Inhoud
Thema 1: Ethiek – over het goede en het juiste...........................................3
Begrippenkader.........................................................................................3
Het funderingsprobleem...........................................................................4
Vrijheid, authenticiteit, geluk....................................................................7
Utilitarisme versus plicht-ethiek van Kant..............................................10
Kernbegrippen: kunnen uitleggen, ook met een voorbeeld....................15
Casus 1: klimaat en biodiversiteit..............................................................16
Thema 2: Sociale en politieke filosofie ‘De rechtvaardige samenleving’. . .22
Politieke filosofie (deel 1)........................................................................22
Basisbegrippen....................................................................................23
Het wenselijke en het mogelijke..........................................................23
Hobbes, Aristoteles, Rousseau : drie fundamentele posities in de
politieke filosofie.....................................................................................23
Thomas Hobbes...................................................................................24
Aristoteles............................................................................................25
Jean-Jacques Rousseau........................................................................27
Samenvattend: drie fundamentele posities.........................................28
Rechtvaardigheid (deel 2).......................................................................29
Begrippen............................................................................................29
Sociale rechtvaardigheid.....................................................................29
Verdelende rechtvaardigheid...............................................................30
Debat over de verzorgingsstaat...........................................................31
Conclusie thema 2:.................................................................................34
Kernbegrippen.........................................................................................34
Casus 2: Democratie en populisme............................................................35
Chantal Mouffe – Over het politieke........................................................37
David Van Reybrouck – Tegen verkiezingen............................................42
Thema 3: Cultuurfilosofie - ‘identiteit en cultuur’......................................46
Cultuurfilosofie: ‘identiteit en cultuur’ (deel 2)..........................................55
Centrale begrippen..............................................................................63
Casus 3: Identiteitspolitiek, antiracisme en dekolonisering.......................64
1
, Francis Fukuyama, Identiteit. Waardigheid, ressentiment en
identiteitspolitiek (2019).........................................................................66
Gloria Wekker, Witte onschuld. Paradoxen van kolonialisme en ras
(2016).....................................................................................................70
Thema 4: Wetenschap, technologie en samenleving.................................73
Inleiding..................................................................................................73
Het standaardbeeld van de wetenschap.............................................74
Centrale begrippen..............................................................................85
Samenvatting filosofie
2
,Thema 1: Ethiek – over het goede en het
juiste
Begrippenkader
WAARDEN: algemene morele uitgangspunten, aspecten van het leven die
we belangrijk (‘waardevol’) vinden. Drukken een beoordeling of evaluatie
uit:
bv. Veiligheid, vrijheid, vriendschap
Waardevolle karaktereigenschappen noemen we DEUGDEN:
bv. vriendelijkheid, eerlijkheid, bescheidenheid
NORMEN: concrete gedragsbepalingen, specifieke regels die ons
voorschrijven wat we moeten of mogen doen
Een norm is concreter dan een waarde. Het is een toepassing van een
waarde, in de vorm van een plicht of een permissie of een verbod.
bv. Weer eerlijk, wees mild voor anderen.
Afbakening van de ethiek:
De ethiek als domein is begrensd, maar in veel dingen zijn wel ethische
aspecten aanwezig.
Afbakening van de ethiek: alles wat beschouwd wordt als moraliteit, de
ethiek stopt wanneer zaken a-moreel worden/ zijn.
MOREEL: wat overeenstemt met de heersende waarden en normen
bv. de zieken verzorgen
IMMOREEL: wat de heersende waarden en normen schendt
bv. uitsluiting o.b.v. racisme
A-MOREEL: waarbij geen waarden en normen betrokken zijn
bv. “De zon komt op in het oosten.”
MORAAL: stelsel/geheel van normen en waarden, dat betrekking heeft op
het handelen van mensen
3
,“in de moraal van de antiek-Griekse cultuur stond dapperheid hoog
aangeschreven”
ETHIEK: studie van normen en waarden, die zich richt op de vraag welke
normen en waarden we kunnen rechtvaardigen. Ethiek is de systematische
reflectie op de geldende moraal, het is de studie van de moraal.
Bv. “Waarom moeten we gezondheid beschouwen als een belangrijke
waarde?”
