ECONOMIE- EN RECHTSECONOMIE 2025
INHOUDSOPGAVE
H1 Wat is economie? Object, doel en methode van de economische wetenschap ..................................................................4
Inleiding ............................................................................................................................................................................................4
Het fundamentele economische probleem: veelvuldige behoeften versus schaarse middelen .....................................................4
Menselijke en maatschappelijke behoeften ................................................................................................................................4
Schaarse middelen en de noodzaak te kiezen .............................................................................................................................4
Het maken van keuzes en de opportuniteitskosten ....................................................................................................................5
Economie: een definitie ...............................................................................................................................................................5
Micro- en macro-economie..........................................................................................................................................................5
Het productieproces .........................................................................................................................................................................6
1 De productiefactoren (inputs)...................................................................................................................................................6
Het productieproces.....................................................................................................................................................................6
De productiefunctie .....................................................................................................................................................................7
De productiemogelijkheid van een land ...........................................................................................................................................9
Het verruimen van de productiemogelijkheden van een land .......................................................................................................10
Centrale planning versus het marktmechanisme...........................................................................................................................11
Methodologische aspecten van de economische analyse..............................................................................................................11
H2: Het marktmechanisme ................................................................................................................................................. 11
2.1 Inleiding ..............................................................................................................................................................................11
2.2 De marktvraag....................................................................................................................................................................12
1 Algemene formulering ............................................................................................................................................................12
2 Analyse van de vraagcurve .....................................................................................................................................................13
2.3 Het marktaanbod ...............................................................................................................................................................16
1 Algemene formulering ............................................................................................................................................................16
Analyse van het aanbod .............................................................................................................................................................17
2.4 Het marktevenwicht ...........................................................................................................................................................18
1 Het begrip marktevenwicht ....................................................................................................................................................18
Analyse van het marktevenwicht .............................................................................................................................................18
3 Verschuivingen in het marktevenwicht: “comparatieve statica” ...........................................................................................20
4 Het marktmechanisme in werking: toepassingen...................................................................................................................20
voorbeeld examenvraag.............................................................................................................................................................22
2.5 De prijselasticiteit van vraag en aanbod ............................................................................................................................23
1 Prijselasticiteit van de vraag ....................................................................................................................................................23
2 Prijselasticiteit van het aanbod ...............................................................................................................................................29
Prijselasticiteiten in actie enkele toepassingen .........................................................................................................................31
2.6 Andere elasticiteiten van vraag en aanbod .......................................................................................................................31
Kruiselingse prijselasticiteit: .......................................................................................................................................................31
Inkomenselasticiteit van de vraag:.............................................................................................................................................32
2.7 De markt en overheidsinterventies ....................................................................................................................................33
1 Indirecte prijsinterventies: indirecte belastingen en subsidies ..............................................................................................33
2 Directe prijsreglementering: minimum en maximumprijzen .................................................................................................34
3 Directe beïnvloeding van vraag en aanbod.............................................................................................................................36
1
, 2.8 Besluit .................................................................................................................................................................................36
H4 Productie en kosten van bedrijven op korte en op lange termijn ..................................................................................... 37
4.1 Inleiding ..............................................................................................................................................................................37
4.3 Productie en kosten enkele inleidende begrippen..............................................................................................................37
1 De productiefunctie en technologische vooruitgang..............................................................................................................37
2 Productiekosten: relevante en irrelevante kosten .................................................................................................................40
4.4 Het gedrag van de producent op lange termijn: de optimale keuze van de inputs in de productie ..................................41
1 Productie en de substitueerbaarheid van inputs ....................................................................................................................41
2. Schaalopbrengsten: Toenemend, afnemende of constante schaalopbrengsten .................................................................44
3 Het keuzeprobleem van de producent: productie tegen minimale kosten............................................................................47
4 De relatie tussen output en kosten op lange termijn .............................................................................................................48
....................................................................................................................................................................................................48
Toepassingen van optimale inputkeuze in bedrijven ................................................................................................................49
4.5 Productie en kosten op korte termijn .................................................................................................................................50
1 De productiefunctie in de korte periode: totaal, gemiddeld en marginaal product ..............................................................50
2 Het kostenverloop in de korte periode ...................................................................................................................................53
4.6 Samenhang tussen de korte- en de langetermijnkosten....................................................................................................56
1 Relatie tussen de kosten op korte en op lange termijn ..........................................................................................................56
2 Economisch belang van de gemiddelde kosten op lange termijn – niet kennen ...................................................................57
