Psychopedagogische zorgvragen
1. Metaforen om naar (het gedrag van) kinderen en jongeren te
kijken
Metaforen helpen om:
- Sensitief naar en achter gedrag v mensen te kijken
- Responsief af te stemmen op behoeftes
Casus Daan – 6e lj – 12 jaar – regulier onderwijs
- Verkeerde aanname: vertonen v moeilijk gedrag ligt binnen vrije wil
o Gedrag = communicatie
o Moeilijk gedrag =
Verborgen hulpvraag die iemand op dat moment niet op een andere manier
kan stellen
Uiting v onvermogen
Verfijnde preventieve, ondersteunende benadering v gedragsmoeilijkheden
Oorsprong ligt niet bij individu kids en jongeren vaak signaaldragers
- Gevolg v verwondingen (trauma)
- Gebrek aan afstemming in interacties en begeleidingen, …
1.1. De modellen
1.1.1. Handmodel van het brein
Vuist als model vr brein
- Pols en handpalm: hersenstam
o Overlevingsinstinct: fight, flight, freeze
o Werken snel en automatisch
o Reptielenbrein
Fight Flight Freeze
- Druk zijn - Teruggetrokken - Verdoofd zijn
- Agressief zijn - Weglopen uit de klas - Lege blik laten zien
- Grote mond hebben - Spijbelen - Geen antwoord geven
op vragen
- Duim: limbisch systeem en amygdala
o Veiligheidsradar: scant gevaar
o Emoties en herinneringen
o Zoogdierenbrein
- Vingers over duim: cortex
o Logisch denken en leren
o Spraaksysteem en beweging
- Vingernagels: prefrontale cortex
o Besturingssysteem
o Executieve functies (emotieregulatie, moreel handelen, empathie)
Bij heel boos zijn handige zaken vd PFC w offline gezet gevolg: je kan niets leren op dat moment
Nood aan: kalmte dr, vb. ademhalingsoefeningen, muziek luisteren, rustige plek, …
1
, - Sleutel tot groei: integratie v alle # hersendelen samenwerken geestelijke gezondheid
1.1.2. Window of Tolerance
= toont aan welk stressniveau iemand heeft
- Binnen het raampje: aanvaardbaar stressniveau
o Rustig nadenken, logisch redeneren, acties overdenken, leren
- Buiten het raampje: stress te hoog
o HYPERAROUSAL – chaos
Gebrek aan controle
o HYPO-AROUSAL – starheid: te veel controle
Gebrek aan flexibiliteit en aanpassingsvermogen
Chaos en starheid wnr integratie w geblokkeerd
Hoe groot iemands raampje is = afh. v diverse factoren
- Persoonlijkheid, temperament, levenservaringen, …
- Iets wat lijkt op een gevaarlijk moment, kan al een trigger zijn, vb. geur, aanraking, …
Hoe het raam terug vergroten? Relaxatie en ademhalingsoefeningen
- Als begeleider: zelf rustig blijven en uit ‘kalm brein’ handelen
- Geen zin om veel te praten boodschap gaat verloren
- Wees nabij, maak connectie, zit op ooghoogte, spreek aan met naam, …
1.1.3. Ijsbergmodel van Mc Clelland
Boven water = zichtbaar gedrag: wat we doen en hoe we ons gedragen
Onder water = alles wat ons maakt tot wie we zijn
- Stuurt ons gedrag: gedachten, talenten, gevoelens, waarden
- Bepalen ons zelfbeeld
Zelfbeeld ontwikkelen dr interacties met de omgeving:
- = alle indrukken die vanuit de omgeving bij iemand terecht zijn
gekomen waarvan hij op een bepaald moment gelooft dat het waar
is
- Uitkijkpunt nr de wereld en eigen plek en rol
- Bepaalt veel vh gedrag v kinderen en jongeren
Neiging lastig gedrag te willen veranderen
- MAAR!!! Kinderen en jongeren van binnenuit versterken
o Vergt meer tijd, maar is duurzamer
- Kinderen en jongeren ondersteunen om binnen ‘window of tolerance’ te blijven +
geïntegreerd id flow vh leven te gedijen
Ijsbergen, vaten en stoelen – Lut Celie
- Kinderen leren in flow te leven met emotionele vaten = binnenkant, onder water
- Dankzij ouders, leerkrachten, … die
- Voorbij 1ste stoel v gedrag kijken (boven water) nr de 2e stoel vh gevoel en noden
2
,Van Lommel:
- Veiligheid nodig om te tonen hoe het écht gaat,
- Kinderen en jongeren moeten ervaren dat er zonder (voor)oordeel gekeken wordt, DAN PAS
toegang tot hun innerlijke wereld
Psycho-educatie = belangrijk (!!!)