Kerntaak van de ethiek = rechtvaardigen = redenen zoeken om te
bewijzen dat iets juist is
- Niet beschrijven (descriptief): vb. een socioloog kan de normen en
waarden beschrijven
- Niet verklaren (oorzaken): vb. een geschiedkundige zal verklaren
waarom bepaalde normen en waarden belangrijk waren in een
bepaalde gemeenschap en bepaalde periode
- Wel de geldigheid/ rechtvaardigheid onderzoeken van waarden en
normen (normatief)
Maar wanneer is iets rechtvaardig?
Hoe rechtvaardig je een norm?
NIET door oorzaken te formuleren
WEL door redenen te formuleren voor die norm
De ethiek is zelf normatief: ze vormt een oordeel over de geldende
normen en waarden en geeft dus aan welke normen en waarden we
zouden moeten naleven (moreel versus immoreel)
Ethiek als wetenschappelijk discipline
- Analogie met exacte wetenschappen: systematisch nadenken over
moraal, ethiek streeft naar een vorm van objectieve geldigheid,
geen kwestie van persoonlijke mening
- Verschil met wetenschap: geen verklaring of loutere beschrijving van
fenomenen, onderzoek of er goede redenen zijn voor een norm =
vraag naar rechtvaardiging
Het funderingsprobleem
= een probleem dat opduikt uit de kloof tussen ‘zijn’ en ‘behoren’
(behoren = iets moeten doen)
4
,Een logische kloof tussen ‘hoe dingen zijn’ en ‘hoe dingen moeten zijn’.
Uit een ‘zijn’ volgt geen ‘behoren’. Het is niet omdat dingen op een
bepaalde manier zijn, dat ze zo ook moeten zijn. (uit feiten geen normen)
Uit feiten geen normen
Is het geldig om te zeggen: ‘Dit volk mag hier wonen, omdat het hier altijd
gewoond heeft.’?
Deze kleine, logische fout loopt in veel redeneringen.
Vegetariër die zegt ‘Ik eet geen vlees om het dierenleed tegen te gaan’,
maakt een fout. Er ontbreekt iets in zijn redenering. Tussen het feit en de
conclusie hoort nog iets: vb. we mogen dieren geen pijn doen.
Twee verregaande implicaties:
1. Het hele wetenschappelijke instrumentarium van feiten,
verklaringen, experimenteel bewijs, etc. is niet bruikbaar in de
ethiek.
Vb. het is niet omdat een moordenaar een afwijking in de hersenen
heeft, dat je kan zeggen ‘Wat hij deed was niet fout.’
2. De hele (exacte) wetenschap kan geen sluitend argument geven
over hoe we ons leven moeten leiden.
Vb. stel iedereen is het erover eens dat de opwarming van de aarde
veroorzaakt wordt door de mens, dan nog moet iedereen overtuigt zijn
dat het belangrijk is om er iets aan te doen
Geen ultieme fundering
Een correcte redenering om normen te rechtvaardigen bevat naast
feitelijke ook normatieve argumenten.
MAAR: wat rechtvaardigt de normatieve argumenten (vb. dieren mogen
niet lijden)
Elke norm die we aannemen kan opnieuw in vraag gesteld worden, er
komt opnieuw een funderingsprobleem => ‘regressus ad infinitum’: het
gaat eeuwig door
Vooral in westerse (geseculariseerde) samenlevingen is dit een probleem:
vroeger was het antwoord uiteindelijk altijd ‘omdat God het zo wil’. Als je
niet gelooft in een God is er geen einde.
Verschillende omgang van ethici met deze oneindigheid:
5
,OBJECTIVISME
De juistheid van algemene morele uitgangspunten kan bewezen worden.
RELATIVISME
Uiteindelijk zijn normen en waarden altijd relatief; het is zinloos om te
proberen ze te rechtvaardigen.
TUSSENWEG
Het heeft zin om algemene morele uitgangspunten te onderzoeken en na
te gaan welke morele consequenties ze met zich meebrengen.
Probleem van het relativisme
Ten opzichte van wat zijn de normen en waarden relatief?
