AP Hogeschool Antwerpen
Psychopathologie
Docent: Anouk Engels
Marie Claessen
Academiejaar: ’24-25
,Inhoud
DEEL 1: PYSCHISCHE GEZONDHEID VERSUS PSYCHOPATOLOGIE ........................... 5
1. Psychisch (on)gezond ........................................................................................... 5
1.2 Vreemd afwijkend gedrag, niet normaal? ......................................................... 5
1.3 Psychisch lijden .............................................................................................. 5
4. Eigenschappen van een psychische stoornis ......................................................... 5
5. Ontstaan van psychische stoornissen ................................................................... 6
5.1 Bio-psycho-sociaal model .............................................................................. 6
6. Kwetsbaarheid en veerkracht................................................................................ 7
7. Betekenisgeving als cruciale factor ....................................................................... 7
8. Diagnoses stellen................................................................................................. 8
8.2 Kritiek op DSM 5 ............................................................................................. 8
9. Organisaties van de geestelijke gezondheidszorg .................... Fout! Bladwijzer niet
gedefinieerd.
DEEL 2: AUTISME SPECTRUM STOORNIS (ASS) ......................................................... 8
1. Het kernprobleem: de binnenkant van autisme ..................................................... 8
1.1 Centrale coherentietheorie ............................................................................. 8
1.2 Theory of mind ................................................................................................ 9
1.3 Executief functioneren .................................................................................... 9
2. De buitenkant van autisme ................................................................................... 9
2.1 Gevolgen voor de sociale ontwikkeling........................................................... 10
2.2 Gevolgen op communicatief vlak .................................................................. 11
2.3 Gevolgen voor cognitieve ontwikkeling .......................................................... 11
3. Geen eenduidig verschijnsel ............................................................................... 11
4. Oorzaken ........................................................................................................... 11
5. Aandachtspunten voor begeleiders..................................................................... 11
5.1 Orthopedagogische begeleiding .................................................................... 11
DEEL 3: DEPRESSIEVE STEMMINGSSTOORNIS ....................................................... 12
1. Kernprobleem .................................................................................................... 12
2. Symptomen ....................................................................................................... 12
2.1 Kenmerken van depressieve stoornis ............................................................. 12
2.2 Dynamisch affectieve symptomen ................................................................ 12
1
, 2.3 Gedragsmatige symptomen .......................................................................... 13
2.4 Somatische symptomen ............................................................................... 13
2.5 Cognitieve symptomen ................................................................................. 13
3. Verloop .............................................................................................................. 13
4. Gevolgen voor cliënt en omgeving ....................................................................... 14
5. Cijfers ................................................................................................................ 14
6. Verklaringen ....................................................................................................... 14
7. Behandeling....................................................................................................... 15
7.1 Biologische interventies ................................................................................ 15
8. Aandachtspunten voor begeleiders..................................................................... 16
DEEL 4: BIPOLAIRE STOORNISSEN ......................................................................... 16
1. Kenmerken van een bipolaire stoornis................................................................. 16
1.1 Manische episode ........................................................................................ 16
1.3 Hypomane episode....................................................................................... 18
1.4 Depressieve episode..................................................................................... 18
1.5 Gemengde episode....................................................................................... 18
2. Verloop .............................................................................................................. 18
3. Gevolgen client en zijn omgeving ........................................................................ 18
