VEILIGHEID, TERRORISME EN MENSENRECHTEN
Inhoudsopgave
Hoorcollege 1: presentatie stof + publieke veiligheid in een controlecultuur (David Garland).................... 2
Hoorcollege 2: Vervolg Garland + afdracht van veiligheid aan private actoren (Lucia Zedner) ................... 4
Hoorcollege 3: gastcollege Sofie Royer (UA/KU Leuven) over gezichtsherkenningstechnologie .............19
Hoorcollege 4: geschiedenis en (poging tot) definitie van terrorisme (Samuel Scheffler) ...........................34
Hoorcollege 5: gastcollege Christophe Busch (Hannah Arendt instituut) over wat we kunnen
meenemen van Auschwitz op vlak van mensenrechten ......................................................................................44
Hoorcollege 6: Mensenrechten en terrorisme toegespitst op Gaza (via Hannah Arendt)...........................59
Hoorcollege 7: Mensenrechten en foltering in een liberale rechtscultuur (David Luban) ...........................67
Hoorcollege 8: Belgisch strafrechtelijk instrumentarium antiterrorisme (lesopname, niet te kennen voor
het examen)....................................................................................................................................................................75
Hoorcollege 9: gastcollege Brigitte Herremans à wegens ziekte vervangen door: gastcollege van Paul
Ponsaers over “lone actor terrorisme” .....................................................................................................................75
TEKST 1: THE LIMITS OF THE SOVEREIGN STATE – DAVID GARLAND ....................................................92
TEKST 2: TOO MUCH SECURITY? – LUCIA ZEDNER ........................................................................................99
TEKST 3: IS TERRORISM MORALLY DISTINCTIVE? – SAMUEL SCHEFFLER .......................................... 106
TEKST 4: TOTALITARISME – HANNAH ARENDT ........................................................................................... 111
TEKST 5: LIBERALISM, TORTURE, AND THE TICKING BOMB – LUBAN ................................................. 113
1
,Hoorcollege 1: presentatie stof + publieke veiligheid in een controlecultuur (David Garland)
1. Overzicht van verloop van het eerste semester
De curus bestaan uit drie blokjes:
1) Veiligheid
2) Terrorisme (begint op 22/10 met beetje geschiedenis)
3) Mensenrechten
Overzicht hoorcolleges:
• Les 1 (24/9): Presentatie stof + publieke veiligheid in een controlecultuur (David
Garland)
• Les 2 (1/10): Vervolg Garland + afdracht van veiligheid aan private actoren (Lucia
Zedner)
• Les 3 (8/10): gastcollege Sofie Royer (UA/KU Leuven) over
gezichtsherkenningstechnologie
• Les 4 (22/10): Geschiedenis en (poging tot) definitie van terrorisme (Samuel
Scheffler)
• Les 5: gastcollege Christophe Busch (Hannah Arendt instituut) over wat we kunnen
meenemen van Auschwitz op vlak van mensenrechten (uitzonderlijk op vrijdag 8/11
van 10-12u)
• Les 6 (12/11): Mensenrechten en terrorisme toegespitst op Gaza (via Hannah
Arendt)
• Les 7 (26/11): Mensenrechten en foltering in een liberale rechtscultuur (David
Luban)
• Les 8 (3/12): Belgisch strafrechtelijk instrumentarium antiterrorisme (lesopname, niet
te kennen voor het examen)
• Les 9 (10/12): gastcollege Brigitte Herremans (Ugent) over transitiejustitie in
Syrische context
• Les 10 (17/12): vraag- en antwoordsessie voor studenten met vragen
3 lessen vallen weg om jullie de kans te geven om de literatuur grondig te
bestuderen
Aan elke les is een stelling verbonden die wordt verdedigd in het artikel dat we thuis moeten
lezen:
• Les 1: Politici en aanverwante beleidsmakers zijn angstmakelaars die geen belang
hebben bij het inlossen van veiligheid
• Les 2: Alle rechtsinstrumenten die angst moeten wegnemen verhogen in feite de
angst
• Les 4: De remedie om terrorisme te bestrijden is erger dan de kwaal
• Les 6: Als je de vis niet kan vangen dan moet je de zee leegpompen