- Wat voel ik in mijn lichaam?
- Welke gevoelens ervaar ik?
- Welke gedachten denk ik dan?
- Wat heb ik nodig? Waar heb ik behoefte aan?
- …
Emotieschema van Greenberg: model om
gewaarwordingen, gevoelens, noden te exploreren
1.1.4. Onzichtbare koffer – Coppens
Koffer of rugzak die iedereen meedraagt
- Overtuigingen over jezelf, de wereld en
anderen
- 1ste instantie gevuld dr: volwassenen die je opvoeden en onderwijzen en peers
- Zicht op eigen (culturele) bagage:
o Drijfveren, intenties en blinde vlekken die gelinkt zijn aan bagage
Vb. intense nood aan bevestiging
Vb. kids met traumageschiedenis, vaker laag zelfbeeld
Metaforen verbonden met thema: hechting
- Moeilijk hebben + verhoogd stressniveau? Zoeken nr veiligheid en nabijheid ter geruststelling
o = bij veilige hechting betekenisvolle persoon
Gevolg: kind durft te exploreren
- Sensitieve volwassenen zorgen vr continuïteit helpen kids bij mentaliseren
o = gedrag v zichzelf en anderen begrijpen, dr te koppelen aan mentale toestanden
= overtuigingen, wensen, gevoelens, gedachten
Gevolg: bepalen welk gedrag vertoont
1.2. Hoe kunnen we kinderen en jongeren meer nabij zijn wanneer ze het
moeilijk hebben?
1.2.1. Sensitief
= signalen oppikken en herkennen
Taal creëert een werkelijkheid:
Belang van taal
Dat kind doet lastig, is stout Dat kind heeft het lastig, ervaart onvermogen
Ongepast, vervelend gedrag Begrijpelijk en vastgelopen gedrag
Zoekt aandacht Zoekt verbinding
Teruggetrokken Behoedzaam
Agressief In paniek
Uitdagend In vecht-modus
Vermijdend In vlucht-modus
Afwijzend Voelt zich niet veilig
3
, 1.2.2. Responsief
Signalen opmerken, dus sneller en gepast reageren
- Match: arousal daalt
- Mismatch: signaalvergroting
1. Reguleer: help kind zichzelf te reguleren en kalmeren
2. Verbind en connecteer: met kind in afgestemde relatie
3. Cognitie-reflectie helpen bevorderen
Gevolg: preventief veiligheid, rust en ontladingskansen
Match bij kind ‘uit zijn raampje’ Mismatch bij kind ‘uit zijn raampje’
Gevoel v veiligheid eerst – op reptielenbrein - Straffen (schaamte, kwetsen)
niveau - Boos worden
- Ooghoogte - Roepen
- Open en zachte blik en - Negeren
lichaamshouding - Les spellen
- Langzaam en zacht spreken - Dreigen
- Id buurt blijven - Proberen te overtuigen
- Laat kind bewegen om adrenaline kwijt - Naar afspraken refereren
te kunnen
- Zelf rustig blijven
- (!!!) erkenning geven
1.2.3. Rust creëren
Vb. rustig ademhalen, focussen (bodyscan), meditatie, mandala’s kleuren, mindfulness, wandelen,
muziek luisteren, …
1.2.4. Taal geven aan binnenkant
Alle gevoelens mogen er zijn:
- Socio-emotionele regulatie
o ≠ gevoelens moeten onderdrukken
o = op een afgestemde manier er leren mee omgaan
Vb. jezelf en anderen geen pijn doen of materiaal stuk maken
Een gevoel dat geen erkenning krijgt, w niet gezien wat niet gezien w, kan moeilijk helen
- Kwaadheid niet sussen of wegduwen, wel constructieve stem geven
Enige weg nr verbinding en herstel = aanmoedigen om te durven voelen op pure manier
Eigen taal om iets nr buiten te brengen, vaak met symbooltaal, vb. schelpen, praatpapier, stenen,
proppen, …
- Scholen gebruiken dit vaker, om sneller bij expressievorm vd leerling te komen
Vb. kleurenmonster, draakje vurig, stimuleren v EF, 5G-model, …
4
1. Metaforen om naar (het gedrag van) kinderen en jongeren te
kijken
Metaforen helpen om:
- Sensitief naar en achter gedrag v mensen te kijken
- Responsief af te stemmen op behoeftes
Casus Daan – 6e lj – 12 jaar – regulier onderwijs