4. Oorzakelijke en bestendigende factoren .............................................................. 18
5. Behandeling....................................................................................................... 19
DEEL 4: SUÏCIDALE GEDACHTEN EN GEDRAG ........................................................ 19
1. Suïcide preventie reflex ...................................................................................... 19
1.1 Uitgangsprincipes ..................................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
1.2 Basisprincipes .............................................................................................. 20
2. Suïcide proces ................................................................................................... 20
3. Het verklarend model ......................................................................................... 21
4. Signalen herkennen............................................................................................ 21
5. Hulpverlening .................................................................................................... 22
5.1 Hoe in gesprek gaan ...................................................................................... 22
5.2 Risicoformulering ......................................................................................... 22
DEEL 4: TRAUMA .................................................................................................... 23
1 Kernprobleem trauma ......................................................................................... 23
2 Wat gebeurt er in onze hersenen bij stress en trauma............................................ 23
2
,3 Window of tolerance ........................................................................................... 23
4 Mogelijke gevolgen van trauma ............................................................................ 24
5 Soorten trauma ................................................................................................... 24
6 Behandeling........................................................................................................ 24
6.1 Behandeling PTSS ......................................................................................... 25
7 Angststoornissen ................................................................................................ 25
7.1 Angstreacties ............................................................................................... 25
7.2 Enkelvoudige (specifieke) fobieën.................................................................. 26
7.3 Sociale angststoornis (sociale fobie) ............................................................. 26
7.4 Gegeneraliseerde angststoornis (piekerstoornis) ........................................... 26
7.5 Angst: gevolgen voor cliënt en omgeving ........................................................ 27
7.6 Ontstaan angststoornis ................................................................................. 27
7.7 Begeleiding en doorverwijzing ....................................................................... 27
8 Persoonlijkheidsstoornis: Borderline .................................................................... 27
8.1 Borderline volgens de DSM 5 ......................................................................... 27
8.2 Kenmerken borderline................................................................................... 28
8.3 Oorzaken borderline ..................................................................................... 28
8.4 Omgaan met borderline ................................................................................ 29
8.5 Behandeling ................................................................................................. 29
DEEL 5: VERSLAVING ............................................................................................. 29
1. Inleiding............................................................................................................. 29
2. Kenmerken ........................................................................................................ 30
2.1 Stoornis IN het gebruik van middelen ............................................................ 30
2.2 Stoornis DOOR het gebruik van middelen (middelen geïnduceerd) ................. 30
3. Verklaringen ....................................................................................................... 31
3.1 Het 3 M-model .............................................................................................. 31
4. Behandeling en begeleiding ................................................................................ 31
DEEL 6: PSYCHOSEGEVOELIGHEID........................................................................ 32
2. Wat is een psychose ........................................................................................... 32
2.1 Wanen.......................................................................................................... 32
2.2 Hallucinaties ................................................................................................ 32
2.3 Gedesorganiseerd denken en spreken ........................................................... 32
2.4 Gedesorganiseerd en abnormaal gedrag ........................................................ 33
3
, 2.5 Negatieve symptomen .................................................................................. 33