• Les 7: Folteren is toegelaten om informatie te sprokkelen over een terroristische
aanslag
2
, (Lessen 3-5-9 zijn gastcolleges – les 8 is niet te kennen voor het examen – les 10 is
Q&A sessie)
2. Doelstellingen van het vak – veiligheid als semantisch sleepnet
DIA 7
• De democratische rechtsstaat is geen links of rechts concept, wel een beschavingsinstrument
• Vlaams Belang scoort bij meest recente verkiezingen het slechtst op voorstellen die passen in
de krijtlijnen van een democratische rechtsstaat (op de voet gevolgd door N-VA)
• Linkse partijen doen het in het algemeen beter – Groen kleurt het meest groen
• Dat betekent niet dat we in de cursus op extreemrechts gaan bashen
• Wel is het een feit dat mensen die op extreemrechts stemmen in feite stemmen voor de
afbouw van rechtsbescherming
DIA 9
• Deze cursus gaat over publieke veiligheid = de manier waarop een staat maatschappelijke
ordening tracht te bewerkstelligen – afdracht van publieke veiligheid aan private actoren komt
vaak voor (maar de uitwerking ervan is voor een andere cursus)
• Hang naar veiligheid voorbije drie decennia fors toegenomen – subjectieve veiligheid daalt
terwijl objectieve veiligheid in aanzienlijke mate piekt (les 1 en 2)
o De wereld is altijd maar veiliger geworden (denk aan straatcamera’s), en toch blijkt uit
alle onderzoeken dat de voorbije 3 decennia subjectieve veiligheid (= hoe ge u voelt), is
gekelderd (dit gaan we ook zien in de tekst van Garland). Ook bv. Straatverlichting in
de publieke ruimte: dit is iets waar veel criminilogen hun hoofd over breken: waar
moet ge verlichting plaatsen opdat mensen zich veilig zouden voelen?
• Terrorisme draagt het risico van overschatting in zich – ’terror’ = extreme angst (zie les 4)
• Veiligheidsindustrie (publiek & privaat) heeft er alle belang bij om de dreiging en angst te
bestendigen (zie les 2)
o Veiligheidsindustrie heeft baat bij het voeden van het gevoel van onveiligheid. Als ge u
veilig voelde, zou ge een camera hangen heel overbodig vinden.
• Repressie van andersgezinden stuit op minder (internationaal) protest als die geframed wordt
als strijd tegen terroristen (zie les 6) – voor democratische overheden is het moeilijk om terug
te keren op gezette schreden – grote kans op gezichtsverlies (zie les 8) – wel “morele kosten”
van schandalen als Guantanamo bay en Gaza (zie les 7)
DIA 10
• Bevangenheid door veiligheid is een tamelijk recent fenomeen – verschillende verklaringen en
kijkhoeken zijn mogelijk:
o Cultuurfilosofische verklaring
o Cultuursociologische verklaring
- Cultuursociologische verklaring van Elias: normconformgedrag wordt meer
beloond, en afwijken van de norm wordt scheef bekeken.
o Etymologische verklaring
3
, - het begrip veilig komt van het middelnederlands van het woord fhelig ofzoiets
en dat betekent bescherming/ afgedekt/ beschut en de evolutie in dit begrip is
van privaatrechtelijk naar een publiekrechtelijk begrip van veiligheid waarbij de
staat bescherming geeft aan burgers en toekijkt op normconform gedrag en
straft als iemand uit de bocht gaat.
o Rechtsfilosofische verklaring
- Dat het systeem van private wraak, herstelrecht wordt teruggedrongen, ziet
ge ook in de rechtsfilosofische literatuur. Dit ziet ge bij de sociale
contractdenkers, bv. Rousseau en Hobbes: we staan onze vrijheid af en krijgen
een stukje vrijheid terug in ruil.
o Slotsom = discussie over de uitgangspunten over veiligheidszorg beweegt zich altijd op
een continuum
Instrumentaliteit en rechtsbescherming
Er moet een balans worden gevonden tussen enerzijds instrumentaliteit (= de vraag hoe hard
moogt ge doorpakken op mensen in een strafrechtelijk traject als samenleving) en
rechtsbescherming (welke instrumenten gaan we burgers toebedelen om het machtsapparaat
te doen dimmen)
We leven in een samenleving met allemaal artefacten: al onze levensomstandigheden zijn
handelingsresultaten geworden. Als er dan iets gebeurt en er schade is en gewonden etc. (bv.
