Vera Oussoren
Forensische Orthopedagogiek
Literatuur
Hoorcollege 1
Ernstige gedragsproblemen vanuit zelfdeterminatie
Verplichte literatuur
Hoofdstuk 1, 14, 23, 2, 3
Mechanisms of childhood trauma: an integrative review of a multimodal,
transdiagnostic pathway
Slides Van der Helm 2025
Niet alles werkt in de jeugdhulp
Handboek Forensische Orthopedagogiek
Hoofdstuk 1: Forensische Orthopedagogiek
Forensische orthopedagogiek: bestudeert de ontwikkeling en het in stand blijven van
complexe problematiek van kinderen, jongeren en jongvolwassenen en daarmee
samenhangende opvoedings- en gezinsproblemen.
- Het is een interventiewetenschap met een multidisciplinair karakter
De wijze waarop ernstige ontwikkelingsrisico’s en complexe gedragsproblemen bij
kinderen voorkomen, beperkt of weggenomen kunnen worden.
De Forensische Orthopedagogiek streeft naar kennis om beter te handelen en is ritisch ten
aanzien van interventies en ingrijpen
Evidence-based is een kernwaarde van de forensische orthopedagogiek
Strafrechtelijk ingrijpen: een jeugdige is in aanraking gekomen met de politie vanwege een
strafbaar feit en er wordt binnen de jeugdstrafrechtketen bepaald welke strafrechtelijke
interventie nodig is om herhaaldelijk delinquent gedrag te voorkomen
Civielrechtelijk ingrijpen= zorgen over de ontwikkelingskansen of veiligheid van een
jeugdige; interventies zijn bedoelt ter bescherming van het kind
Opvoedmilieus :
Eerste opvoedingsmilieu = het gezin, de thuisomgeving
Tweede opvoedingsmilieu = de school
Derde opvoedingsmilieu = leeftijdsgenoten en vrije tijd
Vierde opvoedingsmilieu = de residentiële zorg voor jeugdigen (kinderdagverblijven,
zorginstellingen, gesloten jeugdzorg, justitiële instellingen)
Bio-ecologisch ontwikkelingsmodel (Bronfenbrenner, 1979)
De ontwikkeling van het kind wordt gezien als een samenspel van aanleg (biologische
factoren) en omgeving
Ecologisch verwijst naar dat meerdere invloeden hiervan worden bestudeerd.
,Ontwikkeling betekent dat niet alleen het kind en zijn gedrag, maar ook de sociale context en
het belang van risico-, en beschermende factoren veranderen.
Levensloop gaat over dat specifieke levensgebeurtenissen een belangrijke invloed hebben op
kinderen en hun gezinnen
Interventies dienen zich niet alleen te richten op het problematisch functioneren van het
individuele kind zelf, maar vooral de sociale omgeving van het kind en de
ontwikkelingsmogelijkheden
Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK)
4 artikelen van belang:
Artikel 3: de belangen van het kind vormen een eerste overweging
Artikel 9: een kind wordt niet gescheiden van zijn of haar ouders, tenzij de
bevoegde autoriteiten beslissen dat deze scheiding noodzakelijk is in het belang
van het kind
Artikel 12: het kind dient gehoord te worden, wat consequenties heeft voor alle
beslissingen die over het kind genomen worden en interventies waaraan het kind
onderworpen wordt. het kind mag zijn mening vrij uiten
Artikel 16: geen enkel kind mag worden onderworpen aan willekeurige of
onrechtmatige inmenging in zijn of haar priveleven, gezinsleven, woning of
correspondentie
Basale behoeften van zelfdeterminatie (Ryan en Deci, 2000):
Contact (sociale verbondenheid)
Competentie (vertrouwen in eigen kunnen)
Autonomie (vrijheid)
Primum non nocere-principe : breng in eerste plaats geen schade toe
Dit gaat over overbelasting en het schaden van kinderen en gezinnen bij het inzetten van
interventies
Onderzoeksdoeleinden Forensische Orthopedagogiek:
1. Bestuderen van verschillende manifestaties van het probleem waar justitieel ingrijpen
nodig is of dreigt.