4.7 Besluit .................................................................................................................................................................................57
H5: Prijsvorming onder verschillende marktstructuren ........................................................................................................ 58
5.1 Inleiding ..............................................................................................................................................................................58
5.2 Criteria voor het onderscheiden van verschillende marktvormen .....................................................................................59
Criteria: .......................................................................................................................................................................................59
Marktstructuren: ........................................................................................................................................................................59
Speciale marktvormen: ..............................................................................................................................................................60
5.3 Winstmaximerend gedrag..................................................................................................................................................60
5.4 Zuivere mededinging ..........................................................................................................................................................61
1 Het winstmaximaliserend outputniveau van de representatieve onderneming op korte termijn ........................................61
2 De aanbodfunctie van de onderneming op korte termijn ......................................................................................................65
3 Lange-termijn evenwicht van de representatieve onderneming ...........................................................................................67
5.5 Monopolie ..........................................................................................................................................................................71
1 Oorzaken van monopolie ........................................................................................................................................................71
2 Het verloop van de totale, gemiddelde en marginale opbrengst voor een monopolist ........................................................72
3 Het gedrag van de monopolist ................................................................................................................................................74
5.6 Oligopolie ...........................................................................................................................................................................76
5.7 Monopolistische concurrentie ..................................................................................................................................................76
H6:Marktimperfecties en de rol van de overheid ................................................................................................................. 77
6.1 Inleiding ..............................................................................................................................................................................77
6.2 Welvaartsimplicaties van de werking van de vrije markt ........................................................................................................77
1 Economische welvaart en de marktuitkomsten .....................................................................................................................77
Marktwerking en Pareto-efficiëntie – niet kennen....................................................................................................................79
6.3 Oorzaken van marktfaling en de rol van de overheid .............................................................................................................79
1 Monopolie ...............................................................................................................................................................................79
Zuivere en quasi-publieke goederen ..........................................................................................................................................82
2
, Externe effecten .........................................................................................................................................................................84
6.4 Markt en overheid: complementaire rollen – besluit .........................................................................................................87
hoofdstuk 7: Productie, inkomens en bestedingen – de macro-economische benadering ...................................................... 87
7.1 Micro- en macro-economie (inleiding) ...............................................................................................................................87
7.2 Productie, toegevoegde waarde en factorvergoedingen ...................................................................................................88
7.3 Voorraden.................................................................................................................................................................................89
7.4 Soorten factorvergoedingen..............................................................................................................................................90
7.5 Bruto- versus nettoproduct ................................................................................................................................................91
7.6 Fundamentele gelijkheid tussen product, inkomen en bestedingen ..................................................................................91
7.7 Macro-economische identiteiten voor een gesloten economie zonder overheid .............................................................93
7.8 Eenvoudige economische kringloop ...................................................................................................................................94
7.9 Bruto binnenlands product, netto nationaal inkomen, binnenlandse bestedingen en besteding van het binnenlands
product ...........................................................................................................................................................................................95
7.10 Financieringstekorten en overschotten ..............................................................................................................................98
7.11 Nationale rekeningen van België .......................................................................................................................................99
7. 12 Waarderingsproblemen ...............................................................................................................................................101
7.13 Uitschakeling van de prijsinvloed .....................................................................................................................................104
7.14 De impliciete prijsindex van het bbp ....................................................................................................................................106
7.15 Vergelijking tussen landen ...............................................................................................................................................107
7.16 Besluit ...........................................................................................................................................................................109
H8 Werkloosheid, inflatie en de Phillips-curve .................................................................................................................. 110
8.1 Inleiding ............................................................................................................................................................................110
8.2 Werkloosheid..........................................................................................................................................................................110
1 Werkloosheid en inactiviteit .................................................................................................................................................112
1 De natuurlijke werkloosheid .................................................................................................................................................114
3 Verandering in de natuurlijke werkloosheid .........................................................................................................................116
Afwijkingen van natuurlijke werkloosheid: conjuncturele werkloosheid................................................................................118
8.3 Inflatie ..............................................................................................................................................................................119
1 Inflatie en inflatiemaatstaven ...............................................................................................................................................119
2 Vraaginflatie en kosteninflatie ..............................................................................................................................................121
3 De monetaire verklaring van inflatie .....................................................................................................................................121
8.4 Phillips-curve ....................................................................................................................................................................122
3
, H1 WAT IS ECONOMIE? OBJECT, DOEL EN METHODE VAN DE ECONOMISCHE WETENSCHAP
INLEIDING
Doel: inzicht geven in menselijk gedrag, in de maatschappelijke organisatie → vanuit een specifieke invalshoek nl.