Bij instorten brug van Genova), dan accepteren we dat veel minder dan vroeger. Wat ons
omringt, zijn dingen die we zelf hebben voortgebracht. We vinden dat er iets moet gebeuren
om dat beter te maken/ te remediëren. Veel dingen die ons vandaag overkomen zijn een
doorontwikkeling van techniciteit, dingen die we zelf hebben gecreeërd. Bv. Vliegverkeer is
ook een menselijk artefact.
Þ Terugkoppelen naar de verlichting: alle dingen die wij creëren, brengen ook negatieve
neveneffecten met zich mee. Vliegen is bv. Positief, want we kunnen op korte tijd van
punt A naar punt B geraken, maar dit is ook schadelijk voor onze planeet, en we maken
die op lange termijn zelfs kapot. Zelfde met internetverbinding: heeft voordelen, maar
is ook een belemmering voor het maken van verbinding tss mensen (babbelen via
videobellen is bv. Niet hetzelfde als babbelen op café).
Als er schade is, dan vragen we ook wie ervoor verantwoordelijk is (bv. Als een vliegtuig
vertraging heeft, als je je voet stoot tegen een vuilbak dan wil je weten wie die daar heeft
gezet).
We zijn erop vooruitgegaan door het moderniseringsproces van onze samenleving als je bv.
Onze situatie nu vergelijkt met de middeleeuwen. We accepteren bv. Niet meer dat we iemand
doodslaan omdat je iemand hebt beledigt, we vragen dat de politie ter plaatse komt en het
oplost = het sterk centraal gezag. Herstelrecht is een alternatieve vorm van genoegdoening (bv.
Iemand werd doodgeklopt en dan kon ge dit afkopen). Dit accepteren we niet meer, we gaan
uit van een centraal machtsapparaat/ een machtsmonopolie. Het systeem van private wraak,
herstelrecht wordt dus teruggedrongen.
Hoorcollege 2: Vervolg Garland + afdracht van veiligheid aan private actoren (Lucia Zedner)
4
Inhoudsopgave
Hoorcollege 1: presentatie stof + publieke veiligheid in een controlecultuur (David Garland).................... 2
Hoorcollege 2: Vervolg Garland + afdracht van veiligheid aan private actoren (Lucia Zedner) ................... 4
Hoorcollege 3: gastcollege Sofie Royer (UA/KU Leuven) over gezichtsherkenningstechnologie .............19
Hoorcollege 4: geschiedenis en (poging tot) definitie van terrorisme (Samuel Scheffler) ...........................34
Hoorcollege 5: gastcollege Christophe Busch (Hannah Arendt instituut) over wat we kunnen
meenemen van Auschwitz op vlak van mensenrechten ......................................................................................44
Hoorcollege 6: Mensenrechten en terrorisme toegespitst op Gaza (via Hannah Arendt)...........................59
Hoorcollege 7: Mensenrechten en foltering in een liberale rechtscultuur (David Luban) ...........................67
Hoorcollege 8: Belgisch strafrechtelijk instrumentarium antiterrorisme (lesopname, niet te kennen voor
het examen)....................................................................................................................................................................75
Hoorcollege 9: gastcollege Brigitte Herremans à wegens ziekte vervangen door: gastcollege van Paul
Ponsaers over “lone actor terrorisme” .....................................................................................................................75
TEKST 1: THE LIMITS OF THE SOVEREIGN STATE – DAVID GARLAND ....................................................92
TEKST 2: TOO MUCH SECURITY? – LUCIA ZEDNER ........................................................................................99
TEKST 3: IS TERRORISM MORALLY DISTINCTIVE? – SAMUEL SCHEFFLER .......................................... 106
TEKST 4: TOTALITARISME – HANNAH ARENDT ........................................................................................... 111
TEKST 5: LIBERALISM, TORTURE, AND THE TICKING BOMB – LUBAN ................................................. 113
1
