Samenvatting Criminaliteit en Samenleving: 2024-2025 __________________________ 2
Hoofdstuk 1: Drie populaire misvattingen over de oorzaken van criminaliteit ___________ 2
Criminaliteit als manifestatie van het kwaad ___________________________________________________ 2
Criminaliteit als ziekte _______________________________________________________________________ 4
Criminaliteit als rationele keuze ______________________________________________________________ 4
Hoofdstuk 2: normen en waarden ____________________________________________________ 7
Hoe is sociale orde mogelijk? _________________________________________________________________ 7
Hoe verklaart dit perspectief criminaliteit? _____________________________________________________ 8
Alternatieve normen en waarden? (Sykes & Matza) ____________________________________________ 12
Hoofdstuk 3: De Mens als Homo Narrans ____________________________________________ 14
Regels volgen? _____________________________________________________________________________ 14
De Homo Narrans __________________________________________________________________________ 15
Mensen interageren met elkaar ______________________________________________________________ 17
Hoofstuk 4: interactieprocessen ____________________________________________________ 18
Een steeds kleinere wereld __________________________________________________________________ 19
Macht maakt intrinsiek deel uit van menselijk handelen _______________________________________ 23
Masterstatus _______________________________________________________________________________ 24
Stigma (Goffman ___________________________________________________________________________ 26
Hoofdstuk 5: de gesitueerde biografie _______________________________________________ 26
De levensloopcriminologie __________________________________________________________________ 27
Hoofdstuk 6: Terrorisme_____________________________________________________________ 30
1. Terrorisme en de bestrijding van het kwade _________________________________________________ 31
2. Terrorisme als pathologie _________________________________________________________________ 31
3. Terrorisme als rationele keuze _____________________________________________________________ 32
Terrorisme als maatschappelijk fenomeen ____________________________________________________ 34
Tijd en plaats _______________________________________________________________________________ 36
Jihadistisch terrorisme ______________________________________________________________________ 40
Rechtsextremistisch terrorisme______________________________________________________________ 41
Links extremistisch en anarchistisch terrorisme _______________________________________________ 42
Incels _____________________________________________________________________________________ 43
Hoofdstuk 7: georganiseerde criminaliteit ___________________________________________ 47
Georganiseerde criminaliteit definiëren ______________________________________________________ 47
Dominante denkbeelden over GC ____________________________________________________________ 47
Groepen ___________________________________________________________________________________ 50
Georganiseerde criminaliteit is maatschappelijk verankerd ____________________________________ 52
Europese uitdagingen _______________________________________________________________________ 53
Hoofdstuk 8: gastcollege Christophe Busch __________________________________________ 55
Holocaust _________________________________________________________________________________ 55
Hoofdstuk 9: cybercriminaliteit _____________________________________________________ 58
Cybercriminaliteit __________________________________________________________________________ 58
Kinderpornografie __________________________________________________________________________ 59
Online fraude ______________________________________________________________________________ 60
Cyberafhankelijke criminaliteit ______________________________________________________________ 61
Routine activiteitstheorie____________________________________________________________________ 63
Rationele keuzetheorie ______________________________________________________________________ 64
Het cyborg crimeperspectief ________________________________________________________________ 65
,Samenvatting Criminaliteit en
Samenleving: 2024-2025
Doel van de cursus: criminaliteit kan niet begrepen worden vanuit de individuele motieven,
overtuigingen of keuzes van daders. Criminaliteit ontstaat in, en krijgt vorm door, de
samenleving.
