SAMENLEVING, FEITEN EN
PROBLEMEN
INHOUDSOPGAVE
Woord vooraf ............................................................................................................................................ 6
Inleiding: een conceptueel kader............................................................................................................. 6
Samenlevingen ..................................................................................................................................................................... 6
3 basisinstituties ............................................................................................................................................................................................ 7
Basisinstitutie 1. het gezin ................................................................................................................................................. 7
Basisinstitutie 2: de overheid ........................................................................................................................................... 9
Basisinstitutie 3: bedrijven .............................................................................................................................................. 10
3 basisinstituties en de markt ........................................................................................................................................ 11
Basisinstituties: overzicht ................................................................................................................................................ 12
Een vierde basisinstitutie? ............................................................................................................................................... 12
Basisstructuur ..............................................................................................................................................................................................13
Kapitalisme ......................................................................................................................................................................... 13
Marxisme ............................................................................................................................................................................ 13
Corporatisme (tussenvorm) à belangrijk voor belgische samenleving .............................................................. 13
Welvaartsstaat ................................................................................................................................................................... 14
Sociaal contract ...........................................................................................................................................................................................16
Grondleggers van het sociaal contract ........................................................................................................................ 17
Voorbeelden sociaal contract ........................................................................................................................................ 17
Sociaal contract met overlappende generaties .......................................................................................................... 17
Kernbegrippen .............................................................................................................................................................................................18
Als markten falen: marktfalingen en sociale investeringen................................................................ 18
Het libertarische ideaal van een ongereguleerde markt..................................................................................................................18
Probleem voor een sociale wetenschapper................................................................................................................ 19
Het laboratorium van een wetenschapper ................................................................................................................. 19
Onzichtbare hand .......................................................................................................................................................................................19
Is het referentie model realistisch? ............................................................................................................................... 20
Welvaartsstaat: verschillende opvattingen.................................................................................................................. 20
Marktfalingen ..............................................................................................................................................................................................20
Veronderstelling 1. Rationele individuen..................................................................................................................... 21
Aanname 2: perfecte informatie .................................................................................................................................... 22
Aanname 3. Perfect competitieve markten ................................................................................................................ 22
Aanname 4: complete markten ..................................................................................................................................... 24
Aanname 5. Geen publieke goederen .......................................................................................................................... 24
Aanname 6. geen externaliteiten .................................................................................................................................. 25
Overzicht ............................................................................................................................................................................ 27
1
, Sociale investeringen ..................................................................................................................................................................................27
Commodificatie ................................................................................................................................................................. 27
Decommodificatie ............................................................................................................................................................ 27
Mattheüseffect ................................................................................................................................................................... 28
Slotbeschouwing 1: overheidsfalen.........................................................................................................................................................29
Slotbeschouwing 2: sociale rechten........................................................................................................................................................29
Kernbegrippen .............................................................................................................................................................................................29
Sociale zekerheid: de magie van het gemiddeld ................................................................................. 30
Risico ..............................................................................................................................................................................................................30
Informele verzekering ................................................................................................................................................................................31
Private verzekering .....................................................................................................................................................................................32
Sociale verzekering.....................................................................................................................................................................................34
Kernbegrippen .............................................................................................................................................................................................37
Belastingen, ongelijkheid en herverdeling............................................................................................ 38
Efficiëntie en rechtvaardigheid ................................................................................................................................................................38
2 varianten van rechtvaardigheid .................................................................................................................................. 38
Tweede welvaartstheorema ........................................................................................................................................... 39
Belastingen en herverdeling .....................................................................................................................................................................41
Herverdeling en voorverdeling ...................................................................................................................................... 41
Belastingen = instrument om aan herverdeling te doen .......................................................................................... 41
Inkomensongelijkheid ................................................................................................................................................................................45
Gegevens ............................................................................................................................................................................ 45
Een vangnet voor iedereen? Sociale bijstand en armoedebestrijding ............................................... 49
Armoede ........................................................................................................................................................................................................50
Armoedebestrijding.....................................................................................................................................................................................51
Sociale bijstand ............................................................................................................................................................................................54
Besluit ............................................................................................................................................................................................................57
Eenheid in diversiteit? Types van welvaartsstaten .............................................................................. 58
Verschillende welvaartsstaten..................................................................................................................................................................58
Taxonomie van de welvaartsstaat .........................................................................................................................................................59