- cultuurrelativisme (geografisch en historisch) bv. de doodstraf
fundamentele verschillen tussen culturen
cultuurrelativisme is niet altijd de juiste weg, omdat er ook nog
cultuuroverstijgende normen en waarden zijn. Vb. vriendschap,
liegen
- subjectivisme gaat ervan uit dat normen en waarden niet relatief
zijn aan de cultuur waarin je opgroeit, maar aan het ‘ik’.
vb. het emotivisme = normen instellen om tegemoet te komen aan
je gevoel ( Je vindt liegen slecht, omdat je je hierbij slecht en
ongemakkelijk voelt. )
Drie bezwaren tegen het emotivisme
1. Afkeer leidt niet altijd tot morele afkeuring en waardering niet altijd
tot morele goedkeuring.
Vb. bewondering voor de schurk, vb. je dochter tekent je bureau vol
met stift en je zegt ‘dat mag niet!’, maar tegelijkertijd vindt je het toch
wel heel schattig
2. We hechten veel betekenis aan de rechtvaardiging van onze morele
keuzes.
Vb. Als je gaat discussiëren merk je dat je veel belang hecht aan de
rechtvaardiging van je eigen keuzes (er is geen één-op-één relatie
tussen een gevoel en een norm)
3. Morele gevoelens zijn niet de oorzaak, maar het gevolg van morele
opvattingen.
6
, Emotivisme gaat uit van een causaal verband, maar morele keuzes zijn
vaak het gevolg van een keuze en niet de oorzaak.
Vrijheid, authenticiteit, geluk
= waarden die er zijn om het funderingsprobleem mogelijks op te lossen
Het goede leven
Waarden:
- algemene uitdrukking van wat we in ons leven belangrijk vinden
- vandaar: bestanddelen van het goede leven
- uitwerking in deze les a.d.h.v. drie centrale waarden
rechtvaardiging?
- tussenweg tussen objectivisme en relativisme: redenen geven
waarom we deze waarden zo belangrijk vinden
- van subjectieve voorkeur naar meer algemeen perspectief
Vrijheid
Van vrijheid wordt verondersteld dat dat hetgene is waar iedereen naar
streeft, maar wat is het precies?
Concretere vraag: kapitalisme of communisme?
Kapitalisten zien vrijheid als belangrijkste waarde en zien in het
communisme een moreel probleem: er is geen vrijheid. Tegenstanders van
het kapitalisme zeggen dan weer dat het kapitalisme de vrijheid van
sommige individuen beperkt.
Verschillende beelden over vrijheid komt door de verschillende invulling
van de twee termen:
Isaiah Berlin – Two concepts of liberty
1. negatieve vrijheid: afwezigheid van beperkingen, de markt heeft
geen regels (kapitalisme) – liberty from
2. positieve vrijheid: je bent pas vrij als je keuzemogelijkheden hebt
(communisme: iedereen heeft geld, dus kan dingen doen) – liberty to
vraag: Waarom is vrijheid zo’n centrale waarde?
- Vrijheid als instrumentele waarde: het is een hulpmiddel om iets te
bereiken
- Vrijheid als intrinsieke waarde: je moet naar de vrijheid streven
o Vrijheid is belangrijk als symbolische waarde vb.
homohuwelijk, vrijheid van meningsuiting
7
, o Vrijheid heeft een expressieve waarde: je kan pas jezelf zijn als
er vrijheid is vb. je kiest een studie die goed bij je past,
hierdoor ben je helemaal jezelf
Vraag: Is vrijheid dan een absolute waarde?
- soms inperking nodig om andere vrijheden te beschermen
bv. vrijheid van meningsuiting
- niet iedere vrijheidsvergroting is moreel relevant
bv. keuze in consumptiemiddelen
- extra vrijheden brengen ook extra verantwoordelijkheden
bv. prenatale diagnostiek
Authenticiteit
Je moet via de vrijheid jezelf kunnen zijn, maar wat is ‘jezelf zijn’?
Ideaal: ‘trouw zijn aan jezelf’ iedereen moet zijn of haar ware identiteit zo
goed mogelijk tot uitdrukking proberen te brengen
Maar is dat altijd goed?
vb. je doet iets slecht met je huisdier en zegt ‘ik ben een sadist’, is dit dan
te rechtvaardigen omdat de persoon trouw is aan zichzelf?
Wat bedoelen we met onze identiteit?