- Verkeerde aanname: vertonen v moeilijk gedrag ligt binnen vrije wil
o Gedrag = communicatie
o Moeilijk gedrag =
Verborgen hulpvraag die iemand op dat moment niet op een andere manier
kan stellen
Uiting v onvermogen
Verfijnde preventieve, ondersteunende benadering v gedragsmoeilijkheden
Oorsprong ligt niet bij individu kids en jongeren vaak signaaldragers
- Gevolg v verwondingen (trauma)
- Gebrek aan afstemming in interacties en begeleidingen, …
1.1. De modellen
1.1.1. Handmodel van het brein
Vuist als model vr brein
- Pols en handpalm: hersenstam
o Overlevingsinstinct: fight, flight, freeze
o Werken snel en automatisch
o Reptielenbrein
Fight Flight Freeze
- Druk zijn - Teruggetrokken - Verdoofd zijn
- Agressief zijn - Weglopen uit de klas - Lege blik laten zien
- Grote mond hebben - Spijbelen - Geen antwoord geven
op vragen
- Duim: limbisch systeem en amygdala
o Veiligheidsradar: scant gevaar
o Emoties en herinneringen
o Zoogdierenbrein
- Vingers over duim: cortex
o Logisch denken en leren
o Spraaksysteem en beweging
- Vingernagels: prefrontale cortex
o Besturingssysteem
o Executieve functies (emotieregulatie, moreel handelen, empathie)
Bij heel boos zijn handige zaken vd PFC w offline gezet gevolg: je kan niets leren op dat moment
Nood aan: kalmte dr, vb. ademhalingsoefeningen, muziek luisteren, rustige plek, …
1
, - Sleutel tot groei: integratie v alle # hersendelen samenwerken geestelijke gezondheid
1.1.2. Window of Tolerance
= toont aan welk stressniveau iemand heeft
- Binnen het raampje: aanvaardbaar stressniveau
o Rustig nadenken, logisch redeneren, acties overdenken, leren
- Buiten het raampje: stress te hoog
o HYPERAROUSAL – chaos
Gebrek aan controle
o HYPO-AROUSAL – starheid: te veel controle
Gebrek aan flexibiliteit en aanpassingsvermogen
Chaos en starheid wnr integratie w geblokkeerd
Hoe groot iemands raampje is = afh. v diverse factoren
- Persoonlijkheid, temperament, levenservaringen, …
- Iets wat lijkt op een gevaarlijk moment, kan al een trigger zijn, vb. geur, aanraking, …
Hoe het raam terug vergroten? Relaxatie en ademhalingsoefeningen
- Als begeleider: zelf rustig blijven en uit ‘kalm brein’ handelen
- Geen zin om veel te praten boodschap gaat verloren
- Wees nabij, maak connectie, zit op ooghoogte, spreek aan met naam, …
1.1.3. Ijsbergmodel van Mc Clelland
Boven water = zichtbaar gedrag: wat we doen en hoe we ons gedragen
Onder water = alles wat ons maakt tot wie we zijn
- Stuurt ons gedrag: gedachten, talenten, gevoelens, waarden
- Bepalen ons zelfbeeld
Zelfbeeld ontwikkelen dr interacties met de omgeving:
- = alle indrukken die vanuit de omgeving bij iemand terecht zijn
gekomen waarvan hij op een bepaald moment gelooft dat het waar
is
- Uitkijkpunt nr de wereld en eigen plek en rol
- Bepaalt veel vh gedrag v kinderen en jongeren
Neiging lastig gedrag te willen veranderen
- MAAR!!! Kinderen en jongeren van binnenuit versterken
o Vergt meer tijd, maar is duurzamer
- Kinderen en jongeren ondersteunen om binnen ‘window of tolerance’ te blijven +
geïntegreerd id flow vh leven te gedijen
Ijsbergen, vaten en stoelen – Lut Celie
- Kinderen leren in flow te leven met emotionele vaten = binnenkant, onder water
- Dankzij ouders, leerkrachten, … die
- Voorbij 1ste stoel v gedrag kijken (boven water) nr de 2e stoel vh gevoel en noden
2
,Van Lommel:
- Veiligheid nodig om te tonen hoe het écht gaat,
- Kinderen en jongeren moeten ervaren dat er zonder (voor)oordeel gekeken wordt, DAN PAS
toegang tot hun innerlijke wereld
Psycho-educatie = belangrijk (!!!)