Bismarck versus beveridge ............................................................................................................................................. 59
De typologie van Esping-Andersen: three worlds of welfare capitalism.............................................................. 59
Voorbij esping-andersen ................................................................................................................................................. 63
De verscheidenheid begrijpen .................................................................................................................................................................65
Voorkeuren en overtuigingen ........................................................................................................................................ 65
Politiek en macht .............................................................................................................................................................. 67
Geschiedenis en padafhankelijkheid ............................................................................................................................. 68
Kernbegrippen .............................................................................................................................................................................................68
De welvaartsstaat in beweging .............................................................................................................. 68
2
, Voor de welvaartsstaat..............................................................................................................................................................................68
Einde 19e eeuw (in Antwerpen) .................................................................................................................................... 68
Einde 19e eeuw (in VK) ................................................................................................................................................... 68
Einde 19e eeuw (in duitsland) ......................................................................................................................................... 69
Einde 19e eeuw (in Zweden) .......................................................................................................................................... 69
Einde 19e eeuw (in België) .............................................................................................................................................. 69
Uitweiding: verzuiling in België ...................................................................................................................................... 70
Great Depression (jaren dertig) ................................................................................................................................... 72
Keynes (1883-1946) ......................................................................................................................................................... 73
Welvaartsstaat 1.0: bloei van de welvaartsstaat ...............................................................................................................................73
WO II .................................................................................................................................................................................. 73
Sociaal pact in België (1944) ........................................................................................................................................... 74
Conferentie van bretton woods (internationaal) ...................................................................................................... 74
1945-1973: naoorlogse economische groei................................................................................................................ 75
Economische groei (na 30 jaar) ..................................................................................................................................... 75
Zweden?.............................................................................................................................................................................. 76
De welvaartsstaat tijdens de naoorlogse economische groei ................................................................................ 76
Ongelijkheid tijdens de naoorlogse economische groei .......................................................................................... 77
Welvaartsstaat 2.0: neoliberale pushback ..........................................................................................................................................77
1971: Einde van bretton woods .................................................................................................................................... 77
1973: oliecrisis ................................................................................................................................................................... 77
1974-1989: crisis van jaren 70 en 80............................................................................................................................ 78
1974-1989: toename van overheidsschuld in België ................................................................................................. 78
Libertarisch geloof in ongereguleerde markten......................................................................................................... 79
Welvaartsdriehoek ........................................................................................................................................................... 79
De welvaartsstaat tijdens de jaren 70 en 80 .............................................................................................................. 80
Zweedse welvaartsstaat als hommel ............................................................................................................................ 80
Welvaartsstaat 3.0: sociale investeringsstaat .....................................................................................................................................81
1989: val van de muur...................................................................................................................................................... 81
De welvaartsstaat na de val van de muur ................................................................................................................... 81
Sociale investeringen ........................................................................................................................................................ 82
Sociale investeringsparadigma ........................................................................................................................................ 82
Politici van de derde weg ................................................................................................................................................ 83
Social investment paradigm in global south ................................................................................................................ 83
Pro-poor growth .............................................................................................................................................................. 83
Tot slot: 4 generaties van welvaartsstaten ................................................................................................................. 83
Opgroeien in de welvaartsstaat............................................................................................................. 85
Afhankelijkheid en zorg gedurende de levenscyclus .........................................................................................................................85
Kinderopvang (0-3jaar) .............................................................................................................................................................................85
Eerste 1000 dagen ............................................................................................................................................................ 85
Gezinsbeleid ....................................................................................................................................................................... 86
Kleuter, lager en secundair onderwijs (3-18 jaar) .............................................................................................................................92
Onderwijs als centraal onderdeel van het sociaal contract .................................................................................... 92
Private voordelen van onderwijs .................................................................................................................................. 92
Externe voordelen van onderwijs ................................................................................................................................. 92
Efficiëntie en rechtvaardigheid in het onderwijs ........................................................................................................ 93
Publiek onderwijs.............................................................................................................................................................. 93
Introductie van concurrentie ......................................................................................................................................... 93
Gemengd systeem ............................................................................................................................................................ 93
3
, Vouchersysteem................................................................................................................................................................ 94
Vlaams onderwijs .............................................................................................................................................................. 94
Hoger onderwijs (18-22 jaar) .................................................................................................................................................................95
Financiering van het hoger onderwijs: studieleningen? ............................................................................................ 95
Levenslang leren (op latere leeftijd).......................................................................................................................................................96
Levenslang leren in België: profiel ................................................................................................................................. 96
Verschillen tussen welvaartsstaten ............................................................................................................................... 96
Werken in de welvaartsstaat ................................................................................................................. 97
Werk ..............................................................................................................................................................................................................97
Werk als centraal onderdeel van het sociaal contract ............................................................................................ 98
