het eiland Kreta rond het 3 e millenium
dus ca. 1200 v.Chr.

- De cycladische cultuur ontstaat op de Griekse eilanden rond 1100 v.Chr.

- Als laatste hebben we de Myceense cultuur die ontstaat op het Griekse
Vasteland.

1.1. Minoïsche beschaving?
 VB’en Minoïsche kunst? Zie ppt
Arthur John Evans was een Britse archeoloog die als eerste wetenschappelijk
onderzoek deed inzake de Kretenzische beschaving. Hij maakte als eerste een
onderscheid tussen de Minoïsche en Myceense beschaving o.b.v. het schrift:
Minoërs= lineair A
Myceners= lineair B

1.2. Myceense beschaving?
 Zie ppt, geen verdere info over


2. ‘Late Bronze age collaps’
Op een bepaald moment rond 1200 v.Chr. komt er een eind aan de Minoïsche
beschaving. Ook de macht en invloed van Mycene, de andere samenleving daalt.
Er komt een einde aan het Hettitische rijk + en verzwakking van het Nieuwe Rijk
Egypte, Oud-Assyrische rijk.
Oorzaken?

- Invallen Nomadische volkeren (Zeevolken, Doriërs, Thraciërs?)

VB: de zeeslag om de Nijldelta in 1175 v.Chr. in Egypte
- Klimaatverandering

- Brandhaarden, verwoesting Troje (zie kaart ppt)



3. De Griekse ‘donkere’ eeuwen (1200 v.Chr-800
v.Chr)
In deze periode is er een demografische neergang met een langzaam herstel. De
focus op landbouw wijzigt naar een focus op akkerbouw en veeteelt. De
paleiscultuur en paleiseconomie verdwijnt. Er komt meer artistieke kennis en
cultuur waarvan o.a. het Lineair B verdwijnt.




8

, 3.1. Homerus
Over de maatschappijopbouw van deze periode zijn we slecht ingelicht. Het
meeste wat wij weten, hebben we te danken aan de archeologie en moeten wij
afleiden uit de grote epische dichtwerken, de Ilias en de Odysee die aan de
dichter Homerus toegeschreven worden. Volgens de literaire traditie was
Homerus een blinde, rondreizende bard.
Ilias= is een epos over het laatste jaar in de Trojaanse oorlog en de ‘wrok’ op
achilles. Dit ontstaat op schrift rond 750 v.Chr.
 Grieken? Agamemnon, Odysseus (bedacht de list ‘paard van Troje’), Ajax...
 Troje? Priamus, Hector, Helena (wordt door Paris geschaakt 1, start
Trojaanse oorlog), Paris
 Odysee? Penelope (vrouw), Telemachus (zoon)
De Ilias bestaat uit 24 zangen en volgt het verhaal van Achilles:
Achilles, de grootste Griekse held, komt in aanvaring met Agamemnon, de
Griekse aanvoerder. Achilles verlaat de strijd waardoor het moreel van de
Griekse troepen daalt en zij verliezen lijden. Patroclus, de metgezel van Achilles,
neemt de taak van Achilles over, maar sterft in een duel met Hector, de grootste
Trojaanse held. Achilles zweert wraak en doodt Hector in een duel. De Ilias
eindigt met de begrafenis van Hector
Belangrijk om te weten is dat andere bekende elementen uit de 10 jaar durende
Trojaanse oorlog (zoals het Paard van Troje en de verwoesting van Troje), worden
vermeld in de Posthomerische epen (zoals Vergilius en Quintus Smyrnaeus).
Odysee= een epos over de terugkeer van Odysseus naar het eiland Ithaka. Dit
ontstaat op schrift rond 700 v.Chr.
De Odysee bestaat ook uit 24 zangen en handelt dus over de terugkeer van
Koning Odysseus, de meest listige held uit de Trojaanse oorlog, naar zijn eiland
Ithaka:
De terugkeer resulteert in een omzwerving van 10 jaar op land en zee, als straf
van de Griekse goden voor het overmoedige (=hubris) karakter van Odysseus.
Onderweg beleven Odysseus en zijn metgezellen vele avonturen: De nimf
Calypso, de cycloop Polyphemus, de tovenares Circe, de sirenen, de monsters
Scylla en Charubdis... Eenmaal terug op Ithaka nemen Odysseus en zijn intussen
volwassen zoon Telemachus wraak op de vrijers van zijn vrouw Penelope.
Belangrijk om te weten dat het epos geen chronologische structuur volgt. Het
vertelt her verhaal via flash-backs en begint ‘in medias res’ (=halverwege het
verhaal).
Beide werken zijn waarschijnlijk door een verschillende literaire redactie ontstaan
en traditioneel aan Homerus toegeschreven.




1



9

, 3.2. Heinrich Schliemann
Heinrich Schliemann (1822-1890), Duitse (amateur)archeoloog die de ruïnes van
het historische Troje ontdekte bij de huidige plaats Hisarlik (Anatolië, Turkije).
Schliemann ontdekte ook de ‘schat van Priamus’: een grote hoeveelheid gouden
voorwerpen in een brandlaag te Troje. Dit deed hem vermoeden dat de
voorwerpen toebehoorden aan Priamus, de laatste koning van het verwoeste
Troje volgens de literaire traditie. In werkelijkheid is de ‘Schat van Priamus’ zo’n
13 eeuwen ouder dan het Troje uit de Ilias, dat via een latere brandlaag ca. 1200
voor Chr. qua verwoesting gedateerd werd. Ook vond hij het masker van
Agamemnon in 1876.




3.3. De eigenlijke verwoesting van Troje in 1200 v.Chr.
We kunnen de ondergang op twee manieren bekijken:

- Mythologisch/literair= Troje viel door de uitkomst van een 10-jarige
oorlog tussen Trojanen en Grieken. Die laatsten weten via een list van
Odysseus (paard van Troje) de stad te verwoesten. De aanleiding van de
oorlog was het schaken van Helena, vrouw van Menelaus en koning van
Sparta, door de Trojaanse pris Paris. Hierdoor was het ‘heilige’ principe
Xenia (=gastvriendschap) geschonden.

- Historisch gezien kan de ondergang van de stad Troje verwijzen naar:

o De theorie van Late Bronze Age Collapse, waardoor de verwoesting
van Troje verband houdt met de ondergang van het Hettitische Rijk
ca. 1200 voor Chr.
o Mycene dat als sterkste Griekse stamstaat rond 1200 voor Chr.,
mogelijk de stad belegerd en platgebrand heeft om meer controle te
krijgen over de handel via de Middellandse Zee
Tussen 1200 en 800 v.Chr. wordt het ‘verhaal van Troje’ alleszins via een
mondeling traditie van barden overgeleverd.



4. Uitdrukking Homerische tijd, wat nu onder
verstaan?
Tijdperk van Troje/Mycene (a.d.h.v. Ilias/Odysee) in 1200-800 v.Chr. :

- Tijdperk van stamstaat (fragment 5)
- ‘Heroïsch’ tijdperk van mythologische heldenvorming, bv. Achilles en
Odysee (fragment 3)
- Klemtoon op nobele afstamming, edel en dapper gedrag (fragment 2)
o Afwijzing wie hier tegen zondigt (fragment 4)
- Belang van Xenia/gastvriendschap (fragment 1&3)

10