2025/2
026
MATERIEEL STRAFRECHT
VOLLEDIGE SAMENVATTING VAN HET BOEK, LESSEN EN JURISPRUDENTIE
OPEN UNIVERSITEIT JAAR 2025/2026
2
,Inhoud
Leereenheid 1: de objectieve zijde van een strafbaar feit............................................................................................... 5
Inleiding.......................................................................................................................................................................................... 5
1.1 Causaliteit............................................................................................................................................................................... 8
Groningen HIV arrest......................................................................................................................................................... 12
Bloedvergiftiging arrest.................................................................................................................................................... 15
Aortaperforatie arrest....................................................................................................................................................... 16
Haarlemse doodslag arrest.............................................................................................................................................. 18
Niet behandelde longinfectie-arrest............................................................................................................................ 19
Hevige emoties || arrest.................................................................................................................................................... 21
1.2 Causaliteit in het geval van nalaten........................................................................................................................... 22
1.3 Wederrechtelijkheid en facetwederrechtelijkheid.............................................................................................. 24
Dreigbrief – arrest............................................................................................................................................................... 28
Leereenheid 2: de subjectieve zijde van een strafbaar feit.......................................................................................... 29
Inleiding....................................................................................................................................................................................... 29
Melk en water arrest............................................................................................................................................................... 30
2.1 Opzet...................................................................................................................................................................................... 31
Kennisclip............................................................................................................................................................................... 36
Arrest HIV I............................................................................................................................................................................ 39
2.2 voorbedachte rade............................................................................................................................................................ 40
Arrest – eisen motivering voorbedachte raad......................................................................................................... 42
2.3 Culpa (schuld als bestanddeel).................................................................................................................................... 44
Arrest Blackout..................................................................................................................................................................... 48
2.3.1 Aanmerkelijke onvoorzichtigheid en voorzienbaarheid van gevolgen..............................................49
Arrest apothekersstagiaire.............................................................................................................................................. 51
Arrest Onverlichte brommer.......................................................................................................................................... 52
2.3.2 Verwijtbaarheid (schuld als element).............................................................................................................. 54
2.4 Roekeloosheid.................................................................................................................................................................... 55
Arrest Vinkeveense plassen............................................................................................................................................ 55
Arrest handrem.................................................................................................................................................................... 57
Kennisclip Roekeloosheid................................................................................................................................................ 60
2.5 Culpa en het beslissingsmodel van artikel 350 Sv............................................................................................... 61
Leereenheid 3 Strafuitsluitingsgronden.............................................................................................................................. 62
Proportionaliteits- en subsidiariteitsbeginsel.............................................................................................................. 67
3
, Garantenstellung...................................................................................................................................................................... 68
Culpa in causa............................................................................................................................................................................ 68
Arrest Culpa in Causa......................................................................................................................................................... 69
Arrest in de steek gelaten vrouw.................................................................................................................................. 72
Overzichtsarrest (putatief) noodweer(exces)......................................................................................................... 73
Arrest Niet betaalde taxirit.............................................................................................................................................. 75
Arrest blijf van mijn auto!................................................................................................................................................ 77
Arrest Koevoet...................................................................................................................................................................... 79
Arrest gezochte confrontatie.......................................................................................................................................... 80
Arrest Blijf daar weg!......................................................................................................................................................... 80
