Thema 2: Sociale en politieke filosofie
‘De rechtvaardige samenleving’
Inleiding tot de filosofie
Samenvatting academiejaar 2024 – 2025
Deel 1: Politieke filosofie
Waarom is er überhaupt zoiets als politiek?
Een plausibel antwoord op die vraag is dat mensen zonder een politieke ordening niet in (grote) gemeenschappen
zouden kunnen samenleven. Zoiets als politiek wordt dus noodzakelijk geacht zodra mensen op grote schaal
willen (of moeten) samenleven.
Basisbegrippen
Geen macht = geen organisatie
→ Er moet een verschil zijn van macht tussen de leden van de samenleving voor een goede organisatie
Het politieke
• De organisatie van het menselijk samenleven – Wat is de organisatie van het menselijk samenleven?
• De uitoefening van macht over een samenleving – Hoe gebeurt deze uitoefening van macht?
→ Verschil met ethiek: collectief niveau
Politieke filosofie
• Wat is politiek nu eigenlijk? – Voorbeeld: wat is macht?
• Wat zou politiek moeten zijn? – Voorbeeld: wanneer is macht slecht?
→ Hoe wordt macht over een samenleving uitgeoefend en hoe behoort dat te gebeuren?
Het wenselijke en het mogelijke
• een wereld van relatieve schaarste
• belang van praktische haalbaarheid
HET WENSELIJKE WORDT BEPERKT DOOR HET MOGELIJKE (en niet alles wat mogelijk is is ook wenselijk)
m.a.w. politieke filosofie is niet het werk van naïeve wereldverbeteraars of utopisten
Voorbeeld: het is wenselijk dat iedereen een goede gezondheid heeft door een goede opvolging van dokters en
specialisten → maar: dit is niet mogelijk / realistisch
Perfecte samenleving
= Vraag en aanbod, behoefte en mogelijkheid in harmonie
Goede / juiste samenleving
= Zoveel mogelijk ‘correcte’ ethische waarden en normen bij organisatie van de samenleving
, Rechtvaardige samenleving
= ‘Rechtvaardigheid’ als enige basiswaarde voor politieke organisatie, alle andere waarden eruit afgeleid
→ Rechtvaardigheid is het ultieme doel in de politieke filosofie
Rechtvaardigheid
Rechtvaardigheid:
• Rechten en goederen die we elkaar toestaan te hebben + manier waarop we aan die rechten en
goederen komen
→ Kernvragen uit de politieke filosofie, bijvoorbeeld:
• Heeft ethiek een plaats in de politiek? – Voorbeeld: moet politiek kunnen oordelen over euthanasie of is
dat een persoonlijke beslissing?
• Moet de staat absolute macht hebben? – Voorbeeld: de huidige situatie in de Verenigde Staten
Hobbes, Aristoteles, Rousseau
Drie fundamentele posities / filosofische families
Spanning tussen het wenselijke (wat wil je?) en het mogelijke (wat is haalbaar?):
Pessimistische visie: NIETS TE WENSEN
• HOBBES – Wat valt er te wensen? NIETS
Optimistische visies: WEL IETS TE WENSEN
• ARISTOTELES (NATURALISME)
• ROUSSEAU (CONVENTIONALISME)
Aristoteles Rousseau Hobbes
Aard van de mens + natuurlijke Hypothetisch ‘samenlevingscontract’ Vertrekt vanuit antropologie (= een
omstandigheden (NATURALISME) (CONVENTIONALISME) bepaald beeld van de mens)
De politiek zorgt ervoor dat de mensen De politiek zorgt ervoor dat de mensen De politiek dient om orde te behouden
op een goede manier kunnen LEVEN op een goede manier kunnen LEVEN in de samenleving (zodat we als soort
kunnen OVERLEVEN)
Thomas Hobbes
(1588 – 1679)
→ Staat aan de kant van de Koning
• Natuurtoestand: schaarste
• Mensbeeld: zelfbehoud + wil tot overleven
• Rationaliteit van de mens (mens kan nadenken)
Samenwerking door onderlinge regels en afspraken te maken is geen oplossing, want geen reden tot
vertrouwen
= contracttheorie is op zichzelf niet voldoende!