- Interne bronnen van je identiteit (nature)
- Externe bronnen van je identiteit (nurture)
Authenticiteit als waarde = een balans zoeken tussen interne en externe
bronnen
Denkoefening: authenticiteit
Wellicht mogen we aannemen dat iedereen het belangrijk vindt om trouw
te zijn aan zichzelf.
Maar wat betekent dat precies voor jou persoonlijk? Waar denk je aan als
je zegt dat je trouw wil zijn aan jezelf? Kan je een treffend voorbeeld
bedenken?
Wat zou er in je leven verloren gaan als je
niet langer trouw kon zijn aan jezelf?
Geluk
8
,Lijkt wel de grootste kanshebber om een funderende waarde te hebben
voor de moraal.
Probleem: Wat is geluk?
Geluk als een geluksgevoel: een gevoel van blijdschap, diepe
tevredenheid, zelfs van extase
Vraag: Is geluk (als gevoel) het allerbelangrijkste in ons leven? (einde van
de regressus ad infinitum = terugkeer in het oneindige)
Als dat het geval is, dan is geluk de zin van het leven.
Gedachte-emperiment van Robert Nozick
Gedachte-experiment = geen echt experiment, het is een instrument om
in de filosofie iets te verklaren. Je mening wordt in een bepaald richting
geduwd en het wordt intuïtief duidelijk dat je ergens wel of niet mee eens
bent.
De ‘geluksmachine’ of ’ervaringsmachine’ (lees tekst op BB)
Het gelukkig gevoel is het belangrijkste in het leven. Stel je voor dat
er een ervaringsmachine is, die je gedachten kan aanpassen alsof je
alle geluksgevoelens waarnaar je verlangt kan ervaren. In de
machine heb je een absoluut geluksgevoel.
Mensen willen dit niet, het blijkt dus dat mensen niet alleen het
geluksgevoel willen hebben.
We verlangen niet alleen nr gevoelens of indrukken van geluk, maar willen
ook dat die op de juiste wijze verbonden zijn aan de realiteit. (Je wilt dat je
gevoelens verbonden zijn aan echte fysieke gebeurtenissen.)
Redenering omkeren
niet: vrijheid en authenticiteit zijn waardevol omdat ze leiden tot geluk
wel: vrijheid en authenticiteit leiden tot geluk omdat ze waardevol zijn
=> het goede / geslaagde leven = balans tussen verschillende waarden
(= persoonlijk)
intrinsiek = in en om zichzelf instrumenteel = je gebruikt het als een
element om iets anders te bereiken
Geluk is een bijproduct van vrijheid en authenticiteit.
9
, Samenvatting les 1:
In de ethiek: een funderingscrisis, er is geen uiteindelijk ‘juist’ ding waarop
je kan bouwen. Er is geen juiste moraal, ‘hoe iets moet zijn’ kan je niet
afleiden uit hoe iets is. De ethiek kan wel een systeem uitbouwen waarin
men beargumenteerd wat het juiste is.
Kanshebbers als fundering voor het goede en het juiste:
- Vrijheid (als het toelaat om jezelf te zijn)
- Authenticiteit (wat is trouw zijn aan jezelf? Zowel intern als extern)
- geluk
Utilitarisme versus plicht-ethiek van Kant
Het juiste leven
Normen zijn concrete waarden (gedragsbepalingen): het zijn bestanddelen
van het juiste leven.
Utilitarisme
= een vorm van consequentialisme (gevolgenethiek)
Het gaat niet om de handeling zelf, maar om de gevolgen van de
handeling. Zijn die gevolgen goed, dan is de handeling zelf ook goed.
‘nut’ (wat genot, welzijn, welvaart, geluk oplevert) is het enige criterium
om te oordelen of een morele handeling goed of slecht is
Jeremy Bentham (1748-1832)
“it is the greatest happiness of the greatest number that is the measure of
right and wrong” - je moet handelen naar ‘zo veel mogelijk geluk, voor zo
veel mogelijk mensen
je maakt een calculus: de handeling die tot het meeste geluk zal
leiden moet gekozen worden.
Uiteindelijk leidt dit tot het feit dat we mondiaal alle middelen
moeten herverdelen.