Arrest opticien...................................................................................................................................................................... 83
Ontoerekeningsvatbaarheid................................................................................................................................................ 84
Arrest ontoerekeningsvatbaarheid.............................................................................................................................. 85
Afwezigheid van alle schuld................................................................................................................................................. 85
Arrest motorpapieren........................................................................................................................................................ 87
Leereenheid 4 De strafbare poging en voorbereiding................................................................................................... 88
Poging........................................................................................................................................................................................... 90
Arrest Poging gevangenisuitbraak............................................................................................................................... 93
Voorbereiding............................................................................................................................................................................ 94
Arrest voorbereiding 1...................................................................................................................................................... 96
Arrest voorbereiding 2...................................................................................................................................................... 98
Vrijwillige terugtred............................................................................................................................................................. 100
Arrest Poging doodslag. Geen vrijwillige terugtred. .......................................................................................... 101
Arrest vrijwillige terugtred........................................................................................................................................... 103
Toetsingskader vrijwillige terugtred (art. 46b)................................................................................................... 104
(On)deugdelijke poging...................................................................................................................................................... 105
Leereenheid 5 Deelneming aan strafbare feiten............................................................................................................ 108
5.1 Algemene vereisten strafbare deelneming.......................................................................................................... 108
5.2 Medeplegen...................................................................................................................................................................... 111
Arrest Containerdiefstal – HR 17 november 1981, NJ 1983, 84....................................................................116
Arrest Bacchus – HR 8 mei 2001, NJ 2001/480.................................................................................................... 117
Overzichtsarrest medeplegen – HR 16 december 2014, NJ 2015/391.......................................................120
Arrest Opzet en medeplegen – HR 20 september 2022, NJ 2022/386........................................................122
5.3 Doen plegen...................................................................................................................................................................... 123
5.4 Uitlokking.......................................................................................................................................................................... 124
4
,5.5 Medeplichtigheid............................................................................................................................................................ 127
Arrest Opzet en medeplichtigheid – HR 22 maart 2011, NJ 2011, 342.......................................................129
5.6 Samengestelde, meervoudige en gecombineerde deelneming....................................................................130
Arrest Examen................................................................................................................................................................... 131
IRAC-methode.............................................................................................................................................................................. 0
Leereenheid 1: de objectieve zijde van een strafbaar feit
Objectief: uiterlijke waarneembaar, zoals gedraging, causaal verband, wederrechtelijkheid
Subjectief: innerlijk bij dader aanwezig zoals opzet of schuld (verwijtbaarheid)
Inleiding
De objectieve zijde van het strafbare feit
Een delictsomschrijving bevat altijd objectieve bestanddelen (o.a. de delictgedraging) en, waar het
misdrijven betreft, veelal ook subjectieve bestanddelen. In deze leereenheid zullen wij ons richten op de
objectieve zijde van een strafbaar feit. De subjectieve zijde komt aan bod in leereenheid 2.
Leerstuk van de strafrechtelijke causaliteit
Bij materiële delicten (strafbare feiten waarbij het strafbaar stellen gericht is op het intreden van een
bepaald gevolg), concrete gevaarzettingsdelicten en door gevolg gekwalificeerde delicten moet een
causaal verband worden vastgesteld tussen de delictgedraging en het delictgevolg. De vraag die daarbij
centraal staat is de volgende:
‘wanneer kan gezegd worden dat een (voor bewezenverklaring van een bepaald delict vereist) gevolg
door een (door de verdachte gestelde) gedraging is veroorzaakt?’
Het (strafrechtelijk) leerstuk van de causaliteit is met name ontwikkeld in de jurisprudentie. Daarbij zijn
naar de tijd verschillende heersende theorieën te herkennen. Hoewel verschillende theorieën niet meer
als heersend worden gezien, werken die “oude” theorieën regelmatig door in het huidige in de
rechtspraak toegepast criterium van ‘de redelijke toerekening’. Bestudering van de historische
ontwikkelingen in de jurisprudentie en kennis van die “oude” theorieën is dan ook van belang om tot een
goed begrip en goede toepassing van het leerstuk te komen.
Voormelde vraag naar oorzaak en gevolg wordt gesteld binnen een strafrechtelijke context. Deze laatste
toevoeging is belangrijk omdat we anders terechtkomen in een oeverloze keten van bijvoorbeeld
natuurwetenschappelijke causale verbanden. Hoewel andere wetenschappelijke disciplines regelmatig
dienstig zijn aan een feitelijke invulling van causaliteit in concrete rechtszaken, gaat het uiteindelijk om
een specifiek strafrechtelijk oordeel van de rechter. En dat oordeel heeft een belangrijke normatieve
component (verdient de verdachte het om gezien zijn gedraging en de omstandigheden waaronder die is
begaan, strafrechtelijk aansprakelijk gesteld te worden?). Dit leidt ook tot een sterk casuïstische invulling
van de causaliteit in de rechtspraak: de omstandigheden van het geval zijn sterk bepalend.