Onderzoeken wat de oorzaken en gevolgen zijn van problemen
Welke opvoedingsbelasting brengt dit met zich mee voor omgeving van het
kind
Risico-, en beschermende factoren bekijken
2. Het ontwikkelen en evalueren van preventieve en curatieve interventies die zich
richten op de oorzaken en gevolgen van kindermishandeling en jeugddelinquentie bij
kinderen
- Kennis verkrijgen over hoe interventies kunnen worden verbeterd
3. Ontwikkelen en verbeteren van methoden om gegevens te verwerven, risico’s in te
schatten en interventies te indiceren
4. Zorgen voor theoretische integratie in het onderzoek naar kindermishandeling en
jeugddelinquentie door middel van overzichtsstudies
Hoofdstuk 14: Wat is specifiek aan forensisch orthopedagogische diagnostiek?
,Voordat met het diagnostisch onderzoek wordt gestart, vindt er idealiter een dossieranalyse
plaats.
Diagnostiek richt zich vervolgens in eerste instantie op ouders/opvoeders en de jeugdige
Er worden ontwikkelingsanamneses, heteroanamneses en een autoanamnese afgenomen bij
de ouders en de jeugdige.
Ook geven observaties en klinische indrukken belangrijke informatie
Het biopsychosociaal model
Dit model staat centraal in relatie tot het ontstaan en de instandhouding van
gedragsproblemen bij jeugdigen en opvoedproblemen bij ouders
Het biopsychosociaal model gaat ervan uit dat gedragsproblemen vrijwel altijd
multicausaal bepaald zijn : een cumulatie van risicofactoren kan uiteindelijk leiden tot
ernstige, internaliserende problematiek, zoals depressie, maar ook tot externaliserende
problematiek, waaronder delinquentie
Verschillen tussen ‘normale’ diagnostiek en ‘forensisch orthopedagogische diagnostiek’ :
1. Forensische orthopedagogische diagnostiek maakt standaard gebruik van zoveel
mogelijk informatiebronnen; informatie blijkt namelijk vaak onvolledig en onjuist. De
verkregen informatie van jongeren en ouders moet dus goed worden geverifieerd bij
diverse bronnen.
2. Het gebruik van risicotaxatie-instrumenten is een integraal onderdeel in de forensische
orthopedagogische diagnostiek. Risicotaxatie modellen zijn vaak niet valide en dus is
het verbeteren van de validiteit van risicotaxatie-instrumenten een work in progress
3. Bij Forensisch orthopedagogische diagnostiek is vrijwel altijd sprake van
comorbiditeit, wat het proces ingewikkeld maakt.
Hoofdstuk 23: Wat is specifiek aan forensisch orthopedagogische behandeling?
Forensisch orthopedagogische behandeling wordt uitgevoerd onder regie van een
gecertificeerde instelling GI.
Kenmerken van forensisch orthopedagogische behandeling:
Vindt plaats in een justitieel kader, er is dus sprake van drang of dwang
De doelgroep is complex en heeft vaak zeer ernstige problemen
De behandeling is meestal opgelegd door de rechter hierdoor ligt de
motivatie voor behandeling vaak laag
Hierdoor is het opbouwen van een goede band tussen therapeut en cliënt
ook ingewikkeld
Door de complexiteit van de doelgroep moet de behandelaar constant oog
houden voor de veiligheid (zowel die van cliënt als de eigen veiligheid)
Als forensisch orthopedagoog moet je constant risico-inschattingen maken
Complexiteiten van forensisch orthopedagogische behandeling:
Er zijn veel betrokkenen bij een gezin; hierdoor moeten veel partijen
samenwerken en is niet iedereen dit gewend hierdoor duurt plan van
aanpak soms onnodig lang. Adequate regie door een GI is dus cruciaal.
Behandeling kiezen:
Ambulant (kind woont nog thuis)
, Pleegzorg (effectiviteit onduidelijk)
Residentiële behandeling (als problemen te zwaar zijn voor de pleegzorg)
Hoofdstuk 2: Forensische orthopedagogiek: een juridisch kader
EVRM & IVRK : hieruit volgt dat kinderen recht hebben op bijzondere zorg en bijstand
IVRK artikel 12: het recht van het kind om een meing te geven, wanneer er ingrijpende
beslissingen genomen worden.