“Verricht altijd die handeling die leidt tot zoveel mogelijk netto-geluk” =
morele plicht
10
Thema 1: Ethiek – over het goede en het juiste...........................................3
Begrippenkader.........................................................................................3
Het funderingsprobleem...........................................................................4
Vrijheid, authenticiteit, geluk....................................................................7
Utilitarisme versus plicht-ethiek van Kant..............................................10
Kernbegrippen: kunnen uitleggen, ook met een voorbeeld....................15
Casus 1: klimaat en biodiversiteit..............................................................16
Thema 2: Sociale en politieke filosofie ‘De rechtvaardige samenleving’. . .22
Politieke filosofie (deel 1)........................................................................22
Basisbegrippen....................................................................................23
Het wenselijke en het mogelijke..........................................................23
Hobbes, Aristoteles, Rousseau : drie fundamentele posities in de
politieke filosofie.....................................................................................23
Thomas Hobbes...................................................................................24
Aristoteles............................................................................................25
Jean-Jacques Rousseau........................................................................27
Samenvattend: drie fundamentele posities.........................................28
Rechtvaardigheid (deel 2).......................................................................29
Begrippen............................................................................................29
Sociale rechtvaardigheid.....................................................................29
Verdelende rechtvaardigheid...............................................................30
Debat over de verzorgingsstaat...........................................................31
Conclusie thema 2:.................................................................................34
Kernbegrippen.........................................................................................34
Casus 2: Democratie en populisme............................................................35
Chantal Mouffe – Over het politieke........................................................37
David Van Reybrouck – Tegen verkiezingen............................................42
Thema 3: Cultuurfilosofie - ‘identiteit en cultuur’......................................46
Cultuurfilosofie: ‘identiteit en cultuur’ (deel 2)..........................................55
Centrale begrippen..............................................................................63
Casus 3: Identiteitspolitiek, antiracisme en dekolonisering.......................64
1
, Francis Fukuyama, Identiteit. Waardigheid, ressentiment en
identiteitspolitiek (2019).........................................................................66
Gloria Wekker, Witte onschuld. Paradoxen van kolonialisme en ras
(2016).....................................................................................................70
Thema 4: Wetenschap, technologie en samenleving.................................73
Inleiding..................................................................................................73
Het standaardbeeld van de wetenschap.............................................74
Centrale begrippen..............................................................................85
Samenvatting filosofie
2
,Thema 1: Ethiek – over het goede en het
juiste
Begrippenkader
WAARDEN: algemene morele uitgangspunten, aspecten van het leven die
we belangrijk (‘waardevol’) vinden. Drukken een beoordeling of evaluatie
uit:
bv. Veiligheid, vrijheid, vriendschap
Waardevolle karaktereigenschappen noemen we DEUGDEN:
bv. vriendelijkheid, eerlijkheid, bescheidenheid
NORMEN: concrete gedragsbepalingen, specifieke regels die ons
voorschrijven wat we moeten of mogen doen
Een norm is concreter dan een waarde. Het is een toepassing van een
waarde, in de vorm van een plicht of een permissie of een verbod.
bv. Weer eerlijk, wees mild voor anderen.
Afbakening van de ethiek:
De ethiek als domein is begrensd, maar in veel dingen zijn wel ethische
aspecten aanwezig.
Afbakening van de ethiek: alles wat beschouwd wordt als moraliteit, de
ethiek stopt wanneer zaken a-moreel worden/ zijn.
MOREEL: wat overeenstemt met de heersende waarden en normen
bv. de zieken verzorgen
IMMOREEL: wat de heersende waarden en normen schendt
bv. uitsluiting o.b.v. racisme
A-MOREEL: waarbij geen waarden en normen betrokken zijn
bv. “De zon komt op in het oosten.”
MORAAL: stelsel/geheel van normen en waarden, dat betrekking heeft op
het handelen van mensen
3
,“in de moraal van de antiek-Griekse cultuur stond dapperheid hoog
aangeschreven”
ETHIEK: studie van normen en waarden, die zich richt op de vraag welke
normen en waarden we kunnen rechtvaardigen. Ethiek is de systematische
reflectie op de geldende moraal, het is de studie van de moraal.
Bv. “Waarom moeten we gezondheid beschouwen als een belangrijke
waarde?”