Wederrechtelijkheid
In Inleiding Strafrecht heeft u kennis genomen van het in de strafrechtelijke dogmatiek gemaakt
onderscheid tussen elementen en bestanddelen, en van de structuur van het strafbaar feit. Uit het daar
door u bestudeerde arrest Veearts blijkt dat wederrechtelijkheid een element is van een strafbaar feit.
Wederrechtelijkheid is daarmee een ongeschreven voorwaarde voor strafrechtelijke aansprakelijkheid;
5
,dat is met name relevant voor delicten waarvoor geldt dat wederrechtelijkheid niet expliciet is
opgenomen in de delictsomschrijving.
In het arrest Veearts ging het om een uitbraak van mond- en klauwzeer waarbij een veearts – de latere
verdachte – niet besmette koeien in contact had gebracht met besmet vee. De niet besmette koeien
waren op dat moment niet melkgevend. De veearts wist dat als niet melkgevende koeien mond- en
klauwzeer oplopen, de ziekte bij hen veel minder ernstig verloopt en deze koeien ook minder besmettelijk
zijn voor ander vee. Redelijkerwijs kon worden aangenomen dat de niet besmette koeien op enig moment
de ziekte zouden oplopen. Hij handelde dus louter preventief, naar juist veterinair inzicht en in lijn met de
strekking van de bepaling uit de Veewet waarvan hij werd verdacht die te hebben overtreden. Hij had
gehandeld ‘als een goed veearts betaamt’. Hoewel de betreffende strafbepaling niet het bestanddeel
‘wederrechtelijk’ bevatte, kon de veearts toch met succes een beroep doen op het ontbreken van de
wederrechtelijkheid, hetgeen leidde tot een ontslag van alle rechtsvervolging, OVAR. Behalve dat de Hoge
Raad hiermee het bestaan van wederrechtelijkheid als element bevestigde, erkende hij ook als
buitenwettelijke rechtvaardigingsgrond het ‘ontbreken van de materiële wederrechtelijkheid’.
Dat betekent dat ook als “wederrechtelijk” niet als bestanddeel is opgenomen in de delictsomschrijving,
alsnog de wederrechtelijkheid aan een bepaalde gedraging kan komen te ontvallen. Het tenlastegelegde
kan dan ook worden bewezen, maar een geslaagd beroep op een rechtvaardigingsgrond doet de
wederrechtelijkheid van het bewezenverklaarde feit alsnog wegvallen.
Wederrechtelijkheid kan worden gedefinieerd als ‘strijd met het objectieve recht’. Er is een bepaalde
norm overschreden: dit kan gaan om een norm van behoren, van maatschappelijke betamelijkheid, van
gebruik en gewoonte, geschreven of ongeschreven normen: het gehele objectieve recht, dus alle normen
die in de betreffende samenleving op een bepaald moment gelden. Die normen kunnen onder meer een
morele of civielrechtelijke oorsprong hebben, of hun oorsprong vinden in hetgeen binnen een bepaalde
context (denk aan een bedrijfstak) als norm wordt beschouwd. Bij strafrechtelijke wederrechtelijkheid
gaat het vervolgens om een beperkte categorie binnen dat geheel aan onrechtmatigheden. Immers, niet
alle in bijvoorbeeld de geldende moraal of het civiele recht als afkeurenswaardige beschouwde
gedragingen (of nalaten) zijn strafbaar gesteld.
Uit het vervuld hebben van de delictsomschrijving volgt doorgaans het oordeel dat sprake is van
strafrechtelijke wederrechtelijkheid. In uitzonderingsgevallen tast een succesvol beroep op een
rechtvaardigingsgrond die in beginsel gegeven (en dus niet afzonderlijk te bewijzen) wederrechtelijkheid
aan. Ten aanzien van delicten waarbij wederrechtelijkheid als bestanddeel in de delictsomschrijving (en
tenlastelegging) is opgenomen dient zich de vraag aan welke betekenis dat te bewijzen bestanddeel
toekomt, dus wat in die strafbepaling onder het begrip wederrechtelijkheid moet worden verstaan.