2.6 Positieve symptomen .................................................................................... 33
4. Vormen van psychotische stoornissen ................................................................ 33
4.1 Schizofrenie ................................................................................................. 33
5. Hoe ontstaat een psychose (oorzaken) ................................................................ 34
7. Behandeling....................................................................................................... 35
8. Omgangstips voor cliënt, hulpverlening, familie .................................................. 35
DEEL 7: HERSTELGERICHT WERKEN EN GGZ ANTWERPEN ..................................... 36
7.1 Herstelgericht werken ...................................................................................... 36
7.1.1 De visie op herstel ..................................................................................... 36
7.2 Herstellen van…? ............................................................................................. 36
7.3 Fasen in herstel ................................................................................................ 37
7.4 Herstel-belemmerende en herstel-bevorderende factoren................................. 37
7.5 GGZ – Geestelijke Gezondheidszorg .................................................................. 38
7.5.1 Niveaus in de geestelijke gezondheidszorg .................................................. 38
7.5.2 Sleutelfuncties vermaatschappelijking van de GGZ ..................................... 38
7.5.3 Diverse zorgvormen GGZ ............................................................................ 39
4
,DEEL 1: PYSCHISCHE GEZONDHEID VERSUS PSYCHOPATOLOGIE
1. Psychisch (on)gezond
1.2 Vreemd afwijkend gedrag, niet normaal?
Niet normaal:
= afwijkend van de norm die door eigen cultuur & maatschappij wordt opgelegd
- cultureel bepaald
- evolueren constant onder invloed van maatschappelijke veranderingen
- bv. naakt lopen, hoog IQ
- =/= psychisch gestoord
1.3 Psychisch lijden
- wil wel verandering, maar kan niet meer
- wanhoop en onvermogen op verschillende vlakken -> onvrijheid
Wat is vrijheid:
- niet: kunnen wat men zelf graag wil
- wel: realiseren van een bewuste en vrijwillige keuze die je maakt als mens
- basis voor psychische integratie
- harmonisch gebruik maken van je psychische functies (kennen, voelen, willen)
- je kan keuzes maken en oplossingen zoeken
Bij psychisch lijden -> onvrijheid:
- geen keuzes maken op eigen kracht
- terug trekken uit relaties, leeg voelen
- je komt terecht in een noodsituatie
- lijden op psychisch vlak
- onvrijheid = wezenskenmerk van een psychische stoornis
4. Eigenschappen van een psychische stoornis
Moeilijk begrip op te omschrijven, DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental
Disorders) = medisch model, opsomming psychische stoornissen
Uit DSM:
‘een psychische stoornis is een syndroom’
- een samen voorkomen van verschillende syndromen
- gekenmerkt door een klinische betekenisvolle verstoren van het denken,
emotieregulering of gedrag
- weerspiegelt disfunctie in psychologische, biologische of ontwikkelingsprocessen die
aan de basis liggen van psychisch functioneren
5
, Een psychische stoornis gaat meestal gepaard met:
- betekenisvol lijden
- beperking in sociale, beroepsmatige of andere belangrijke activiteiten
- onvrijheid
- psychische desintegratie: psychische functies kunnen niet meer in harmonie gebruikt
worden
5. Ontstaan van psychische stoornissen
- combinatie van factoren
- aantal risicofactoren die elkaar beïnvloeden: biologische, psychologische en sociale
elementen -> bio-psycho-sociaal model
5.1 Bio-psycho-sociaal model
biologische factoren:
- aanleg en erfelijkheid
- conditie
- voeding
- leeftijd
- hormonen
- neurotransmitters
-…
Psychische factoren:
- je persoonlijkheid
- hoe je omgaat met
gebeurtenissen in je leven
- gedachten, emoties, motivatie,
leerprocessen
-…
Sociale factoren:
- opvoeding, gezin van oorsprong
- huidige partner/gezinssituatie
- levensomstandigheden
- conflicten op werk
- armoede, eenzaamheid, …
-> onderling in wisselwerking, beïnvloeden elkaar
6
Psychopathologie
Docent: Anouk Engels
Marie Claessen
Academiejaar: ’24-25
,Inhoud
DEEL 1: PYSCHISCHE GEZONDHEID VERSUS PSYCHOPATOLOGIE ........................... 5
1. Psychisch (on)gezond ........................................................................................... 5
1.2 Vreemd afwijkend gedrag, niet normaal? ......................................................... 5
1.3 Psychisch lijden .............................................................................................. 5
4. Eigenschappen van een psychische stoornis ......................................................... 5
5. Ontstaan van psychische stoornissen ................................................................... 6
5.1 Bio-psycho-sociaal model .............................................................................. 6
6. Kwetsbaarheid en veerkracht................................................................................ 7
7. Betekenisgeving als cruciale factor ....................................................................... 7
8. Diagnoses stellen................................................................................................. 8
8.2 Kritiek op DSM 5 ............................................................................................. 8
9. Organisaties van de geestelijke gezondheidszorg .................... Fout! Bladwijzer niet
gedefinieerd.