Kerntaak van de ethiek = rechtvaardigen = redenen zoeken om te
bewijzen dat iets juist is
- Niet beschrijven (descriptief): vb. een socioloog kan de normen en
waarden beschrijven
- Niet verklaren (oorzaken): vb. een geschiedkundige zal verklaren
waarom bepaalde normen en waarden belangrijk waren in een
bepaalde gemeenschap en bepaalde periode
- Wel de geldigheid/ rechtvaardigheid onderzoeken van waarden en
normen (normatief)
Maar wanneer is iets rechtvaardig?
Hoe rechtvaardig je een norm?
NIET door oorzaken te formuleren
WEL door redenen te formuleren voor die norm
De ethiek is zelf normatief: ze vormt een oordeel over de geldende
normen en waarden en geeft dus aan welke normen en waarden we
zouden moeten naleven (moreel versus immoreel)
Ethiek als wetenschappelijk discipline
- Analogie met exacte wetenschappen: systematisch nadenken over
moraal, ethiek streeft naar een vorm van objectieve geldigheid,
geen kwestie van persoonlijke mening
- Verschil met wetenschap: geen verklaring of loutere beschrijving van
fenomenen, onderzoek of er goede redenen zijn voor een norm =
vraag naar rechtvaardiging
Het funderingsprobleem
= een probleem dat opduikt uit de kloof tussen ‘zijn’ en ‘behoren’
(behoren = iets moeten doen)
4
,Een logische kloof tussen ‘hoe dingen zijn’ en ‘hoe dingen moeten zijn’.
Uit een ‘zijn’ volgt geen ‘behoren’. Het is niet omdat dingen op een
bepaalde manier zijn, dat ze zo ook moeten zijn. (uit feiten geen normen)
Uit feiten geen normen
Is het geldig om te zeggen: ‘Dit volk mag hier wonen, omdat het hier altijd
gewoond heeft.’?
Deze kleine, logische fout loopt in veel redeneringen.
Vegetariër die zegt ‘Ik eet geen vlees om het dierenleed tegen te gaan’,
maakt een fout. Er ontbreekt iets in zijn redenering. Tussen het feit en de
conclusie hoort nog iets: vb. we mogen dieren geen pijn doen.
Twee verregaande implicaties:
1. Het hele wetenschappelijke instrumentarium van feiten,
verklaringen, experimenteel bewijs, etc. is niet bruikbaar in de
ethiek.
Vb. het is niet omdat een moordenaar een afwijking in de hersenen
heeft, dat je kan zeggen ‘Wat hij deed was niet fout.’
2. De hele (exacte) wetenschap kan geen sluitend argument geven
over hoe we ons leven moeten leiden.
Vb. stel iedereen is het erover eens dat de opwarming van de aarde
veroorzaakt wordt door de mens, dan nog moet iedereen overtuigt zijn
dat het belangrijk is om er iets aan te doen
Geen ultieme fundering
Een correcte redenering om normen te rechtvaardigen bevat naast
feitelijke ook normatieve argumenten.
MAAR: wat rechtvaardigt de normatieve argumenten (vb. dieren mogen
niet lijden)
Elke norm die we aannemen kan opnieuw in vraag gesteld worden, er
komt opnieuw een funderingsprobleem => ‘regressus ad infinitum’: het
gaat eeuwig door
Vooral in westerse (geseculariseerde) samenlevingen is dit een probleem:
vroeger was het antwoord uiteindelijk altijd ‘omdat God het zo wil’. Als je
niet gelooft in een God is er geen einde.
Verschillende omgang van ethici met deze oneindigheid:
5
,OBJECTIVISME
De juistheid van algemene morele uitgangspunten kan bewezen worden.
RELATIVISME
Uiteindelijk zijn normen en waarden altijd relatief; het is zinloos om te
proberen ze te rechtvaardigen.
TUSSENWEG
Het heeft zin om algemene morele uitgangspunten te onderzoeken en na
te gaan welke morele consequenties ze met zich meebrengen.
Probleem van het relativisme
Ten opzichte van wat zijn de normen en waarden relatief?