Van Veen heeft in dit verband de leer van de facetwederrechtelijkheid ontwikkeld (zie 1.3). De Hullu laat
zich kritisch uit over de plausibiliteit van deze leer. Ook in de rechtspraak zijn voorbeelden te vinden van
arresten die erop wijzen dat deze leer in de rechtspraktijk niet zomaar en ten aanzien van alle delicten
wordt gevolgd (Arrest Dreigbrief).
1.1 De delictsgedraging
Elk strafbaar feit draait om een gedraging van een rechtssubject. Dat kan zijn:
- Handelen (iets actief doen, bv. stelen, mishandelen).
- Nalaten (iets niet doen terwijl je een rechtsplicht had, bv. je kind niet voeden).
6
,Er geldt: 'geen straf zonder gedraging' → alleen een gedachte of intentie is onvoldoende.
Delictsgedragingen moeten een uiterlijke waarneembaarheid hebben. Gedragingen kunnen concreet (bv.
'wegneemt') of abstracter (bv. 'mishandelen') zijn omschreven. Sommige bepalingen gebruiken een
zorgvuldigheidsnorm ('wie roekeloos handelt', 'het veroorzaken van gevaar') waardoor de omschrijving
diffuser wordt.
Kern: de delictsgedraging vormt het juridische startpunt van een strafbaar feit en moet steeds in
samenhang met de omstandigheden worden beoordeeld.
1.2 Op welke manier en door wie kan de delictsgedraging worden gepleegd?
Soms schrijft de wet precies voor hoe een gedraging kan plaatsvinden (bv. rijden, vervoeren). Vaak blijft
er echter ruimte voor interpretatie, afhankelijk van omstandigheden.
Voorbeeld: Vier schepen-arrest → interpretatie van de delictsomschrijving kon leiden tot verschillende
uitkomsten (hoe breed je 'een schip naast een ander schip' uitlegt).
Wie kan plegen?
- In beginsel iedere natuurlijke persoon.
- Ook rechtspersonen (art. 51 Sr).
- Naast het eigen handelen kan ook aansprakelijkheid ontstaan via medeplichtigheid, medeplegen,
uitlokking of functioneel daderschap.
Belangrijk: gedragingen moeten toegerekend worden aan een persoon of rechtspersoon, rekening
houdend met omstandigheden (bijv. intentie, controle, machtspositie).
Kern: de wet geeft soms duidelijkheid, maar vaak bepaalt de rechter via interpretatie of een feit gepleegd
is.
1.3 Geen puur fysiek gedragsbegrip
Een gedraging is méér dan een fysieke beweging. Ook psychische en communicatieve handelingen vallen
eronder:
- bedreigen (woorden),
- oplichting (listige kunstgrepen),
- valsheid in geschrift (schrijven).
Zelfs een nalaten kan gelden als gedraging, mits de dader een rechtsplicht tot handelen had. Het gaat dus
om het maatschappelijk relevante gedrag: de betekenis van een handeling in context, niet slechts om een
fysieke spierbeweging.
De Nederlandse leer noemt dit ook wel de 'sociale handelingsleer': de gedraging wordt gezien als een
daad die naar maatschappelijke maatstaven betekenis heeft. Daarom is er verschil tussen het loutere
'fysieke gebeuren' en het strafrechtelijk relevante gedrag.
Kern: in het strafrecht gaat het om juridisch relevante gedragingen (ook talig of nalaten), niet enkel om
fysieke bewegingen.
7
, 1.1 Causaliteit
Schema van leer van de redelijke toerekening
Er zijn in het schema 3 arresten genoemd, het volstaat als je in het tentamen één arrest noemt.
Commissiedelicten: delicten die gepleegd worden door een bepaald doen of actief handelen.
Omissiedelict: wordt gepleegd door nalaten.
Oneigenlijk omissiedelict: als het delict in de wet staat geformuleerd als een commissiedelict, terwijl
het wordt gepleegd door een nalaten. Vb: doodslag omdat iemand nalaat een baby de nodige
verzorging te geven.
In aanvulling op hetgeen De Hullu schrijft over causaliteit wordt hieronder ingegaan op het belang van
vaststelling van het causaal verband en de onderlinge verhouding van de verschillende
causaliteitstheorieën. Daaronder wordt kort toegelicht hoe de voorgeschreven jurisprudentie zich tot
elkaar verhoudt.