Participatie van jongeren in het jeugdhulptraject zorgen voor een positieve invloed op hun
zelfvertrouwen en het ontwikkelen van autonomie van kinderen
Defence for Children (Berger et al , 2019)
Er is geen consensus over wat vrijheidsbeperkende maatregelen zijn
Het afschaffen van ruimtes voor separatie
Een betere omschrijving van vrijheidsbeperkende maatregelen ; wanneer mag
dit worden toegepast en door wie
Extra training nodig van het begrip ‘beperende maatregelen’
Commissie de Winter; Eindrapport Commissie Onderzoek naar Geweld in de
Jeugdzorg :
Hieruit bleek dat kinderen zowel in de residentiële jeugdhulp, als in de
pleegzorg, vaak slachtoffer of getuige worden van geweld gedurende de
plaatsing
Hieruit volgde een aanbeveling om residentiële hulp pas in te zetten als
lichtere vormen geprobeerd zijn van hulp
Internationale visie op de rechten van kinderen
IVRK is het belangrijkste instrument voor de bescherming van het kind
het verplicht ouders hun kind te verzorgen en ondersteunen
Uithuisplaatsing; voorafgaand dient een strenge rechtelijke toets plaats te
vinden; de vrijheid van kinderen mag alleen worden ontnomen als dit de
uiterste maatregel is en echt noodzakelijk
Ultimum remedium: als ouders en kind niet instemmen met opname in
residentiële instelling kunnen bevoegde autoriteiten alsnog beslissen dat dit
noodzakelijk is voor de jongere
Participatief proces: kind en ouders worden zorgvuldig betrokken en aan
hun mening wordt een passend gewicht gehecht.
Jeugdwet
Vanaf 1 januari 2015 Jeugdwet
Belangrijkste verandering: de jeugdzorg is nu de verantwoordelijkheid van de
Gemeenten.
Gemeenten moeten ervoor zorgen dat in hun regio een toereikend aanbod is van
jeugdhulp en hebben een adviserende rol ten aanzien van vragen vanuit jeugdigen en
hun netwerk die zich bijvoorbeeld zorgen maken om het welzijn van een jongere.
Gemeenten bepalen welke vorm van jeugdhulp wordt ingezet
Gecertificeerde instellingen zijn verantwoordelijk voor het bieden van
jeugdbescherming en jeugdreclassering
Forensische Orthopedagogiek
Literatuur
Hoorcollege 1
Ernstige gedragsproblemen vanuit zelfdeterminatie
Verplichte literatuur
Hoofdstuk 1, 14, 23, 2, 3
Mechanisms of childhood trauma: an integrative review of a multimodal,
transdiagnostic pathway
Slides Van der Helm 2025
Niet alles werkt in de jeugdhulp
Handboek Forensische Orthopedagogiek
Hoofdstuk 1: Forensische Orthopedagogiek
Forensische orthopedagogiek: bestudeert de ontwikkeling en het in stand blijven van
complexe problematiek van kinderen, jongeren en jongvolwassenen en daarmee
samenhangende opvoedings- en gezinsproblemen.
- Het is een interventiewetenschap met een multidisciplinair karakter
De wijze waarop ernstige ontwikkelingsrisico’s en complexe gedragsproblemen bij
kinderen voorkomen, beperkt of weggenomen kunnen worden.
De Forensische Orthopedagogiek streeft naar kennis om beter te handelen en is ritisch ten
aanzien van interventies en ingrijpen
Evidence-based is een kernwaarde van de forensische orthopedagogiek
Strafrechtelijk ingrijpen: een jeugdige is in aanraking gekomen met de politie vanwege een
strafbaar feit en er wordt binnen de jeugdstrafrechtketen bepaald welke strafrechtelijke
interventie nodig is om herhaaldelijk delinquent gedrag te voorkomen
Civielrechtelijk ingrijpen= zorgen over de ontwikkelingskansen of veiligheid van een
jeugdige; interventies zijn bedoelt ter bescherming van het kind
Opvoedmilieus :
Eerste opvoedingsmilieu = het gezin, de thuisomgeving
Tweede opvoedingsmilieu = de school
Derde opvoedingsmilieu = leeftijdsgenoten en vrije tijd
Vierde opvoedingsmilieu = de residentiële zorg voor jeugdigen (kinderdagverblijven,
zorginstellingen, gesloten jeugdzorg, justitiële instellingen)
Bio-ecologisch ontwikkelingsmodel (Bronfenbrenner, 1979)
De ontwikkeling van het kind wordt gezien als een samenspel van aanleg (biologische
factoren) en omgeving
Ecologisch verwijst naar dat meerdere invloeden hiervan worden bestudeerd.