Werk en gezinsbeleid ...................................................................................................................................................... 98
Bevolking op arbeidsleeftijd............................................................................................................................................ 99
Volledige werkgelegenheid ............................................................................................................................................. 99
Banen verschijnen en verdwijnen................................................................................................................................100
Wie werkt er? .................................................................................................................................................................100
Werkomstandigheden ............................................................................................................................................................................ 101
Vakbond ............................................................................................................................................................................101
Gentse systeem ...............................................................................................................................................................102
Hoe worden de lonen bepaald (in het referentiemodel)? .....................................................................................102
Behoud van koopkracht: loonindexering ..................................................................................................................103
Een bodem voor inkomens: het minimumloon .......................................................................................................103
Werkloosheid ............................................................................................................................................................................................ 105
Werkloosheidsuitkering ................................................................................................................................................105
Actief arbeidsmarktbeleid .............................................................................................................................................106
Job garantie-beleid ..........................................................................................................................................................106
Werk- en levenstevredenheid .....................................................................................................................................106
Werk en burn-out ..........................................................................................................................................................107
Slotbeschouwing ....................................................................................................................................................................................... 107
Ziekte en gezondheid in de welvaartsstaat ........................................................................................ 108
Gezondheid en levensverwachting ...................................................................................................................................................... 109
Deaths of despair in de vs ............................................................................................................................................109
Gezondheidszorg en ziekteverzekeringen ........................................................................................................................................ 110
Private of publieke gezondheidszorg ..........................................................................................................................110
Organisatie van de gezondheidzorg in België ...........................................................................................................112
Gezondheidszorg en de welvaartsstaat .....................................................................................................................115
Langdurige zorg ....................................................................................................................................................................................... 116
Personen met een handicap .........................................................................................................................................116
Ouderen (ouderenzorg) ...............................................................................................................................................120
Kernbegrippen .......................................................................................................................................................................................... 124
Vergrijzen in de welvaartsstaat ........................................................................................................... 125
Vergrijzing als uitdaging voor het sociaal contract..................................................................................................125
Afhankelijkheidsratio van de ouders ..........................................................................................................................125
Pensioenen ................................................................................................................................................................................................. 125
Doelstellingen ..................................................................................................................................................................125
4
PROBLEMEN
INHOUDSOPGAVE
Woord vooraf ............................................................................................................................................ 6
Inleiding: een conceptueel kader............................................................................................................. 6
Samenlevingen ..................................................................................................................................................................... 6
3 basisinstituties ............................................................................................................................................................................................ 7
Basisinstitutie 1. het gezin ................................................................................................................................................. 7
Basisinstitutie 2: de overheid ........................................................................................................................................... 9
Basisinstitutie 3: bedrijven .............................................................................................................................................. 10
3 basisinstituties en de markt ........................................................................................................................................ 11
Basisinstituties: overzicht ................................................................................................................................................ 12
Een vierde basisinstitutie? ............................................................................................................................................... 12
Basisstructuur ..............................................................................................................................................................................................13
Kapitalisme ......................................................................................................................................................................... 13
Marxisme ............................................................................................................................................................................ 13
Corporatisme (tussenvorm) à belangrijk voor belgische samenleving .............................................................. 13
Welvaartsstaat ................................................................................................................................................................... 14
Sociaal contract ...........................................................................................................................................................................................16
Grondleggers van het sociaal contract ........................................................................................................................ 17
Voorbeelden sociaal contract ........................................................................................................................................ 17
Sociaal contract met overlappende generaties .......................................................................................................... 17
Kernbegrippen .............................................................................................................................................................................................18
Als markten falen: marktfalingen en sociale investeringen................................................................ 18
Het libertarische ideaal van een ongereguleerde markt..................................................................................................................18
Probleem voor een sociale wetenschapper................................................................................................................ 19
Het laboratorium van een wetenschapper ................................................................................................................. 19
Onzichtbare hand .......................................................................................................................................................................................19
Is het referentie model realistisch? ............................................................................................................................... 20
Welvaartsstaat: verschillende opvattingen.................................................................................................................. 20
Marktfalingen ..............................................................................................................................................................................................20
Veronderstelling 1. Rationele individuen..................................................................................................................... 21
Aanname 2: perfecte informatie .................................................................................................................................... 22
Aanname 3. Perfect competitieve markten ................................................................................................................ 22
Aanname 4: complete markten ..................................................................................................................................... 24
Aanname 5. Geen publieke goederen .......................................................................................................................... 24
Aanname 6. geen externaliteiten .................................................................................................................................. 25