Hoofdstuk 1: Drie populaire misvattingen over de
oorzaken van criminaliteit
Criminaliteit als manifestatie van het kwaad
Bekende voorbeelden:
Andrej Romanovitsj Tsjikatilo “de slager van Rostov”
• Verantwoordelijk voor moord minstens 50 vrouwen/meisjes + genitale verminking
• Zeer brutale moorden
• Gepleegd in Soviet tijdperk: gaat in tegen beeld van seriemoordenaars als westers
fenomeen → mede reden dat het zo laat aan het licht kwam
• Abnormale jeugdsituatie: armoede, geruchten van kannibalisme op broer
Ted Bundy
• Rechtenstudent, welvarende jonge witte man
• Gaat in tegen beeld van seriemoordenaar als zichtbaar kwaadaardige persoon
• Veel slachtoffers maar slechts enkele bekend geraakt
• Vermoordde vrouwen op gewelddadige manier na hun vertrouwen winnen
• Keerde terug naar begraafplaatsen + necrofilie
• Gevat in 1975 maar ontsnapte meerdere keren
Jeffrey Dahmer
• Minstens 17 moorden gepleegd
• Lokte slachtoffers naar appartement, dan vermoorden / verkrachten / experimenteren +
kannibalisme
• Bij huiszoeking frigo vol lichaamsdelen gevonden
Richard Ramirez “the night stalker”
• Minstens 14 moorden
• Opmerkelijk want geen patroon in slachtoffers
• Wel allemaal zeer gewelddadig vermoord
• Satanische beeldvorming → bezetenheid door duivel?
Hitler
• Dominant beeld: Duitse samenleving misleid door kleine groep kwaadaardige leiders
,Idee van ‘het kwade’
➔ ‘het kwaad’ als iets uitzonderlijks dat men moet bestrijden
➔ Bv: Lord of the Flies
o Als samenleving wegvalt komt kwaadaardige natuur van mens naar boven
(realiteit?)
➔ Hobbes’ Leviathan: menselijke natuur = chaos en oorlog
Strijd tussen goed en kwaad
➔ 12e eeuw: christelijke militaire orde
o Escorteren pelgrims en kruisvaarders
o Gebruiken geweld maar gelegitimeerd omdat ze het kwade bestrijden
➔ Recente beeldvorming van strijd tussen goed en kwaad
o Bv: Superhelden vs schurken
➔ Dit soort denken spreekt mensen sterk aan
Vooronderstellingen
• Criminaliteit is een bewuste morele keuze (“Criminelen kiezen bewust voor het kwaad”)
o De dader wil het kwade doen, niet noodzakelijk omdat het voordelen oplevert (cf.
rationele keuzedenken), maar omdat hij slecht, zondig of immoreel is en het
kwade verkiest boven het goede
o Veronderstelt wel nog mate van keuze, maar dader kiest omwille van zijn
kwaadaardige aard, niet omwille van mogelijke voordelen
• Criminaliteit is een onveranderlijke eigenschap van bepaalde mensen (“Criminelen zijn
onverbeterlijk slecht”)
o Criminelen kunnen niet veranderen of verbeteren
• Criminaliteit is zichtbaar (fysieke kenmerken als bewijs voor kwaadaardigheid)
• Dualistische visie: strijd tussen goed en kwaad
o Mensen zijn ofwel ‘goed’ of ‘slecht’ (iedereen behoort tot 1 vd 2 categorieën)
o Enige oplossingen zijn strenge straffen of eliminatie
▪ Bewuste keuze om crimi te plegen dus strenge straffen zijn
gerechtvaardigd en nodig
Kritieken
• Een normatieve beoordeling van gedrag, maar geen verklaring voor gedrag
o Ofwel individuele vrije keuze die niet kan worden verklaard, ofwel het gevolg van
een eigenschap (“kwade”) die niet kan worden verklaard
• Daderschap vertaalt zich niet in fysieke kenmerken
• Een dualistische visie die de wereld opdeelt in goed en kwaad doet dat steeds in functie
van een specifieke ideologie of wereldbeeld (belang van cultureel, historisch-religieus en
filosofische context)
o Een globale unanieme opdeling tussen goed en kwaad bestaat niet
, Criminaliteit als ziekte
Vooronderstellingen
• Criminaliteit heeft een pathologische basis
o Afwijkingen in een individu van wat men ziet als een ‘goede normale persoon’
maakt iemand ‘abnormaal’
o Criminelen hebben een abnormale eigenschap die de oorzaak is van hun
criminaliteit
o = deterministische visie: directe lineaire causaliteit tussen abnormaliteit en
criminaliteit