,Ontwikkeling betekent dat niet alleen het kind en zijn gedrag, maar ook de sociale context en
het belang van risico-, en beschermende factoren veranderen.
Levensloop gaat over dat specifieke levensgebeurtenissen een belangrijke invloed hebben op
kinderen en hun gezinnen
Interventies dienen zich niet alleen te richten op het problematisch functioneren van het
individuele kind zelf, maar vooral de sociale omgeving van het kind en de
ontwikkelingsmogelijkheden
Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK)
4 artikelen van belang:
Artikel 3: de belangen van het kind vormen een eerste overweging
Artikel 9: een kind wordt niet gescheiden van zijn of haar ouders, tenzij de
bevoegde autoriteiten beslissen dat deze scheiding noodzakelijk is in het belang
van het kind
Artikel 12: het kind dient gehoord te worden, wat consequenties heeft voor alle
beslissingen die over het kind genomen worden en interventies waaraan het kind
onderworpen wordt. het kind mag zijn mening vrij uiten
Artikel 16: geen enkel kind mag worden onderworpen aan willekeurige of
onrechtmatige inmenging in zijn of haar priveleven, gezinsleven, woning of
correspondentie
Basale behoeften van zelfdeterminatie (Ryan en Deci, 2000):
Contact (sociale verbondenheid)
Competentie (vertrouwen in eigen kunnen)
Autonomie (vrijheid)
Primum non nocere-principe : breng in eerste plaats geen schade toe
Dit gaat over overbelasting en het schaden van kinderen en gezinnen bij het inzetten van
interventies
Onderzoeksdoeleinden Forensische Orthopedagogiek:
1. Bestuderen van verschillende manifestaties van het probleem waar justitieel ingrijpen
nodig is of dreigt.
Onderzoeken wat de oorzaken en gevolgen zijn van problemen
Welke opvoedingsbelasting brengt dit met zich mee voor omgeving van het
kind
Risico-, en beschermende factoren bekijken
2. Het ontwikkelen en evalueren van preventieve en curatieve interventies die zich
richten op de oorzaken en gevolgen van kindermishandeling en jeugddelinquentie bij
kinderen
- Kennis verkrijgen over hoe interventies kunnen worden verbeterd
3. Ontwikkelen en verbeteren van methoden om gegevens te verwerven, risico’s in te
schatten en interventies te indiceren
4. Zorgen voor theoretische integratie in het onderzoek naar kindermishandeling en
jeugddelinquentie door middel van overzichtsstudies
Hoofdstuk 14: Wat is specifiek aan forensisch orthopedagogische diagnostiek?
,Voordat met het diagnostisch onderzoek wordt gestart, vindt er idealiter een dossieranalyse
plaats.
Diagnostiek richt zich vervolgens in eerste instantie op ouders/opvoeders en de jeugdige
Er worden ontwikkelingsanamneses, heteroanamneses en een autoanamnese afgenomen bij
de ouders en de jeugdige.
Ook geven observaties en klinische indrukken belangrijke informatie
Het biopsychosociaal model
Dit model staat centraal in relatie tot het ontstaan en de instandhouding van
gedragsproblemen bij jeugdigen en opvoedproblemen bij ouders
Het biopsychosociaal model gaat ervan uit dat gedragsproblemen vrijwel altijd
multicausaal bepaald zijn : een cumulatie van risicofactoren kan uiteindelijk leiden tot
ernstige, internaliserende problematiek, zoals depressie, maar ook tot externaliserende
problematiek, waaronder delinquentie
Verschillen tussen ‘normale’ diagnostiek en ‘forensisch orthopedagogische diagnostiek’ :
1. Forensische orthopedagogische diagnostiek maakt standaard gebruik van zoveel
mogelijk informatiebronnen; informatie blijkt namelijk vaak onvolledig en onjuist. De
verkregen informatie van jongeren en ouders moet dus goed worden geverifieerd bij
diverse bronnen.
