proefexamen
Ethisch ondernemen
Over zingeving, samenleven en economie
EXAMEN (BIR)
• De student beantwoord kennisvragen en inzichtvragen met betrekking tot de leerstof uit de
lessen
• Canvastoest op eigen laptop met Lockdown browser
• De schriftelijke evaluatie is zo opgesteld dat deze binnen 1,5 uur tijd kan ingevuld worden. Elke
student krijgt een derde meer werktijd bij een schriftelijke evaluatie. In totaal beschikbaar je over 2
uur werktijd om de evaluatie in te vullen
TWEE LESSENREEKSEN OF THEMAREEKSEN
1. Levensbeschouwing en zingeving
• Uitdiepen van thema’s op het snijpunt van jezelf, de maatschappij en de wereld
• Vanuit een focus op zijnskwaliteiten
1) De vier grote vragen van ons bestaan
2) Overdaad en aandacht
3) De kracht van kwetsbaarheid
4) De burn-out maatschappij
2. Ethisch en kritisch denken
• Uitdiepen van thema’s op het snijpunt van ethiek, economie en
ondernemerschap
• Vanuit een focus op systeemdenken
1) Ongelijkheid
2) Gigantisme en innovatie
3) Platformkapitalisme en de gig economie
4) Klimaatverandering
5) Geweld
6) Maatschappij verantwoord ondernemen en coöperatief ondernemen
- Zijnskwaliteiten = eigenschappen die te maken hebben met wie je bent als mens, en hoe je in
het leven staat.
o Het gaat dus niet over wat je kan of weet (zoals kennis of vaardigheden), maar over je
innerlijke houding, je houding tegenover het leven, anderen en de wereld.
- Systeemdenken = leren denken in verbanden en gehele systemen i.p.v. enkel losse
onderdelen.
o In plaats van problemen los te bekijken, kijk je naar het grotere geheel: hoe dingen met
elkaar verbonden zijn.
, proefexamen
o → Systeemdenken helpt je dus om oorzaken en gevolgen beter te begrijpen en om
ethisch te denken over economie.
GERT BIESTA OVER DE DRIE TAKEN VAN ONDERWIJS
Biesta is een belangrijke denker over onderwijs. Hij zegt dat goed onderwijs 3 taken heeft:
1) Kwalificatie: Inhoud van onderwijs → kennis en vaardigheden aanleren
2) Socialisatie: Je inleiden in de maatschappij/samenleving → traditie, praktijken,
attitudes, omgangsvormen, normen, overtuigingen…
3) Subjectivering: Je helpen groeien als persoon → kritisch denken, connectie
maken, samenleven, volwassenheid, engagement, ondernemingszin…
BIESTA OVER DE BALANS TUSSEN DE DRIE TAKEN VAN ONDERWIJS
• Biesta pleit ervoor deze drie elementen in evenwicht te houden
• Vandaag ligt de focus vaak té hard op ‘kennis’ (kwalificatie), terwijl persoonlijke
ontwikkeling (subjectivering) ook cruciaal is.
• “Hoe we het op langere termijn op een humane manier met elkaar uithouden op
een kwetsbare planeet” → samenleven
BIESTA OVER WERELDGERICHT ONDERWIJS
• Onderwijs moet je voorbereiden op de echte wereld.
• Je leert niet enkel over de wereld, maar ook je plek daarin ontdekken.
• Ontwikkelen van zijnskwaliteiten: hoe je als persoon in de wereld bent/komt
• Leren wie je bent en hoe je in de wereld wil staan.
RELEVANTIE RZL? CHECK
• Er is een heel sterk verband tussen economie en de manier waarop we leven.
• We moeten vaak keuzes maken waarbij waarden en normen van tel zijn.
• In een veranderende wereld worden we steeds uitgedaagd om onze visie te
herdenken. We moeten een kritische geest kweken.
, proefexamen
Deel 1: zingeving en levensbeschouwing
Reflecties over hoe we in de wereld kunnen zijn
Hoe kunnen we als mens op een bewuste, betekenisvolle manier in de wereld staan?
‘Waarom ben je deze morgen uit je bed gekomen?’
“De vraag is fout gesteld, wanneer we vragen naar de zin van het leven. Het leven is het,
dat vragen stelt.” - Victor Frankl
- Frankl zegt: “Het is niet aan ons om te vragen wat de zin van het leven is. Het leven zelf stelt
ons vragen.”