- cultuurrelativisme (geografisch en historisch) bv. de doodstraf
fundamentele verschillen tussen culturen
cultuurrelativisme is niet altijd de juiste weg, omdat er ook nog
cultuuroverstijgende normen en waarden zijn. Vb. vriendschap,
liegen
- subjectivisme gaat ervan uit dat normen en waarden niet relatief
zijn aan de cultuur waarin je opgroeit, maar aan het ‘ik’.
vb. het emotivisme = normen instellen om tegemoet te komen aan
je gevoel ( Je vindt liegen slecht, omdat je je hierbij slecht en
ongemakkelijk voelt. )
Drie bezwaren tegen het emotivisme
1. Afkeer leidt niet altijd tot morele afkeuring en waardering niet altijd
tot morele goedkeuring.
Vb. bewondering voor de schurk, vb. je dochter tekent je bureau vol
met stift en je zegt ‘dat mag niet!’, maar tegelijkertijd vindt je het toch
wel heel schattig
2. We hechten veel betekenis aan de rechtvaardiging van onze morele
keuzes.
Vb. Als je gaat discussiëren merk je dat je veel belang hecht aan de
rechtvaardiging van je eigen keuzes (er is geen één-op-één relatie
tussen een gevoel en een norm)
3. Morele gevoelens zijn niet de oorzaak, maar het gevolg van morele
opvattingen.
6
, Emotivisme gaat uit van een causaal verband, maar morele keuzes zijn
vaak het gevolg van een keuze en niet de oorzaak.
Vrijheid, authenticiteit, geluk
= waarden die er zijn om het funderingsprobleem mogelijks op te lossen
Het goede leven
Waarden:
- algemene uitdrukking van wat we in ons leven belangrijk vinden
- vandaar: bestanddelen van het goede leven
- uitwerking in deze les a.d.h.v. drie centrale waarden
rechtvaardiging?
- tussenweg tussen objectivisme en relativisme: redenen geven
waarom we deze waarden zo belangrijk vinden
- van subjectieve voorkeur naar meer algemeen perspectief
Vrijheid
Van vrijheid wordt verondersteld dat dat hetgene is waar iedereen naar
streeft, maar wat is het precies?
Concretere vraag: kapitalisme of communisme?
Kapitalisten zien vrijheid als belangrijkste waarde en zien in het
communisme een moreel probleem: er is geen vrijheid. Tegenstanders van
het kapitalisme zeggen dan weer dat het kapitalisme de vrijheid van
sommige individuen beperkt.
Verschillende beelden over vrijheid komt door de verschillende invulling
van de twee termen:
Isaiah Berlin – Two concepts of liberty
1. negatieve vrijheid: afwezigheid van beperkingen, de markt heeft
geen regels (kapitalisme) – liberty from
2. positieve vrijheid: je bent pas vrij als je keuzemogelijkheden hebt
(communisme: iedereen heeft geld, dus kan dingen doen) – liberty to
vraag: Waarom is vrijheid zo’n centrale waarde?
- Vrijheid als instrumentele waarde: het is een hulpmiddel om iets te
bereiken
- Vrijheid als intrinsieke waarde: je moet naar de vrijheid streven
o Vrijheid is belangrijk als symbolische waarde vb.
homohuwelijk, vrijheid van meningsuiting
7
, o Vrijheid heeft een expressieve waarde: je kan pas jezelf zijn als
er vrijheid is vb. je kiest een studie die goed bij je past,
hierdoor ben je helemaal jezelf
Vraag: Is vrijheid dan een absolute waarde?
- soms inperking nodig om andere vrijheden te beschermen
bv. vrijheid van meningsuiting
- niet iedere vrijheidsvergroting is moreel relevant
bv. keuze in consumptiemiddelen
- extra vrijheden brengen ook extra verantwoordelijkheden
bv. prenatale diagnostiek
Authenticiteit
Je moet via de vrijheid jezelf kunnen zijn, maar wat is ‘jezelf zijn’?
Ideaal: ‘trouw zijn aan jezelf’ iedereen moet zijn of haar ware identiteit zo
goed mogelijk tot uitdrukking proberen te brengen
Maar is dat altijd goed?
vb. je doet iets slecht met je huisdier en zegt ‘ik ben een sadist’, is dit dan
te rechtvaardigen omdat de persoon trouw is aan zichzelf?
Wat bedoelen we met onze identiteit?