o Abnormaliteit zet per definitie aan tot criminaliteit (onvermijdelijk)
• Criminaliteit is een duidelijk identificeerbare individuele eigenschap die gedrag stuurt
• Dualistische visie: er zijn gezonde en criminele individuen en beide zijn duidelijk te
onderscheiden van elkaar
• Criminaliteit is een ziekte die gediagnosticeerd, behandeld en eventueel genezen moet
worden
o Verbetering is wel mogelijk
Kritieken
• Reductionisme: ontbreken van een maatschappelijke context, gedrag wordt herleid tot
individuele pathologie
• Problematische opvatting over causaliteit: de dader heeft geen keuzevrijheid
o Criminaliteit als rechtstreeks gevolg van een biologisch defect
o Je kan lichamelijke processen niet loskoppelen van maatschappelijke context
• Een dualistische visie die de wereld opdeelt in goed (gezond) en kwaad (niet-gezond)
doet dat steeds in functie van een specifieke ideologie of wereldbeeld: de keuze om
personen als ‘ziek’ of ‘gezond’ te omschrijven is nooit neutraal, maar afhankelijk van
maatschappelijke opvattingen
Criminaliteit als rationele keuze
Gary Becker (1930 – 2014)
• Econoom en socioloog (University of Chicago)
• Nobelprijs Economie (1992)
• Toepassing van economische inzichten op het verklaren van menselijk gedrag
o Mensen stellen gedrag obv berekende redenering
o Bv: te laat bij meeting, illegaal parkeren dichtbij of legaal parkeren verder weg?
▪ Keuze obv kosten-batenanalyse
▪ Criminelen doen dit ook: ze zijn dus niet anders dan niet-criminelen
(geen ‘abnormaliteit’ of ‘kwaadaardigheid’)
Hoofdstuk 1: Drie populaire misvattingen over de oorzaken van criminaliteit ___________ 2
Criminaliteit als manifestatie van het kwaad ___________________________________________________ 2
Criminaliteit als ziekte _______________________________________________________________________ 4
Criminaliteit als rationele keuze ______________________________________________________________ 4
Hoofdstuk 2: normen en waarden ____________________________________________________ 7
Hoe is sociale orde mogelijk? _________________________________________________________________ 7
Hoe verklaart dit perspectief criminaliteit? _____________________________________________________ 8
Alternatieve normen en waarden? (Sykes & Matza) ____________________________________________ 12
Hoofdstuk 3: De Mens als Homo Narrans ____________________________________________ 14
Regels volgen? _____________________________________________________________________________ 14
De Homo Narrans __________________________________________________________________________ 15
Mensen interageren met elkaar ______________________________________________________________ 17
Hoofstuk 4: interactieprocessen ____________________________________________________ 18
Een steeds kleinere wereld __________________________________________________________________ 19
Macht maakt intrinsiek deel uit van menselijk handelen _______________________________________ 23
Masterstatus _______________________________________________________________________________ 24
Stigma (Goffman ___________________________________________________________________________ 26
Hoofdstuk 5: de gesitueerde biografie _______________________________________________ 26
De levensloopcriminologie __________________________________________________________________ 27
Hoofdstuk 6: Terrorisme_____________________________________________________________ 30
1. Terrorisme en de bestrijding van het kwade _________________________________________________ 31
2. Terrorisme als pathologie _________________________________________________________________ 31
3. Terrorisme als rationele keuze _____________________________________________________________ 32
Terrorisme als maatschappelijk fenomeen ____________________________________________________ 34