1. IRVIN YALOM EN DE 4 GROTE VRAGEN VAN ONS BESTAAN (/MENS ZIJN)
• Yalom was een Amerikaanse psychiater. Hij werkte jarenlang met mensen in
therapie en stelde zich de vraag: “wat zijn de ultieme bezorgdheden van ons
bestaan?”: de vragen waarmee iedereen geconfronteerd wordt en worstelt in het
leven
• Zijn antwoord: Elke mens wordt in zijn leven geconfronteerd met 4 fundamentele
existentiële vragen. Je kan ze niet ontwijken. Ze horen bij het mens zijn. Hoe jij
ermee omgaat, bepaalt je levenskwaliteit.
• Vier uitdagingen/gegevenheden/bezorgdheden waarop iedere mens een antwoord moet
formuleren.
DE 4 GROTE VRAGEN VAN ONS BESTAAN (IRVIN YALOM)
1) Vrijheid (en verantwoordelijkheid): de keuzes die we maken en de
verantwoordelijkheid die we opnemen
2) Angst (voor de dood en het verlies): hoe we omgaan met het oncontroleerbare
van het leven
3) Isolatie en connectie: hoe wij ons verbinden met de ander en de wereld
4) Zinloosheid en zingeving: de zin en onzin van ons leven
1.1. VRIJHEID
“De mens is gedoemd om vrij zijn” - Sartre
• We ervaren allemaal een zeker auteurschap over onszelf en ons leven.
• Vrijheid betekent dat je zelf keuzes kan maken.
• Maar die vrijheid vraagt verantwoordelijkheid: je moet ook de gevolgen van je
keuzes dragen.
• Tussen kiezen en verliezen: als je iets kiest, verlies je ook iets anders.
- Je kiest niet alles zelf: je geboorteplek, ouders, cultuur…
- Maar wel hoe je omgaat met wat je gekregen hebt.
- Niet kiezen is ook een keuze.
→Uitdaging: hoe maken we betekenisvolle keuzes? Welke verantwoordelijkheid nemen
we op? Wat betekent het voor om echte vrij te zijn?
, proefexamen
1.2. ANGST VOOR DE DOOD EN HET VERLIES (HET ONCONTROLEERBARE)
• We hebben veel in ons leven niet in de hand, ook onze sterfelijkheid niet.
• Iedereen verliest dingen of mensen in het leven: een relatie, een ouder, een droom…
• Onderscheid maken tussen de dingen die we in de hand hebben en de dingen die
we niet kunnen veranderen
• Uitdaging: hoe geven we een plaats aan de dingen die we niet controleren en aan
onze eindigheid/sterfelijkheid?
1.3. ISOLATIE EN CONNECTIE (RELATIES)
• De mens is fundamenteel een sociaal wezen, maar ook altijd een beetje alleen.
• De mens is fundamenteel eenzaam: er is altijd een zeker afstand tussen mezelf
en de ander → ik kan niet voelen wat een ander voelt, ik kan niet weten wat een
ander denkt,…
• Wij hebben allemaal nood aan connectie, maar connectie is ook beangstigend:
vaak kunnen we alleen vertrouwen, niet weten..
• Uitdaging: Hoe kunnen wij ons op een betekenisvolle manier verbinden met
onszelf, de andere en de wereld? Hoe creëren we intimiteit? Hoe worden we deel
van een gemeenschap? Hoe vertrouw ik anderen ondanks onzekerheid?
1.4. ZINLOOSHEID EN ZINGEVING
• We zijn in de wereld “geworpen”: we hebben niet voor gekozen wie we zijn, waar
we geboren zijn, zelfs niet dat we er zijn,…
• Veel mensen ervaren op momenten zinloosheid: wat heeft het allemaal voor zin?
• Dat gevoel komt vaak in crisismomenten: verlies, burn-out, depressie.
• “De zoektocht naar zin en betekenis is de belangrijkste motivator van de mens”
(Viktor Frankl). We hebben nood aan betekenis en zin in ons leven.
• Uitdaging: Hoe geven we zin aan ons leven? Hoe ontvangen we zin? Hoe gaan we
om met ervaringen van zinloosheid? Hoe ga ik om met periodes van leegte?
1.5. BELANG VAN DEZE UITDAGING VOLGENS YALOM
Waarom zijn deze vragen belangrijk?
• Yalom argumenteert dat deze vier bezorgdheden of condities onvermijdelijk deel
zijn van ons menszijn → We moeten er allemaal op onze manier een antwoord op
formuleren
• Je kan er niet aan ontsnappen. Het enige wat je kan doen, is leren ermee leven, ze onder
ogen zien en er op jouw manier antwoorden op formuleren.
• Proces van een antwoord geven op deze uitdagingen begint bij aanvaarding van
deze condities → heeft geen zin er tegen te vechten, alleen de manier waarop je
er mee omgaat heb je deels in de hand
• Vb.: angststoornis
• Bij sommige mensen wordt deze angst zo groot dat het een stoornis wordt.