2. Het gebruik van risicotaxatie-instrumenten is een integraal onderdeel in de forensische
orthopedagogische diagnostiek. Risicotaxatie modellen zijn vaak niet valide en dus is
het verbeteren van de validiteit van risicotaxatie-instrumenten een work in progress
3. Bij Forensisch orthopedagogische diagnostiek is vrijwel altijd sprake van
comorbiditeit, wat het proces ingewikkeld maakt.
Hoofdstuk 23: Wat is specifiek aan forensisch orthopedagogische behandeling?
Forensisch orthopedagogische behandeling wordt uitgevoerd onder regie van een
gecertificeerde instelling GI.
Kenmerken van forensisch orthopedagogische behandeling:
Vindt plaats in een justitieel kader, er is dus sprake van drang of dwang
De doelgroep is complex en heeft vaak zeer ernstige problemen
De behandeling is meestal opgelegd door de rechter hierdoor ligt de
motivatie voor behandeling vaak laag
Hierdoor is het opbouwen van een goede band tussen therapeut en cliënt
ook ingewikkeld
Door de complexiteit van de doelgroep moet de behandelaar constant oog
houden voor de veiligheid (zowel die van cliënt als de eigen veiligheid)
Als forensisch orthopedagoog moet je constant risico-inschattingen maken
Complexiteiten van forensisch orthopedagogische behandeling:
Er zijn veel betrokkenen bij een gezin; hierdoor moeten veel partijen
samenwerken en is niet iedereen dit gewend hierdoor duurt plan van
aanpak soms onnodig lang. Adequate regie door een GI is dus cruciaal.
Behandeling kiezen:
Ambulant (kind woont nog thuis)
, Pleegzorg (effectiviteit onduidelijk)
Residentiële behandeling (als problemen te zwaar zijn voor de pleegzorg)
Hoofdstuk 2: Forensische orthopedagogiek: een juridisch kader
EVRM & IVRK : hieruit volgt dat kinderen recht hebben op bijzondere zorg en bijstand
IVRK artikel 12: het recht van het kind om een meing te geven, wanneer er ingrijpende
beslissingen genomen worden.
Participatie van jongeren in het jeugdhulptraject zorgen voor een positieve invloed op hun
zelfvertrouwen en het ontwikkelen van autonomie van kinderen
Defence for Children (Berger et al , 2019)
Er is geen consensus over wat vrijheidsbeperkende maatregelen zijn
Het afschaffen van ruimtes voor separatie
Een betere omschrijving van vrijheidsbeperkende maatregelen ; wanneer mag
dit worden toegepast en door wie
Extra training nodig van het begrip ‘beperende maatregelen’
Commissie de Winter; Eindrapport Commissie Onderzoek naar Geweld in de
Jeugdzorg :
Hieruit bleek dat kinderen zowel in de residentiële jeugdhulp, als in de
pleegzorg, vaak slachtoffer of getuige worden van geweld gedurende de
plaatsing
Hieruit volgde een aanbeveling om residentiële hulp pas in te zetten als
lichtere vormen geprobeerd zijn van hulp
Internationale visie op de rechten van kinderen
IVRK is het belangrijkste instrument voor de bescherming van het kind
het verplicht ouders hun kind te verzorgen en ondersteunen
Uithuisplaatsing; voorafgaand dient een strenge rechtelijke toets plaats te
vinden; de vrijheid van kinderen mag alleen worden ontnomen als dit de
uiterste maatregel is en echt noodzakelijk
Ultimum remedium: als ouders en kind niet instemmen met opname in
residentiële instelling kunnen bevoegde autoriteiten alsnog beslissen dat dit
noodzakelijk is voor de jongere
Participatief proces: kind en ouders worden zorgvuldig betrokken en aan
hun mening wordt een passend gewicht gehecht.
Jeugdwet
Vanaf 1 januari 2015 Jeugdwet
Belangrijkste verandering: de jeugdzorg is nu de verantwoordelijkheid van de
Gemeenten.
Gemeenten moeten ervoor zorgen dat in hun regio een toereikend aanbod is van
jeugdhulp en hebben een adviserende rol ten aanzien van vragen vanuit jeugdigen en
hun netwerk die zich bijvoorbeeld zorgen maken om het welzijn van een jongere.
Gemeenten bepalen welke vorm van jeugdhulp wordt ingezet
Gecertificeerde instellingen zijn verantwoordelijk voor het bieden van
jeugdbescherming en jeugdreclassering