8
026
MATERIEEL STRAFRECHT
VOLLEDIGE SAMENVATTING VAN HET BOEK, LESSEN EN JURISPRUDENTIE
OPEN UNIVERSITEIT JAAR 2025/2026
2
,Inhoud
Leereenheid 1: de objectieve zijde van een strafbaar feit............................................................................................... 5
Inleiding.......................................................................................................................................................................................... 5
1.1 Causaliteit............................................................................................................................................................................... 8
Groningen HIV arrest......................................................................................................................................................... 12
Bloedvergiftiging arrest.................................................................................................................................................... 15
Aortaperforatie arrest....................................................................................................................................................... 16
Haarlemse doodslag arrest.............................................................................................................................................. 18
Niet behandelde longinfectie-arrest............................................................................................................................ 19
Hevige emoties || arrest.................................................................................................................................................... 21
1.2 Causaliteit in het geval van nalaten........................................................................................................................... 22
1.3 Wederrechtelijkheid en facetwederrechtelijkheid.............................................................................................. 24
Dreigbrief – arrest............................................................................................................................................................... 28
Leereenheid 2: de subjectieve zijde van een strafbaar feit.......................................................................................... 29
Inleiding....................................................................................................................................................................................... 29
Melk en water arrest............................................................................................................................................................... 30
2.1 Opzet...................................................................................................................................................................................... 31
Kennisclip............................................................................................................................................................................... 36
Arrest HIV I............................................................................................................................................................................ 39
2.2 voorbedachte rade............................................................................................................................................................ 40
Arrest – eisen motivering voorbedachte raad......................................................................................................... 42
2.3 Culpa (schuld als bestanddeel).................................................................................................................................... 44
Arrest Blackout..................................................................................................................................................................... 48
2.3.1 Aanmerkelijke onvoorzichtigheid en voorzienbaarheid van gevolgen..............................................49
Arrest apothekersstagiaire.............................................................................................................................................. 51
Arrest Onverlichte brommer.......................................................................................................................................... 52
2.3.2 Verwijtbaarheid (schuld als element).............................................................................................................. 54
2.4 Roekeloosheid.................................................................................................................................................................... 55
Arrest Vinkeveense plassen............................................................................................................................................ 55
Arrest handrem.................................................................................................................................................................... 57
Kennisclip Roekeloosheid................................................................................................................................................ 60
2.5 Culpa en het beslissingsmodel van artikel 350 Sv............................................................................................... 61
Leereenheid 3 Strafuitsluitingsgronden.............................................................................................................................. 62
Proportionaliteits- en subsidiariteitsbeginsel.............................................................................................................. 67
3
, Garantenstellung...................................................................................................................................................................... 68
Culpa in causa............................................................................................................................................................................ 68
Arrest Culpa in Causa......................................................................................................................................................... 69
Arrest in de steek gelaten vrouw.................................................................................................................................. 72
Overzichtsarrest (putatief) noodweer(exces)......................................................................................................... 73
Arrest Niet betaalde taxirit.............................................................................................................................................. 75
Arrest blijf van mijn auto!................................................................................................................................................ 77
Arrest Koevoet...................................................................................................................................................................... 79
Arrest gezochte confrontatie.......................................................................................................................................... 80
Arrest Blijf daar weg!......................................................................................................................................................... 80