Ethisch ondernemen
Over zingeving, samenleven en economie
EXAMEN (BIR)
• De student beantwoord kennisvragen en inzichtvragen met betrekking tot de leerstof uit de
lessen
• Canvastoest op eigen laptop met Lockdown browser
• De schriftelijke evaluatie is zo opgesteld dat deze binnen 1,5 uur tijd kan ingevuld worden. Elke
student krijgt een derde meer werktijd bij een schriftelijke evaluatie. In totaal beschikbaar je over 2
uur werktijd om de evaluatie in te vullen
TWEE LESSENREEKSEN OF THEMAREEKSEN
1. Levensbeschouwing en zingeving
• Uitdiepen van thema’s op het snijpunt van jezelf, de maatschappij en de wereld
• Vanuit een focus op zijnskwaliteiten
1) De vier grote vragen van ons bestaan
2) Overdaad en aandacht
3) De kracht van kwetsbaarheid
4) De burn-out maatschappij
2. Ethisch en kritisch denken
• Uitdiepen van thema’s op het snijpunt van ethiek, economie en
ondernemerschap
• Vanuit een focus op systeemdenken
1) Ongelijkheid
2) Gigantisme en innovatie
3) Platformkapitalisme en de gig economie
4) Klimaatverandering
5) Geweld
6) Maatschappij verantwoord ondernemen en coöperatief ondernemen
- Zijnskwaliteiten = eigenschappen die te maken hebben met wie je bent als mens, en hoe je in
het leven staat.
o Het gaat dus niet over wat je kan of weet (zoals kennis of vaardigheden), maar over je
innerlijke houding, je houding tegenover het leven, anderen en de wereld.
- Systeemdenken = leren denken in verbanden en gehele systemen i.p.v. enkel losse
onderdelen.
o In plaats van problemen los te bekijken, kijk je naar het grotere geheel: hoe dingen met
elkaar verbonden zijn.
, proefexamen
o → Systeemdenken helpt je dus om oorzaken en gevolgen beter te begrijpen en om
ethisch te denken over economie.
GERT BIESTA OVER DE DRIE TAKEN VAN ONDERWIJS
Biesta is een belangrijke denker over onderwijs. Hij zegt dat goed onderwijs 3 taken heeft:
1) Kwalificatie: Inhoud van onderwijs → kennis en vaardigheden aanleren
2) Socialisatie: Je inleiden in de maatschappij/samenleving → traditie, praktijken,
attitudes, omgangsvormen, normen, overtuigingen…
3) Subjectivering: Je helpen groeien als persoon → kritisch denken, connectie
maken, samenleven, volwassenheid, engagement, ondernemingszin…
BIESTA OVER DE BALANS TUSSEN DE DRIE TAKEN VAN ONDERWIJS
• Biesta pleit ervoor deze drie elementen in evenwicht te houden
• Vandaag ligt de focus vaak té hard op ‘kennis’ (kwalificatie), terwijl persoonlijke
ontwikkeling (subjectivering) ook cruciaal is.
• “Hoe we het op langere termijn op een humane manier met elkaar uithouden op
een kwetsbare planeet” → samenleven
BIESTA OVER WERELDGERICHT ONDERWIJS
• Onderwijs moet je voorbereiden op de echte wereld.
• Je leert niet enkel over de wereld, maar ook je plek daarin ontdekken.
• Ontwikkelen van zijnskwaliteiten: hoe je als persoon in de wereld bent/komt
• Leren wie je bent en hoe je in de wereld wil staan.
RELEVANTIE RZL? CHECK
• Er is een heel sterk verband tussen economie en de manier waarop we leven.
• We moeten vaak keuzes maken waarbij waarden en normen van tel zijn.
• In een veranderende wereld worden we steeds uitgedaagd om onze visie te
herdenken. We moeten een kritische geest kweken.
, proefexamen
Deel 1: zingeving en levensbeschouwing
Reflecties over hoe we in de wereld kunnen zijn
Hoe kunnen we als mens op een bewuste, betekenisvolle manier in de wereld staan?
‘Waarom ben je deze morgen uit je bed gekomen?’
“De vraag is fout gesteld, wanneer we vragen naar de zin van het leven. Het leven is het,
dat vragen stelt.” - Victor Frankl
- Frankl zegt: “Het is niet aan ons om te vragen wat de zin van het leven is. Het leven zelf stelt
ons vragen.”