,Hoorcollege 1: presentatie stof + publieke veiligheid in een controlecultuur (David Garland)
1. Overzicht van verloop van het eerste semester
De curus bestaan uit drie blokjes:
1) Veiligheid
2) Terrorisme (begint op 22/10 met beetje geschiedenis)
3) Mensenrechten
Overzicht hoorcolleges:
• Les 1 (24/9): Presentatie stof + publieke veiligheid in een controlecultuur (David
Garland)
• Les 2 (1/10): Vervolg Garland + afdracht van veiligheid aan private actoren (Lucia
Zedner)
• Les 3 (8/10): gastcollege Sofie Royer (UA/KU Leuven) over
gezichtsherkenningstechnologie
• Les 4 (22/10): Geschiedenis en (poging tot) definitie van terrorisme (Samuel
Scheffler)
• Les 5: gastcollege Christophe Busch (Hannah Arendt instituut) over wat we kunnen
meenemen van Auschwitz op vlak van mensenrechten (uitzonderlijk op vrijdag 8/11
van 10-12u)
• Les 6 (12/11): Mensenrechten en terrorisme toegespitst op Gaza (via Hannah
Arendt)
• Les 7 (26/11): Mensenrechten en foltering in een liberale rechtscultuur (David
Luban)
• Les 8 (3/12): Belgisch strafrechtelijk instrumentarium antiterrorisme (lesopname, niet
te kennen voor het examen)
• Les 9 (10/12): gastcollege Brigitte Herremans (Ugent) over transitiejustitie in
Syrische context
• Les 10 (17/12): vraag- en antwoordsessie voor studenten met vragen
3 lessen vallen weg om jullie de kans te geven om de literatuur grondig te
bestuderen
Aan elke les is een stelling verbonden die wordt verdedigd in het artikel dat we thuis moeten
lezen:
• Les 1: Politici en aanverwante beleidsmakers zijn angstmakelaars die geen belang
hebben bij het inlossen van veiligheid
• Les 2: Alle rechtsinstrumenten die angst moeten wegnemen verhogen in feite de
angst
• Les 4: De remedie om terrorisme te bestrijden is erger dan de kwaal
• Les 6: Als je de vis niet kan vangen dan moet je de zee leegpompen
• Les 7: Folteren is toegelaten om informatie te sprokkelen over een terroristische
aanslag
2
, (Lessen 3-5-9 zijn gastcolleges – les 8 is niet te kennen voor het examen – les 10 is
Q&A sessie)
2. Doelstellingen van het vak – veiligheid als semantisch sleepnet
DIA 7
• De democratische rechtsstaat is geen links of rechts concept, wel een beschavingsinstrument
• Vlaams Belang scoort bij meest recente verkiezingen het slechtst op voorstellen die passen in
de krijtlijnen van een democratische rechtsstaat (op de voet gevolgd door N-VA)
• Linkse partijen doen het in het algemeen beter – Groen kleurt het meest groen
• Dat betekent niet dat we in de cursus op extreemrechts gaan bashen
• Wel is het een feit dat mensen die op extreemrechts stemmen in feite stemmen voor de
afbouw van rechtsbescherming
DIA 9
• Deze cursus gaat over publieke veiligheid = de manier waarop een staat maatschappelijke
ordening tracht te bewerkstelligen – afdracht van publieke veiligheid aan private actoren komt
vaak voor (maar de uitwerking ervan is voor een andere cursus)
• Hang naar veiligheid voorbije drie decennia fors toegenomen – subjectieve veiligheid daalt
terwijl objectieve veiligheid in aanzienlijke mate piekt (les 1 en 2)
o De wereld is altijd maar veiliger geworden (denk aan straatcamera’s), en toch blijkt uit
alle onderzoeken dat de voorbije 3 decennia subjectieve veiligheid (= hoe ge u voelt), is
gekelderd (dit gaan we ook zien in de tekst van Garland). Ook bv. Straatverlichting in
de publieke ruimte: dit is iets waar veel criminilogen hun hoofd over breken: waar
moet ge verlichting plaatsen opdat mensen zich veilig zouden voelen?
• Terrorisme draagt het risico van overschatting in zich – ’terror’ = extreme angst (zie les 4)
• Veiligheidsindustrie (publiek & privaat) heeft er alle belang bij om de dreiging en angst te
bestendigen (zie les 2)
o Veiligheidsindustrie heeft baat bij het voeden van het gevoel van onveiligheid. Als ge u
veilig voelde, zou ge een camera hangen heel overbodig vinden.