- Interne bronnen van je identiteit (nature)
- Externe bronnen van je identiteit (nurture)
Authenticiteit als waarde = een balans zoeken tussen interne en externe
bronnen
Denkoefening: authenticiteit
Wellicht mogen we aannemen dat iedereen het belangrijk vindt om trouw
te zijn aan zichzelf.
Maar wat betekent dat precies voor jou persoonlijk? Waar denk je aan als
je zegt dat je trouw wil zijn aan jezelf? Kan je een treffend voorbeeld
bedenken?
Wat zou er in je leven verloren gaan als je
niet langer trouw kon zijn aan jezelf?
Geluk
8
,Lijkt wel de grootste kanshebber om een funderende waarde te hebben
voor de moraal.
Probleem: Wat is geluk?
Geluk als een geluksgevoel: een gevoel van blijdschap, diepe
tevredenheid, zelfs van extase
Vraag: Is geluk (als gevoel) het allerbelangrijkste in ons leven? (einde van
de regressus ad infinitum = terugkeer in het oneindige)
Als dat het geval is, dan is geluk de zin van het leven.
Gedachte-emperiment van Robert Nozick
Gedachte-experiment = geen echt experiment, het is een instrument om
in de filosofie iets te verklaren. Je mening wordt in een bepaald richting
geduwd en het wordt intuïtief duidelijk dat je ergens wel of niet mee eens
bent.
De ‘geluksmachine’ of ’ervaringsmachine’ (lees tekst op BB)
Het gelukkig gevoel is het belangrijkste in het leven. Stel je voor dat
er een ervaringsmachine is, die je gedachten kan aanpassen alsof je
alle geluksgevoelens waarnaar je verlangt kan ervaren. In de
machine heb je een absoluut geluksgevoel.
Mensen willen dit niet, het blijkt dus dat mensen niet alleen het
geluksgevoel willen hebben.
We verlangen niet alleen nr gevoelens of indrukken van geluk, maar willen
ook dat die op de juiste wijze verbonden zijn aan de realiteit. (Je wilt dat je
gevoelens verbonden zijn aan echte fysieke gebeurtenissen.)
Redenering omkeren
niet: vrijheid en authenticiteit zijn waardevol omdat ze leiden tot geluk
wel: vrijheid en authenticiteit leiden tot geluk omdat ze waardevol zijn
=> het goede / geslaagde leven = balans tussen verschillende waarden
(= persoonlijk)
intrinsiek = in en om zichzelf instrumenteel = je gebruikt het als een
element om iets anders te bereiken
Geluk is een bijproduct van vrijheid en authenticiteit.
9
, Samenvatting les 1:
In de ethiek: een funderingscrisis, er is geen uiteindelijk ‘juist’ ding waarop
je kan bouwen. Er is geen juiste moraal, ‘hoe iets moet zijn’ kan je niet
afleiden uit hoe iets is. De ethiek kan wel een systeem uitbouwen waarin
men beargumenteerd wat het juiste is.
Kanshebbers als fundering voor het goede en het juiste:
- Vrijheid (als het toelaat om jezelf te zijn)
- Authenticiteit (wat is trouw zijn aan jezelf? Zowel intern als extern)
- geluk
Utilitarisme versus plicht-ethiek van Kant
Het juiste leven
Normen zijn concrete waarden (gedragsbepalingen): het zijn bestanddelen
van het juiste leven.
Utilitarisme
= een vorm van consequentialisme (gevolgenethiek)
Het gaat niet om de handeling zelf, maar om de gevolgen van de
handeling. Zijn die gevolgen goed, dan is de handeling zelf ook goed.
‘nut’ (wat genot, welzijn, welvaart, geluk oplevert) is het enige criterium
om te oordelen of een morele handeling goed of slecht is
Jeremy Bentham (1748-1832)
“it is the greatest happiness of the greatest number that is the measure of
right and wrong” - je moet handelen naar ‘zo veel mogelijk geluk, voor zo
veel mogelijk mensen
je maakt een calculus: de handeling die tot het meeste geluk zal
leiden moet gekozen worden.
Uiteindelijk leidt dit tot het feit dat we mondiaal alle middelen
moeten herverdelen.
“Verricht altijd die handeling die leidt tot zoveel mogelijk netto-geluk” =
morele plicht
10