Arrest opticien...................................................................................................................................................................... 83
Ontoerekeningsvatbaarheid................................................................................................................................................ 84
Arrest ontoerekeningsvatbaarheid.............................................................................................................................. 85
Afwezigheid van alle schuld................................................................................................................................................. 85
Arrest motorpapieren........................................................................................................................................................ 87
Leereenheid 4 De strafbare poging en voorbereiding................................................................................................... 88
Poging........................................................................................................................................................................................... 90
Arrest Poging gevangenisuitbraak............................................................................................................................... 93
Voorbereiding............................................................................................................................................................................ 94
Arrest voorbereiding 1...................................................................................................................................................... 96
Arrest voorbereiding 2...................................................................................................................................................... 98
Vrijwillige terugtred............................................................................................................................................................. 100
Arrest Poging doodslag. Geen vrijwillige terugtred. .......................................................................................... 101
Arrest vrijwillige terugtred........................................................................................................................................... 103
Toetsingskader vrijwillige terugtred (art. 46b)................................................................................................... 104
(On)deugdelijke poging...................................................................................................................................................... 105
Leereenheid 5 Deelneming aan strafbare feiten............................................................................................................ 108
5.1 Algemene vereisten strafbare deelneming.......................................................................................................... 108
5.2 Medeplegen...................................................................................................................................................................... 111
Arrest Containerdiefstal – HR 17 november 1981, NJ 1983, 84....................................................................116
Arrest Bacchus – HR 8 mei 2001, NJ 2001/480.................................................................................................... 117
Overzichtsarrest medeplegen – HR 16 december 2014, NJ 2015/391.......................................................120
Arrest Opzet en medeplegen – HR 20 september 2022, NJ 2022/386........................................................122
5.3 Doen plegen...................................................................................................................................................................... 123
5.4 Uitlokking.......................................................................................................................................................................... 124
4
,5.5 Medeplichtigheid............................................................................................................................................................ 127
Arrest Opzet en medeplichtigheid – HR 22 maart 2011, NJ 2011, 342.......................................................129
5.6 Samengestelde, meervoudige en gecombineerde deelneming....................................................................130
Arrest Examen................................................................................................................................................................... 131
IRAC-methode.............................................................................................................................................................................. 0
Leereenheid 1: de objectieve zijde van een strafbaar feit
Objectief: uiterlijke waarneembaar, zoals gedraging, causaal verband, wederrechtelijkheid
Subjectief: innerlijk bij dader aanwezig zoals opzet of schuld (verwijtbaarheid)
Inleiding
De objectieve zijde van het strafbare feit
Een delictsomschrijving bevat altijd objectieve bestanddelen (o.a. de delictgedraging) en, waar het
misdrijven betreft, veelal ook subjectieve bestanddelen. In deze leereenheid zullen wij ons richten op de
objectieve zijde van een strafbaar feit. De subjectieve zijde komt aan bod in leereenheid 2.
Leerstuk van de strafrechtelijke causaliteit
Bij materiële delicten (strafbare feiten waarbij het strafbaar stellen gericht is op het intreden van een
bepaald gevolg), concrete gevaarzettingsdelicten en door gevolg gekwalificeerde delicten moet een
causaal verband worden vastgesteld tussen de delictgedraging en het delictgevolg. De vraag die daarbij
centraal staat is de volgende:
‘wanneer kan gezegd worden dat een (voor bewezenverklaring van een bepaald delict vereist) gevolg
door een (door de verdachte gestelde) gedraging is veroorzaakt?’
Het (strafrechtelijk) leerstuk van de causaliteit is met name ontwikkeld in de jurisprudentie. Daarbij zijn
naar de tijd verschillende heersende theorieën te herkennen. Hoewel verschillende theorieën niet meer
als heersend worden gezien, werken die “oude” theorieën regelmatig door in het huidige in de
rechtspraak toegepast criterium van ‘de redelijke toerekening’. Bestudering van de historische
ontwikkelingen in de jurisprudentie en kennis van die “oude” theorieën is dan ook van belang om tot een
goed begrip en goede toepassing van het leerstuk te komen.
Voormelde vraag naar oorzaak en gevolg wordt gesteld binnen een strafrechtelijke context. Deze laatste
toevoeging is belangrijk omdat we anders terechtkomen in een oeverloze keten van bijvoorbeeld
natuurwetenschappelijke causale verbanden. Hoewel andere wetenschappelijke disciplines regelmatig
dienstig zijn aan een feitelijke invulling van causaliteit in concrete rechtszaken, gaat het uiteindelijk om
een specifiek strafrechtelijk oordeel van de rechter. En dat oordeel heeft een belangrijke normatieve
component (verdient de verdachte het om gezien zijn gedraging en de omstandigheden waaronder die is
begaan, strafrechtelijk aansprakelijk gesteld te worden?). Dit leidt ook tot een sterk casuïstische invulling
van de causaliteit in de rechtspraak: de omstandigheden van het geval zijn sterk bepalend.