- Wat voel ik in mijn lichaam?
- Welke gevoelens ervaar ik?
- Welke gedachten denk ik dan?
- Wat heb ik nodig? Waar heb ik behoefte aan?
- …
Emotieschema van Greenberg: model om
gewaarwordingen, gevoelens, noden te exploreren
1.1.4. Onzichtbare koffer – Coppens
Koffer of rugzak die iedereen meedraagt
- Overtuigingen over jezelf, de wereld en
anderen
- 1ste instantie gevuld dr: volwassenen die je opvoeden en onderwijzen en peers
- Zicht op eigen (culturele) bagage:
o Drijfveren, intenties en blinde vlekken die gelinkt zijn aan bagage
Vb. intense nood aan bevestiging
Vb. kids met traumageschiedenis, vaker laag zelfbeeld
Metaforen verbonden met thema: hechting
- Moeilijk hebben + verhoogd stressniveau? Zoeken nr veiligheid en nabijheid ter geruststelling
o = bij veilige hechting betekenisvolle persoon
Gevolg: kind durft te exploreren
- Sensitieve volwassenen zorgen vr continuïteit helpen kids bij mentaliseren
o = gedrag v zichzelf en anderen begrijpen, dr te koppelen aan mentale toestanden
= overtuigingen, wensen, gevoelens, gedachten
Gevolg: bepalen welk gedrag vertoont
1.2. Hoe kunnen we kinderen en jongeren meer nabij zijn wanneer ze het
moeilijk hebben?
1.2.1. Sensitief
= signalen oppikken en herkennen
Taal creëert een werkelijkheid:
Belang van taal
Dat kind doet lastig, is stout Dat kind heeft het lastig, ervaart onvermogen
Ongepast, vervelend gedrag Begrijpelijk en vastgelopen gedrag
Zoekt aandacht Zoekt verbinding
Teruggetrokken Behoedzaam
Agressief In paniek
Uitdagend In vecht-modus
Vermijdend In vlucht-modus
Afwijzend Voelt zich niet veilig
3
, 1.2.2. Responsief
Signalen opmerken, dus sneller en gepast reageren
- Match: arousal daalt
- Mismatch: signaalvergroting
1. Reguleer: help kind zichzelf te reguleren en kalmeren
2. Verbind en connecteer: met kind in afgestemde relatie
3. Cognitie-reflectie helpen bevorderen
Gevolg: preventief veiligheid, rust en ontladingskansen
Match bij kind ‘uit zijn raampje’ Mismatch bij kind ‘uit zijn raampje’
Gevoel v veiligheid eerst – op reptielenbrein - Straffen (schaamte, kwetsen)
niveau - Boos worden
- Ooghoogte - Roepen
- Open en zachte blik en - Negeren
lichaamshouding - Les spellen
- Langzaam en zacht spreken - Dreigen
- Id buurt blijven - Proberen te overtuigen
- Laat kind bewegen om adrenaline kwijt - Naar afspraken refereren
te kunnen
- Zelf rustig blijven
- (!!!) erkenning geven
1.2.3. Rust creëren
Vb. rustig ademhalen, focussen (bodyscan), meditatie, mandala’s kleuren, mindfulness, wandelen,
muziek luisteren, …
1.2.4. Taal geven aan binnenkant
Alle gevoelens mogen er zijn:
- Socio-emotionele regulatie
o ≠ gevoelens moeten onderdrukken
o = op een afgestemde manier er leren mee omgaan
Vb. jezelf en anderen geen pijn doen of materiaal stuk maken
Een gevoel dat geen erkenning krijgt, w niet gezien wat niet gezien w, kan moeilijk helen
- Kwaadheid niet sussen of wegduwen, wel constructieve stem geven
Enige weg nr verbinding en herstel = aanmoedigen om te durven voelen op pure manier
Eigen taal om iets nr buiten te brengen, vaak met symbooltaal, vb. schelpen, praatpapier, stenen,
proppen, …
- Scholen gebruiken dit vaker, om sneller bij expressievorm vd leerling te komen
Vb. kleurenmonster, draakje vurig, stimuleren v EF, 5G-model, …
4