‘De rechtvaardige samenleving’
Inleiding tot de filosofie
Samenvatting academiejaar 2024 – 2025
Deel 1: Politieke filosofie
Waarom is er überhaupt zoiets als politiek?
Een plausibel antwoord op die vraag is dat mensen zonder een politieke ordening niet in (grote) gemeenschappen
zouden kunnen samenleven. Zoiets als politiek wordt dus noodzakelijk geacht zodra mensen op grote schaal
willen (of moeten) samenleven.
Basisbegrippen
Geen macht = geen organisatie
→ Er moet een verschil zijn van macht tussen de leden van de samenleving voor een goede organisatie
Het politieke
• De organisatie van het menselijk samenleven – Wat is de organisatie van het menselijk samenleven?
• De uitoefening van macht over een samenleving – Hoe gebeurt deze uitoefening van macht?
→ Verschil met ethiek: collectief niveau
Politieke filosofie
• Wat is politiek nu eigenlijk? – Voorbeeld: wat is macht?
• Wat zou politiek moeten zijn? – Voorbeeld: wanneer is macht slecht?
→ Hoe wordt macht over een samenleving uitgeoefend en hoe behoort dat te gebeuren?
Het wenselijke en het mogelijke
• een wereld van relatieve schaarste
• belang van praktische haalbaarheid
HET WENSELIJKE WORDT BEPERKT DOOR HET MOGELIJKE (en niet alles wat mogelijk is is ook wenselijk)
m.a.w. politieke filosofie is niet het werk van naïeve wereldverbeteraars of utopisten
Voorbeeld: het is wenselijk dat iedereen een goede gezondheid heeft door een goede opvolging van dokters en
specialisten → maar: dit is niet mogelijk / realistisch
Perfecte samenleving
= Vraag en aanbod, behoefte en mogelijkheid in harmonie
Goede / juiste samenleving
= Zoveel mogelijk ‘correcte’ ethische waarden en normen bij organisatie van de samenleving
, Rechtvaardige samenleving
= ‘Rechtvaardigheid’ als enige basiswaarde voor politieke organisatie, alle andere waarden eruit afgeleid
→ Rechtvaardigheid is het ultieme doel in de politieke filosofie
Rechtvaardigheid
Rechtvaardigheid:
• Rechten en goederen die we elkaar toestaan te hebben + manier waarop we aan die rechten en
goederen komen
→ Kernvragen uit de politieke filosofie, bijvoorbeeld:
• Heeft ethiek een plaats in de politiek? – Voorbeeld: moet politiek kunnen oordelen over euthanasie of is
dat een persoonlijke beslissing?
• Moet de staat absolute macht hebben? – Voorbeeld: de huidige situatie in de Verenigde Staten
Hobbes, Aristoteles, Rousseau
Drie fundamentele posities / filosofische families
Spanning tussen het wenselijke (wat wil je?) en het mogelijke (wat is haalbaar?):
Pessimistische visie: NIETS TE WENSEN
• HOBBES – Wat valt er te wensen? NIETS
Optimistische visies: WEL IETS TE WENSEN
• ARISTOTELES (NATURALISME)
• ROUSSEAU (CONVENTIONALISME)
Aristoteles Rousseau Hobbes
Aard van de mens + natuurlijke Hypothetisch ‘samenlevingscontract’ Vertrekt vanuit antropologie (= een
omstandigheden (NATURALISME) (CONVENTIONALISME) bepaald beeld van de mens)
De politiek zorgt ervoor dat de mensen De politiek zorgt ervoor dat de mensen De politiek dient om orde te behouden
op een goede manier kunnen LEVEN op een goede manier kunnen LEVEN in de samenleving (zodat we als soort
kunnen OVERLEVEN)
Thomas Hobbes
(1588 – 1679)
→ Staat aan de kant van de Koning
• Natuurtoestand: schaarste
• Mensbeeld: zelfbehoud + wil tot overleven
• Rationaliteit van de mens (mens kan nadenken)
Samenwerking door onderlinge regels en afspraken te maken is geen oplossing, want geen reden tot
vertrouwen
= contracttheorie is op zichzelf niet voldoende!