• Repressie van andersgezinden stuit op minder (internationaal) protest als die geframed wordt
als strijd tegen terroristen (zie les 6) – voor democratische overheden is het moeilijk om terug
te keren op gezette schreden – grote kans op gezichtsverlies (zie les 8) – wel “morele kosten”
van schandalen als Guantanamo bay en Gaza (zie les 7)
DIA 10
• Bevangenheid door veiligheid is een tamelijk recent fenomeen – verschillende verklaringen en
kijkhoeken zijn mogelijk:
o Cultuurfilosofische verklaring
o Cultuursociologische verklaring
- Cultuursociologische verklaring van Elias: normconformgedrag wordt meer
beloond, en afwijken van de norm wordt scheef bekeken.
o Etymologische verklaring
3
, - het begrip veilig komt van het middelnederlands van het woord fhelig ofzoiets
en dat betekent bescherming/ afgedekt/ beschut en de evolutie in dit begrip is
van privaatrechtelijk naar een publiekrechtelijk begrip van veiligheid waarbij de
staat bescherming geeft aan burgers en toekijkt op normconform gedrag en
straft als iemand uit de bocht gaat.
o Rechtsfilosofische verklaring
- Dat het systeem van private wraak, herstelrecht wordt teruggedrongen, ziet
ge ook in de rechtsfilosofische literatuur. Dit ziet ge bij de sociale
contractdenkers, bv. Rousseau en Hobbes: we staan onze vrijheid af en krijgen
een stukje vrijheid terug in ruil.
o Slotsom = discussie over de uitgangspunten over veiligheidszorg beweegt zich altijd op
een continuum
Instrumentaliteit en rechtsbescherming
Er moet een balans worden gevonden tussen enerzijds instrumentaliteit (= de vraag hoe hard
moogt ge doorpakken op mensen in een strafrechtelijk traject als samenleving) en
rechtsbescherming (welke instrumenten gaan we burgers toebedelen om het machtsapparaat
te doen dimmen)
We leven in een samenleving met allemaal artefacten: al onze levensomstandigheden zijn
handelingsresultaten geworden. Als er dan iets gebeurt en er schade is en gewonden etc. (bv.
Bij instorten brug van Genova), dan accepteren we dat veel minder dan vroeger. Wat ons
omringt, zijn dingen die we zelf hebben voortgebracht. We vinden dat er iets moet gebeuren
om dat beter te maken/ te remediëren. Veel dingen die ons vandaag overkomen zijn een
doorontwikkeling van techniciteit, dingen die we zelf hebben gecreeërd. Bv. Vliegverkeer is
ook een menselijk artefact.
Þ Terugkoppelen naar de verlichting: alle dingen die wij creëren, brengen ook negatieve
neveneffecten met zich mee. Vliegen is bv. Positief, want we kunnen op korte tijd van
punt A naar punt B geraken, maar dit is ook schadelijk voor onze planeet, en we maken
die op lange termijn zelfs kapot. Zelfde met internetverbinding: heeft voordelen, maar
is ook een belemmering voor het maken van verbinding tss mensen (babbelen via
videobellen is bv. Niet hetzelfde als babbelen op café).
Als er schade is, dan vragen we ook wie ervoor verantwoordelijk is (bv. Als een vliegtuig
vertraging heeft, als je je voet stoot tegen een vuilbak dan wil je weten wie die daar heeft
gezet).
We zijn erop vooruitgegaan door het moderniseringsproces van onze samenleving als je bv.
Onze situatie nu vergelijkt met de middeleeuwen. We accepteren bv. Niet meer dat we iemand
doodslaan omdat je iemand hebt beledigt, we vragen dat de politie ter plaatse komt en het
oplost = het sterk centraal gezag. Herstelrecht is een alternatieve vorm van genoegdoening (bv.
Iemand werd doodgeklopt en dan kon ge dit afkopen). Dit accepteren we niet meer, we gaan
uit van een centraal machtsapparaat/ een machtsmonopolie. Het systeem van private wraak,
herstelrecht wordt dus teruggedrongen.
Hoorcollege 2: Vervolg Garland + afdracht van veiligheid aan private actoren (Lucia Zedner)
4