Wederrechtelijkheid
In Inleiding Strafrecht heeft u kennis genomen van het in de strafrechtelijke dogmatiek gemaakt
onderscheid tussen elementen en bestanddelen, en van de structuur van het strafbaar feit. Uit het daar
door u bestudeerde arrest Veearts blijkt dat wederrechtelijkheid een element is van een strafbaar feit.
Wederrechtelijkheid is daarmee een ongeschreven voorwaarde voor strafrechtelijke aansprakelijkheid;
5
,dat is met name relevant voor delicten waarvoor geldt dat wederrechtelijkheid niet expliciet is
opgenomen in de delictsomschrijving.
In het arrest Veearts ging het om een uitbraak van mond- en klauwzeer waarbij een veearts – de latere
verdachte – niet besmette koeien in contact had gebracht met besmet vee. De niet besmette koeien
waren op dat moment niet melkgevend. De veearts wist dat als niet melkgevende koeien mond- en
klauwzeer oplopen, de ziekte bij hen veel minder ernstig verloopt en deze koeien ook minder besmettelijk
zijn voor ander vee. Redelijkerwijs kon worden aangenomen dat de niet besmette koeien op enig moment
de ziekte zouden oplopen. Hij handelde dus louter preventief, naar juist veterinair inzicht en in lijn met de
strekking van de bepaling uit de Veewet waarvan hij werd verdacht die te hebben overtreden. Hij had
gehandeld ‘als een goed veearts betaamt’. Hoewel de betreffende strafbepaling niet het bestanddeel
‘wederrechtelijk’ bevatte, kon de veearts toch met succes een beroep doen op het ontbreken van de
wederrechtelijkheid, hetgeen leidde tot een ontslag van alle rechtsvervolging, OVAR. Behalve dat de Hoge
Raad hiermee het bestaan van wederrechtelijkheid als element bevestigde, erkende hij ook als
buitenwettelijke rechtvaardigingsgrond het ‘ontbreken van de materiële wederrechtelijkheid’.
Dat betekent dat ook als “wederrechtelijk” niet als bestanddeel is opgenomen in de delictsomschrijving,
alsnog de wederrechtelijkheid aan een bepaalde gedraging kan komen te ontvallen. Het tenlastegelegde
kan dan ook worden bewezen, maar een geslaagd beroep op een rechtvaardigingsgrond doet de
wederrechtelijkheid van het bewezenverklaarde feit alsnog wegvallen.
Wederrechtelijkheid kan worden gedefinieerd als ‘strijd met het objectieve recht’. Er is een bepaalde
norm overschreden: dit kan gaan om een norm van behoren, van maatschappelijke betamelijkheid, van
gebruik en gewoonte, geschreven of ongeschreven normen: het gehele objectieve recht, dus alle normen
die in de betreffende samenleving op een bepaald moment gelden. Die normen kunnen onder meer een
morele of civielrechtelijke oorsprong hebben, of hun oorsprong vinden in hetgeen binnen een bepaalde
context (denk aan een bedrijfstak) als norm wordt beschouwd. Bij strafrechtelijke wederrechtelijkheid
gaat het vervolgens om een beperkte categorie binnen dat geheel aan onrechtmatigheden. Immers, niet
alle in bijvoorbeeld de geldende moraal of het civiele recht als afkeurenswaardige beschouwde
gedragingen (of nalaten) zijn strafbaar gesteld.
Uit het vervuld hebben van de delictsomschrijving volgt doorgaans het oordeel dat sprake is van
strafrechtelijke wederrechtelijkheid. In uitzonderingsgevallen tast een succesvol beroep op een
rechtvaardigingsgrond die in beginsel gegeven (en dus niet afzonderlijk te bewijzen) wederrechtelijkheid
aan. Ten aanzien van delicten waarbij wederrechtelijkheid als bestanddeel in de delictsomschrijving (en
tenlastelegging) is opgenomen dient zich de vraag aan welke betekenis dat te bewijzen bestanddeel
toekomt, dus wat in die strafbepaling onder het begrip wederrechtelijkheid moet worden verstaan.