1. IRVIN YALOM EN DE 4 GROTE VRAGEN VAN ONS BESTAAN (/MENS ZIJN)
• Yalom was een Amerikaanse psychiater. Hij werkte jarenlang met mensen in
therapie en stelde zich de vraag: “wat zijn de ultieme bezorgdheden van ons
bestaan?”: de vragen waarmee iedereen geconfronteerd wordt en worstelt in het
leven
• Zijn antwoord: Elke mens wordt in zijn leven geconfronteerd met 4 fundamentele
existentiële vragen. Je kan ze niet ontwijken. Ze horen bij het mens zijn. Hoe jij
ermee omgaat, bepaalt je levenskwaliteit.
• Vier uitdagingen/gegevenheden/bezorgdheden waarop iedere mens een antwoord moet
formuleren.
DE 4 GROTE VRAGEN VAN ONS BESTAAN (IRVIN YALOM)
1) Vrijheid (en verantwoordelijkheid): de keuzes die we maken en de
verantwoordelijkheid die we opnemen
2) Angst (voor de dood en het verlies): hoe we omgaan met het oncontroleerbare
van het leven
3) Isolatie en connectie: hoe wij ons verbinden met de ander en de wereld
4) Zinloosheid en zingeving: de zin en onzin van ons leven
1.1. VRIJHEID
“De mens is gedoemd om vrij zijn” - Sartre
• We ervaren allemaal een zeker auteurschap over onszelf en ons leven.
• Vrijheid betekent dat je zelf keuzes kan maken.
• Maar die vrijheid vraagt verantwoordelijkheid: je moet ook de gevolgen van je
keuzes dragen.
• Tussen kiezen en verliezen: als je iets kiest, verlies je ook iets anders.
- Je kiest niet alles zelf: je geboorteplek, ouders, cultuur…
- Maar wel hoe je omgaat met wat je gekregen hebt.
- Niet kiezen is ook een keuze.
→Uitdaging: hoe maken we betekenisvolle keuzes? Welke verantwoordelijkheid nemen
we op? Wat betekent het voor om echte vrij te zijn?
, proefexamen
1.2. ANGST VOOR DE DOOD EN HET VERLIES (HET ONCONTROLEERBARE)
• We hebben veel in ons leven niet in de hand, ook onze sterfelijkheid niet.
• Iedereen verliest dingen of mensen in het leven: een relatie, een ouder, een droom…
• Onderscheid maken tussen de dingen die we in de hand hebben en de dingen die
we niet kunnen veranderen
• Uitdaging: hoe geven we een plaats aan de dingen die we niet controleren en aan
onze eindigheid/sterfelijkheid?
1.3. ISOLATIE EN CONNECTIE (RELATIES)
• De mens is fundamenteel een sociaal wezen, maar ook altijd een beetje alleen.
• De mens is fundamenteel eenzaam: er is altijd een zeker afstand tussen mezelf
en de ander → ik kan niet voelen wat een ander voelt, ik kan niet weten wat een
ander denkt,…
• Wij hebben allemaal nood aan connectie, maar connectie is ook beangstigend:
vaak kunnen we alleen vertrouwen, niet weten..
• Uitdaging: Hoe kunnen wij ons op een betekenisvolle manier verbinden met
onszelf, de andere en de wereld? Hoe creëren we intimiteit? Hoe worden we deel
van een gemeenschap? Hoe vertrouw ik anderen ondanks onzekerheid?
1.4. ZINLOOSHEID EN ZINGEVING
• We zijn in de wereld “geworpen”: we hebben niet voor gekozen wie we zijn, waar
we geboren zijn, zelfs niet dat we er zijn,…
• Veel mensen ervaren op momenten zinloosheid: wat heeft het allemaal voor zin?
• Dat gevoel komt vaak in crisismomenten: verlies, burn-out, depressie.
• “De zoektocht naar zin en betekenis is de belangrijkste motivator van de mens”
(Viktor Frankl). We hebben nood aan betekenis en zin in ons leven.
• Uitdaging: Hoe geven we zin aan ons leven? Hoe ontvangen we zin? Hoe gaan we
om met ervaringen van zinloosheid? Hoe ga ik om met periodes van leegte?
1.5. BELANG VAN DEZE UITDAGING VOLGENS YALOM
Waarom zijn deze vragen belangrijk?
• Yalom argumenteert dat deze vier bezorgdheden of condities onvermijdelijk deel
zijn van ons menszijn → We moeten er allemaal op onze manier een antwoord op
formuleren
• Je kan er niet aan ontsnappen. Het enige wat je kan doen, is leren ermee leven, ze onder
ogen zien en er op jouw manier antwoorden op formuleren.
• Proces van een antwoord geven op deze uitdagingen begint bij aanvaarding van
deze condities → heeft geen zin er tegen te vechten, alleen de manier waarop je
er mee omgaat heb je deels in de hand
• Vb.: angststoornis
• Bij sommige mensen wordt deze angst zo groot dat het een stoornis wordt.