Tijd en plaats _______________________________________________________________________________ 36
Jihadistisch terrorisme ______________________________________________________________________ 40
Rechtsextremistisch terrorisme______________________________________________________________ 41
Links extremistisch en anarchistisch terrorisme _______________________________________________ 42
Incels _____________________________________________________________________________________ 43
Hoofdstuk 7: georganiseerde criminaliteit ___________________________________________ 47
Georganiseerde criminaliteit definiëren ______________________________________________________ 47
Dominante denkbeelden over GC ____________________________________________________________ 47
Groepen ___________________________________________________________________________________ 50
Georganiseerde criminaliteit is maatschappelijk verankerd ____________________________________ 52
Europese uitdagingen _______________________________________________________________________ 53
Hoofdstuk 8: gastcollege Christophe Busch __________________________________________ 55
Holocaust _________________________________________________________________________________ 55
Hoofdstuk 9: cybercriminaliteit _____________________________________________________ 58
Cybercriminaliteit __________________________________________________________________________ 58
Kinderpornografie __________________________________________________________________________ 59
Online fraude ______________________________________________________________________________ 60
Cyberafhankelijke criminaliteit ______________________________________________________________ 61
Routine activiteitstheorie____________________________________________________________________ 63
Rationele keuzetheorie ______________________________________________________________________ 64
Het cyborg crimeperspectief ________________________________________________________________ 65
,Samenvatting Criminaliteit en
Samenleving: 2024-2025
Doel van de cursus: criminaliteit kan niet begrepen worden vanuit de individuele motieven,
overtuigingen of keuzes van daders. Criminaliteit ontstaat in, en krijgt vorm door, de
samenleving.
Hoofdstuk 1: Drie populaire misvattingen over de
oorzaken van criminaliteit
Criminaliteit als manifestatie van het kwaad
Bekende voorbeelden:
Andrej Romanovitsj Tsjikatilo “de slager van Rostov”
• Verantwoordelijk voor moord minstens 50 vrouwen/meisjes + genitale verminking
• Zeer brutale moorden
• Gepleegd in Soviet tijdperk: gaat in tegen beeld van seriemoordenaars als westers
fenomeen → mede reden dat het zo laat aan het licht kwam
• Abnormale jeugdsituatie: armoede, geruchten van kannibalisme op broer
Ted Bundy
• Rechtenstudent, welvarende jonge witte man
• Gaat in tegen beeld van seriemoordenaar als zichtbaar kwaadaardige persoon
• Veel slachtoffers maar slechts enkele bekend geraakt
• Vermoordde vrouwen op gewelddadige manier na hun vertrouwen winnen
• Keerde terug naar begraafplaatsen + necrofilie
• Gevat in 1975 maar ontsnapte meerdere keren
Jeffrey Dahmer
• Minstens 17 moorden gepleegd
• Lokte slachtoffers naar appartement, dan vermoorden / verkrachten / experimenteren +
kannibalisme
• Bij huiszoeking frigo vol lichaamsdelen gevonden
Richard Ramirez “the night stalker”
• Minstens 14 moorden
• Opmerkelijk want geen patroon in slachtoffers
• Wel allemaal zeer gewelddadig vermoord
• Satanische beeldvorming → bezetenheid door duivel?
Hitler
• Dominant beeld: Duitse samenleving misleid door kleine groep kwaadaardige leiders
,Idee van ‘het kwade’
➔ ‘het kwaad’ als iets uitzonderlijks dat men moet bestrijden
➔ Bv: Lord of the Flies
o Als samenleving wegvalt komt kwaadaardige natuur van mens naar boven
(realiteit?)