DEEL 2: AUTISME SPECTRUM STOORNIS (ASS) ......................................................... 8
1. Het kernprobleem: de binnenkant van autisme ..................................................... 8
1.1 Centrale coherentietheorie ............................................................................. 8
1.2 Theory of mind ................................................................................................ 9
1.3 Executief functioneren .................................................................................... 9
2. De buitenkant van autisme ................................................................................... 9
2.1 Gevolgen voor de sociale ontwikkeling........................................................... 10
2.2 Gevolgen op communicatief vlak .................................................................. 11
2.3 Gevolgen voor cognitieve ontwikkeling .......................................................... 11
3. Geen eenduidig verschijnsel ............................................................................... 11
4. Oorzaken ........................................................................................................... 11
5. Aandachtspunten voor begeleiders..................................................................... 11
5.1 Orthopedagogische begeleiding .................................................................... 11
DEEL 3: DEPRESSIEVE STEMMINGSSTOORNIS ....................................................... 12
1. Kernprobleem .................................................................................................... 12
2. Symptomen ....................................................................................................... 12
2.1 Kenmerken van depressieve stoornis ............................................................. 12
2.2 Dynamisch affectieve symptomen ................................................................ 12
1
, 2.3 Gedragsmatige symptomen .......................................................................... 13
2.4 Somatische symptomen ............................................................................... 13
2.5 Cognitieve symptomen ................................................................................. 13
3. Verloop .............................................................................................................. 13
4. Gevolgen voor cliënt en omgeving ....................................................................... 14
5. Cijfers ................................................................................................................ 14
6. Verklaringen ....................................................................................................... 14
7. Behandeling....................................................................................................... 15
7.1 Biologische interventies ................................................................................ 15
8. Aandachtspunten voor begeleiders..................................................................... 16
DEEL 4: BIPOLAIRE STOORNISSEN ......................................................................... 16
1. Kenmerken van een bipolaire stoornis................................................................. 16
1.1 Manische episode ........................................................................................ 16
1.3 Hypomane episode....................................................................................... 18
1.4 Depressieve episode..................................................................................... 18
1.5 Gemengde episode....................................................................................... 18
2. Verloop .............................................................................................................. 18
3. Gevolgen client en zijn omgeving ........................................................................ 18
4. Oorzakelijke en bestendigende factoren .............................................................. 18
5. Behandeling....................................................................................................... 19
DEEL 4: SUÏCIDALE GEDACHTEN EN GEDRAG ........................................................ 19
1. Suïcide preventie reflex ...................................................................................... 19
1.1 Uitgangsprincipes ..................................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
1.2 Basisprincipes .............................................................................................. 20
2. Suïcide proces ................................................................................................... 20
3. Het verklarend model ......................................................................................... 21
4. Signalen herkennen............................................................................................ 21
5. Hulpverlening .................................................................................................... 22
5.1 Hoe in gesprek gaan ...................................................................................... 22
5.2 Risicoformulering ......................................................................................... 22
DEEL 4: TRAUMA .................................................................................................... 23
1 Kernprobleem trauma ......................................................................................... 23
2 Wat gebeurt er in onze hersenen bij stress en trauma............................................ 23
2
,3 Window of tolerance ........................................................................................... 23
4 Mogelijke gevolgen van trauma ............................................................................ 24
5 Soorten trauma ................................................................................................... 24
6 Behandeling........................................................................................................ 24
6.1 Behandeling PTSS ......................................................................................... 25
7 Angststoornissen ................................................................................................ 25
7.1 Angstreacties ............................................................................................... 25
7.2 Enkelvoudige (specifieke) fobieën.................................................................. 26
7.3 Sociale angststoornis (sociale fobie) ............................................................. 26
7.4 Gegeneraliseerde angststoornis (piekerstoornis) ........................................... 26