Van Veen heeft in dit verband de leer van de facetwederrechtelijkheid ontwikkeld (zie 1.3). De Hullu laat
zich kritisch uit over de plausibiliteit van deze leer. Ook in de rechtspraak zijn voorbeelden te vinden van
arresten die erop wijzen dat deze leer in de rechtspraktijk niet zomaar en ten aanzien van alle delicten
wordt gevolgd (Arrest Dreigbrief).
1.1 De delictsgedraging
Elk strafbaar feit draait om een gedraging van een rechtssubject. Dat kan zijn:
- Handelen (iets actief doen, bv. stelen, mishandelen).
- Nalaten (iets niet doen terwijl je een rechtsplicht had, bv. je kind niet voeden).
6
,Er geldt: 'geen straf zonder gedraging' → alleen een gedachte of intentie is onvoldoende.
Delictsgedragingen moeten een uiterlijke waarneembaarheid hebben. Gedragingen kunnen concreet (bv.
'wegneemt') of abstracter (bv. 'mishandelen') zijn omschreven. Sommige bepalingen gebruiken een
zorgvuldigheidsnorm ('wie roekeloos handelt', 'het veroorzaken van gevaar') waardoor de omschrijving
diffuser wordt.
Kern: de delictsgedraging vormt het juridische startpunt van een strafbaar feit en moet steeds in
samenhang met de omstandigheden worden beoordeeld.
1.2 Op welke manier en door wie kan de delictsgedraging worden gepleegd?
Soms schrijft de wet precies voor hoe een gedraging kan plaatsvinden (bv. rijden, vervoeren). Vaak blijft
er echter ruimte voor interpretatie, afhankelijk van omstandigheden.
Voorbeeld: Vier schepen-arrest → interpretatie van de delictsomschrijving kon leiden tot verschillende
uitkomsten (hoe breed je 'een schip naast een ander schip' uitlegt).
Wie kan plegen?
- In beginsel iedere natuurlijke persoon.
- Ook rechtspersonen (art. 51 Sr).
- Naast het eigen handelen kan ook aansprakelijkheid ontstaan via medeplichtigheid, medeplegen,
uitlokking of functioneel daderschap.
Belangrijk: gedragingen moeten toegerekend worden aan een persoon of rechtspersoon, rekening
houdend met omstandigheden (bijv. intentie, controle, machtspositie).
Kern: de wet geeft soms duidelijkheid, maar vaak bepaalt de rechter via interpretatie of een feit gepleegd
is.
1.3 Geen puur fysiek gedragsbegrip
Een gedraging is méér dan een fysieke beweging. Ook psychische en communicatieve handelingen vallen
eronder:
- bedreigen (woorden),
- oplichting (listige kunstgrepen),
- valsheid in geschrift (schrijven).
Zelfs een nalaten kan gelden als gedraging, mits de dader een rechtsplicht tot handelen had. Het gaat dus
om het maatschappelijk relevante gedrag: de betekenis van een handeling in context, niet slechts om een
fysieke spierbeweging.
De Nederlandse leer noemt dit ook wel de 'sociale handelingsleer': de gedraging wordt gezien als een
daad die naar maatschappelijke maatstaven betekenis heeft. Daarom is er verschil tussen het loutere
'fysieke gebeuren' en het strafrechtelijk relevante gedrag.
Kern: in het strafrecht gaat het om juridisch relevante gedragingen (ook talig of nalaten), niet enkel om
fysieke bewegingen.
7
, 1.1 Causaliteit
Schema van leer van de redelijke toerekening
Er zijn in het schema 3 arresten genoemd, het volstaat als je in het tentamen één arrest noemt.
Commissiedelicten: delicten die gepleegd worden door een bepaald doen of actief handelen.
Omissiedelict: wordt gepleegd door nalaten.
Oneigenlijk omissiedelict: als het delict in de wet staat geformuleerd als een commissiedelict, terwijl
het wordt gepleegd door een nalaten. Vb: doodslag omdat iemand nalaat een baby de nodige
verzorging te geven.
In aanvulling op hetgeen De Hullu schrijft over causaliteit wordt hieronder ingegaan op het belang van
vaststelling van het causaal verband en de onderlinge verhouding van de verschillende
causaliteitstheorieën. Daaronder wordt kort toegelicht hoe de voorgeschreven jurisprudentie zich tot
elkaar verhoudt.
8