➔ Hobbes’ Leviathan: menselijke natuur = chaos en oorlog
Strijd tussen goed en kwaad
➔ 12e eeuw: christelijke militaire orde
o Escorteren pelgrims en kruisvaarders
o Gebruiken geweld maar gelegitimeerd omdat ze het kwade bestrijden
➔ Recente beeldvorming van strijd tussen goed en kwaad
o Bv: Superhelden vs schurken
➔ Dit soort denken spreekt mensen sterk aan
Vooronderstellingen
• Criminaliteit is een bewuste morele keuze (“Criminelen kiezen bewust voor het kwaad”)
o De dader wil het kwade doen, niet noodzakelijk omdat het voordelen oplevert (cf.
rationele keuzedenken), maar omdat hij slecht, zondig of immoreel is en het
kwade verkiest boven het goede
o Veronderstelt wel nog mate van keuze, maar dader kiest omwille van zijn
kwaadaardige aard, niet omwille van mogelijke voordelen
• Criminaliteit is een onveranderlijke eigenschap van bepaalde mensen (“Criminelen zijn
onverbeterlijk slecht”)
o Criminelen kunnen niet veranderen of verbeteren
• Criminaliteit is zichtbaar (fysieke kenmerken als bewijs voor kwaadaardigheid)
• Dualistische visie: strijd tussen goed en kwaad
o Mensen zijn ofwel ‘goed’ of ‘slecht’ (iedereen behoort tot 1 vd 2 categorieën)
o Enige oplossingen zijn strenge straffen of eliminatie
▪ Bewuste keuze om crimi te plegen dus strenge straffen zijn
gerechtvaardigd en nodig
Kritieken
• Een normatieve beoordeling van gedrag, maar geen verklaring voor gedrag
o Ofwel individuele vrije keuze die niet kan worden verklaard, ofwel het gevolg van
een eigenschap (“kwade”) die niet kan worden verklaard
• Daderschap vertaalt zich niet in fysieke kenmerken
• Een dualistische visie die de wereld opdeelt in goed en kwaad doet dat steeds in functie
van een specifieke ideologie of wereldbeeld (belang van cultureel, historisch-religieus en
filosofische context)
o Een globale unanieme opdeling tussen goed en kwaad bestaat niet
, Criminaliteit als ziekte
Vooronderstellingen
• Criminaliteit heeft een pathologische basis
o Afwijkingen in een individu van wat men ziet als een ‘goede normale persoon’
maakt iemand ‘abnormaal’
o Criminelen hebben een abnormale eigenschap die de oorzaak is van hun
criminaliteit
o = deterministische visie: directe lineaire causaliteit tussen abnormaliteit en
criminaliteit
o Abnormaliteit zet per definitie aan tot criminaliteit (onvermijdelijk)
• Criminaliteit is een duidelijk identificeerbare individuele eigenschap die gedrag stuurt
• Dualistische visie: er zijn gezonde en criminele individuen en beide zijn duidelijk te
onderscheiden van elkaar
• Criminaliteit is een ziekte die gediagnosticeerd, behandeld en eventueel genezen moet
worden
o Verbetering is wel mogelijk
Kritieken
• Reductionisme: ontbreken van een maatschappelijke context, gedrag wordt herleid tot
individuele pathologie
• Problematische opvatting over causaliteit: de dader heeft geen keuzevrijheid
o Criminaliteit als rechtstreeks gevolg van een biologisch defect
o Je kan lichamelijke processen niet loskoppelen van maatschappelijke context
• Een dualistische visie die de wereld opdeelt in goed (gezond) en kwaad (niet-gezond)
doet dat steeds in functie van een specifieke ideologie of wereldbeeld: de keuze om
personen als ‘ziek’ of ‘gezond’ te omschrijven is nooit neutraal, maar afhankelijk van
maatschappelijke opvattingen
Criminaliteit als rationele keuze
Gary Becker (1930 – 2014)
• Econoom en socioloog (University of Chicago)
• Nobelprijs Economie (1992)
• Toepassing van economische inzichten op het verklaren van menselijk gedrag
o Mensen stellen gedrag obv berekende redenering
o Bv: te laat bij meeting, illegaal parkeren dichtbij of legaal parkeren verder weg?
▪ Keuze obv kosten-batenanalyse
▪ Criminelen doen dit ook: ze zijn dus niet anders dan niet-criminelen
(geen ‘abnormaliteit’ of ‘kwaadaardigheid’)