7.5 Angst: gevolgen voor cliënt en omgeving ........................................................ 27
7.6 Ontstaan angststoornis ................................................................................. 27
7.7 Begeleiding en doorverwijzing ....................................................................... 27
8 Persoonlijkheidsstoornis: Borderline .................................................................... 27
8.1 Borderline volgens de DSM 5 ......................................................................... 27
8.2 Kenmerken borderline................................................................................... 28
8.3 Oorzaken borderline ..................................................................................... 28
8.4 Omgaan met borderline ................................................................................ 29
8.5 Behandeling ................................................................................................. 29
DEEL 5: VERSLAVING ............................................................................................. 29
1. Inleiding............................................................................................................. 29
2. Kenmerken ........................................................................................................ 30
2.1 Stoornis IN het gebruik van middelen ............................................................ 30
2.2 Stoornis DOOR het gebruik van middelen (middelen geïnduceerd) ................. 30
3. Verklaringen ....................................................................................................... 31
3.1 Het 3 M-model .............................................................................................. 31
4. Behandeling en begeleiding ................................................................................ 31
DEEL 6: PSYCHOSEGEVOELIGHEID........................................................................ 32
2. Wat is een psychose ........................................................................................... 32
2.1 Wanen.......................................................................................................... 32
2.2 Hallucinaties ................................................................................................ 32
2.3 Gedesorganiseerd denken en spreken ........................................................... 32
2.4 Gedesorganiseerd en abnormaal gedrag ........................................................ 33
3
, 2.5 Negatieve symptomen .................................................................................. 33
2.6 Positieve symptomen .................................................................................... 33
4. Vormen van psychotische stoornissen ................................................................ 33
4.1 Schizofrenie ................................................................................................. 33
5. Hoe ontstaat een psychose (oorzaken) ................................................................ 34
7. Behandeling....................................................................................................... 35
8. Omgangstips voor cliënt, hulpverlening, familie .................................................. 35
DEEL 7: HERSTELGERICHT WERKEN EN GGZ ANTWERPEN ..................................... 36
7.1 Herstelgericht werken ...................................................................................... 36
7.1.1 De visie op herstel ..................................................................................... 36
7.2 Herstellen van…? ............................................................................................. 36
7.3 Fasen in herstel ................................................................................................ 37
7.4 Herstel-belemmerende en herstel-bevorderende factoren................................. 37
7.5 GGZ – Geestelijke Gezondheidszorg .................................................................. 38
7.5.1 Niveaus in de geestelijke gezondheidszorg .................................................. 38
7.5.2 Sleutelfuncties vermaatschappelijking van de GGZ ..................................... 38
7.5.3 Diverse zorgvormen GGZ ............................................................................ 39
4
,DEEL 1: PYSCHISCHE GEZONDHEID VERSUS PSYCHOPATOLOGIE
1. Psychisch (on)gezond
1.2 Vreemd afwijkend gedrag, niet normaal?
Niet normaal:
= afwijkend van de norm die door eigen cultuur & maatschappij wordt opgelegd
- cultureel bepaald
- evolueren constant onder invloed van maatschappelijke veranderingen
- bv. naakt lopen, hoog IQ
- =/= psychisch gestoord
1.3 Psychisch lijden
- wil wel verandering, maar kan niet meer
- wanhoop en onvermogen op verschillende vlakken -> onvrijheid
Wat is vrijheid:
- niet: kunnen wat men zelf graag wil
- wel: realiseren van een bewuste en vrijwillige keuze die je maakt als mens
- basis voor psychische integratie
- harmonisch gebruik maken van je psychische functies (kennen, voelen, willen)
- je kan keuzes maken en oplossingen zoeken
Bij psychisch lijden -> onvrijheid:
- geen keuzes maken op eigen kracht
- terug trekken uit relaties, leeg voelen
- je komt terecht in een noodsituatie
- lijden op psychisch vlak
- onvrijheid = wezenskenmerk van een psychische stoornis
4. Eigenschappen van een psychische stoornis
Moeilijk begrip op te omschrijven, DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental
Disorders) = medisch model, opsomming psychische stoornissen
Uit DSM:
‘een psychische stoornis is een syndroom’
- een samen voorkomen van verschillende syndromen
- gekenmerkt door een klinische betekenisvolle verstoren van het denken,
emotieregulering of gedrag
- weerspiegelt disfunctie in psychologische, biologische of ontwikkelingsprocessen die
aan de basis liggen van psychisch functioneren
5
, Een psychische stoornis gaat meestal gepaard met:
- betekenisvol lijden
- beperking in sociale, beroepsmatige of andere belangrijke activiteiten
- onvrijheid
- psychische desintegratie: psychische functies kunnen niet meer in harmonie gebruikt
worden
5. Ontstaan van psychische stoornissen
- combinatie van factoren
- aantal risicofactoren die elkaar beïnvloeden: biologische, psychologische en sociale
elementen -> bio-psycho-sociaal model
5.1 Bio-psycho-sociaal model
biologische factoren:
- aanleg en erfelijkheid
- conditie
- voeding
- leeftijd
- hormonen
- neurotransmitters
-…
Psychische factoren:
- je persoonlijkheid
- hoe je omgaat met
gebeurtenissen in je leven
- gedachten, emoties, motivatie,
leerprocessen
-…
Sociale factoren:
- opvoeding, gezin van oorsprong
- huidige partner/gezinssituatie
- levensomstandigheden
- conflicten op werk
- armoede, eenzaamheid, …
-> onderling in wisselwerking, beïnvloeden elkaar
6