Overzicht ............................................................................................................................................................................ 27
1
, Sociale investeringen ..................................................................................................................................................................................27
Commodificatie ................................................................................................................................................................. 27
Decommodificatie ............................................................................................................................................................ 27
Mattheüseffect ................................................................................................................................................................... 28
Slotbeschouwing 1: overheidsfalen.........................................................................................................................................................29
Slotbeschouwing 2: sociale rechten........................................................................................................................................................29
Kernbegrippen .............................................................................................................................................................................................29
Sociale zekerheid: de magie van het gemiddeld ................................................................................. 30
Risico ..............................................................................................................................................................................................................30
Informele verzekering ................................................................................................................................................................................31
Private verzekering .....................................................................................................................................................................................32
Sociale verzekering.....................................................................................................................................................................................34
Kernbegrippen .............................................................................................................................................................................................37
Belastingen, ongelijkheid en herverdeling............................................................................................ 38
Efficiëntie en rechtvaardigheid ................................................................................................................................................................38
2 varianten van rechtvaardigheid .................................................................................................................................. 38
Tweede welvaartstheorema ........................................................................................................................................... 39
Belastingen en herverdeling .....................................................................................................................................................................41
Herverdeling en voorverdeling ...................................................................................................................................... 41
Belastingen = instrument om aan herverdeling te doen .......................................................................................... 41
Inkomensongelijkheid ................................................................................................................................................................................45
Gegevens ............................................................................................................................................................................ 45
Een vangnet voor iedereen? Sociale bijstand en armoedebestrijding ............................................... 49
Armoede ........................................................................................................................................................................................................50
Armoedebestrijding.....................................................................................................................................................................................51
Sociale bijstand ............................................................................................................................................................................................54
Besluit ............................................................................................................................................................................................................57
Eenheid in diversiteit? Types van welvaartsstaten .............................................................................. 58
Verschillende welvaartsstaten..................................................................................................................................................................58
Taxonomie van de welvaartsstaat .........................................................................................................................................................59
Bismarck versus beveridge ............................................................................................................................................. 59
De typologie van Esping-Andersen: three worlds of welfare capitalism.............................................................. 59
Voorbij esping-andersen ................................................................................................................................................. 63
De verscheidenheid begrijpen .................................................................................................................................................................65
Voorkeuren en overtuigingen ........................................................................................................................................ 65
Politiek en macht .............................................................................................................................................................. 67
Geschiedenis en padafhankelijkheid ............................................................................................................................. 68
Kernbegrippen .............................................................................................................................................................................................68
De welvaartsstaat in beweging .............................................................................................................. 68
2
, Voor de welvaartsstaat..............................................................................................................................................................................68
Einde 19e eeuw (in Antwerpen) .................................................................................................................................... 68
Einde 19e eeuw (in VK) ................................................................................................................................................... 68
Einde 19e eeuw (in duitsland) ......................................................................................................................................... 69
Einde 19e eeuw (in Zweden) .......................................................................................................................................... 69
Einde 19e eeuw (in België) .............................................................................................................................................. 69
Uitweiding: verzuiling in België ...................................................................................................................................... 70
Great Depression (jaren dertig) ................................................................................................................................... 72
Keynes (1883-1946) ......................................................................................................................................................... 73
Welvaartsstaat 1.0: bloei van de welvaartsstaat ...............................................................................................................................73
WO II .................................................................................................................................................................................. 73
Sociaal pact in België (1944) ........................................................................................................................................... 74
Conferentie van bretton woods (internationaal) ...................................................................................................... 74
1945-1973: naoorlogse economische groei................................................................................................................ 75
Economische groei (na 30 jaar) ..................................................................................................................................... 75
Zweden?.............................................................................................................................................................................. 76
De welvaartsstaat tijdens de naoorlogse economische groei ................................................................................ 76
Ongelijkheid tijdens de naoorlogse economische groei .......................................................................................... 77
Welvaartsstaat 2.0: neoliberale pushback ..........................................................................................................................................77
1971: Einde van bretton woods .................................................................................................................................... 77
1973: oliecrisis ................................................................................................................................................................... 77
1974-1989: crisis van jaren 70 en 80............................................................................................................................ 78
1974-1989: toename van overheidsschuld in België ................................................................................................. 78
Libertarisch geloof in ongereguleerde markten......................................................................................................... 79
Welvaartsdriehoek ........................................................................................................................................................... 79
De welvaartsstaat tijdens de jaren 70 en 80 .............................................................................................................. 80
Zweedse welvaartsstaat als hommel ............................................................................................................................ 80
Welvaartsstaat 3.0: sociale investeringsstaat .....................................................................................................................................81
1989: val van de muur...................................................................................................................................................... 81
De welvaartsstaat na de val van de muur ................................................................................................................... 81
Sociale investeringen ........................................................................................................................................................ 82
Sociale investeringsparadigma ........................................................................................................................................ 82
Politici van de derde weg ................................................................................................................................................ 83
Social investment paradigm in global south ................................................................................................................ 83
Pro-poor growth .............................................................................................................................................................. 83
Tot slot: 4 generaties van welvaartsstaten ................................................................................................................. 83
Opgroeien in de welvaartsstaat............................................................................................................. 85
Afhankelijkheid en zorg gedurende de levenscyclus .........................................................................................................................85
Kinderopvang (0-3jaar) .............................................................................................................................................................................85
Eerste 1000 dagen ............................................................................................................................................................ 85
Gezinsbeleid ....................................................................................................................................................................... 86
Kleuter, lager en secundair onderwijs (3-18 jaar) .............................................................................................................................92
Onderwijs als centraal onderdeel van het sociaal contract .................................................................................... 92
Private voordelen van onderwijs .................................................................................................................................. 92
Externe voordelen van onderwijs ................................................................................................................................. 92
Efficiëntie en rechtvaardigheid in het onderwijs ........................................................................................................ 93
Publiek onderwijs.............................................................................................................................................................. 93
Introductie van concurrentie ......................................................................................................................................... 93
Gemengd systeem ............................................................................................................................................................ 93
3
, Vouchersysteem................................................................................................................................................................ 94
Vlaams onderwijs .............................................................................................................................................................. 94
Hoger onderwijs (18-22 jaar) .................................................................................................................................................................95
Financiering van het hoger onderwijs: studieleningen? ............................................................................................ 95
Levenslang leren (op latere leeftijd).......................................................................................................................................................96
Levenslang leren in België: profiel ................................................................................................................................. 96
Verschillen tussen welvaartsstaten ............................................................................................................................... 96
Werken in de welvaartsstaat ................................................................................................................. 97
Werk ..............................................................................................................................................................................................................97
Werk als centraal onderdeel van het sociaal contract ............................................................................................ 98
Werk en gezinsbeleid ...................................................................................................................................................... 98
Bevolking op arbeidsleeftijd............................................................................................................................................ 99
Volledige werkgelegenheid ............................................................................................................................................. 99
Banen verschijnen en verdwijnen................................................................................................................................100
Wie werkt er? .................................................................................................................................................................100
Werkomstandigheden ............................................................................................................................................................................ 101
Vakbond ............................................................................................................................................................................101
Gentse systeem ...............................................................................................................................................................102
Hoe worden de lonen bepaald (in het referentiemodel)? .....................................................................................102
Behoud van koopkracht: loonindexering ..................................................................................................................103
Een bodem voor inkomens: het minimumloon .......................................................................................................103
Werkloosheid ............................................................................................................................................................................................ 105
Werkloosheidsuitkering ................................................................................................................................................105
Actief arbeidsmarktbeleid .............................................................................................................................................106
Job garantie-beleid ..........................................................................................................................................................106
Werk- en levenstevredenheid .....................................................................................................................................106
Werk en burn-out ..........................................................................................................................................................107
Slotbeschouwing ....................................................................................................................................................................................... 107
Ziekte en gezondheid in de welvaartsstaat ........................................................................................ 108
Gezondheid en levensverwachting ...................................................................................................................................................... 109
Deaths of despair in de vs ............................................................................................................................................109
Gezondheidszorg en ziekteverzekeringen ........................................................................................................................................ 110
Private of publieke gezondheidszorg ..........................................................................................................................110
Organisatie van de gezondheidzorg in België ...........................................................................................................112
Gezondheidszorg en de welvaartsstaat .....................................................................................................................115
Langdurige zorg ....................................................................................................................................................................................... 116
Personen met een handicap .........................................................................................................................................116
Ouderen (ouderenzorg) ...............................................................................................................................................120
Kernbegrippen .......................................................................................................................................................................................... 124
Vergrijzen in de welvaartsstaat ........................................................................................................... 125
Vergrijzing als uitdaging voor het sociaal contract..................................................................................................125
Afhankelijkheidsratio van de ouders ..........................................................................................................................125
Pensioenen ................................................................................................................................................................................................. 125
Doelstellingen ..................................................................................................................................................................125
4