schaarste middelen of kiezen uit behoefte
– om betere beslissingen te kunnen nemen in het dagelijks leven
o bv. hoe we onze tijd verdelen, bijkomende opleiding, spaargelden beleggen, welk vervoer we nemen →
oppportuniteitskost
o bv. net een periode van hoge inflatie achter de rug, hoe komt dit, wat zit er achter? (oorlog Oekraïne, corona)
– om de problemen van de wereld waarin we leven beter te begrijpen
– om een beter beleid te kunnen voeren
o economie stelt ons in staat om informatie die over het beleid wordt gegeven te beoordelen en te evalueren
o economisch inzicht stelt ons in staat een onderbouwd oordeel te vellen over het gevoerde beleid
o micro economie = gedrag van individuele economische agenten bekijken bv. consumenten, producenten
o macro economie = kijken vanuit hoger niveau, bestudeert vraagstukken die de economie in haar geheel
beinvloeden bv. inflatie, groei bpd
HET FUNDAMENTELE ECONOMISCHE PROBLEEM : VEELVULDIGE BEHOEFTEN VERSUS SCHAARSE
MIDDELEN
Nut van een economische analyse = het gevolg van de spanning die ontstaat tussen de individuele en collectieve
behoeften van een samenleving EN de beschikbare schaarse middelen = basis van het economisch probleem
– bv. middelen en tijd = beperkt => kunnen niet in alle behoeften voorzien, kunnen niet alle doelstellingen realiseren
– gaat na hoe actoren binnen de maatschappij keuzes maken en wat daarvan de individuele en maatschappelijke
gevolgen zijn
o economische actoren
o overheid: bv. milieu <-> onderwijs
MENSELIJKE EN MAATSCHAPPELIJKE BEHOEFTEN
Een behoefte: het aanvoelen van een tekort en naar het verlangen om dit tekort aan te vullen
– Basisbehoeften: voeding, kleding, huisvesting
– Materiële goederen: een stuk fruit, een pc, een trui
– Immateriële goederen: diensten, geneeskundige verzorging, onderwijs, religie
– Individuele of collectieve behoeften
De rangorde en intensiteit van behoeften zijn verschillend tussen personen onderling en veranderen in de tijd en
naargelang de omstandigheden. De economie spreekt zich in principe niet uit over de waarde van behoeften
(consumentensoevereiniteit).
SCHAARSE MIDDELEN EN DE NOODZAAK TE KIEZEN
Economische goederen:
– Nuttig: ze hebben de eigenschap dat zij een bepaalde behoefte geheel of gedeeltelijk kunnen opvangen, hetzij op
directe of indirecte wijze
– Schaars: niet zomaar vrij ter beschikking,
o dus niet lucht (<-> zuivere lucht)
o meestal hangt er een prijskaartje op
– Alternatief aanwendbaar: ook anders kunnen inzetten
Niet-schaarse goederen = vrije goederen: schaarste is een relatief begrip en verandert naargelang de tijd en
omstandigheden
4
INHOUDSOPGAVE
H1 Wat is economie? Object, doel en methode van de economische wetenschap ..................................................................4
Inleiding ............................................................................................................................................................................................4
Het fundamentele economische probleem: veelvuldige behoeften versus schaarse middelen .....................................................4
Menselijke en maatschappelijke behoeften ................................................................................................................................4
Schaarse middelen en de noodzaak te kiezen .............................................................................................................................4
Het maken van keuzes en de opportuniteitskosten ....................................................................................................................5
Economie: een definitie ...............................................................................................................................................................5
Micro- en macro-economie..........................................................................................................................................................5
Het productieproces .........................................................................................................................................................................6
1 De productiefactoren (inputs)...................................................................................................................................................6
Het productieproces.....................................................................................................................................................................6
De productiefunctie .....................................................................................................................................................................7
De productiemogelijkheid van een land ...........................................................................................................................................9
Het verruimen van de productiemogelijkheden van een land .......................................................................................................10
Centrale planning versus het marktmechanisme...........................................................................................................................11
Methodologische aspecten van de economische analyse..............................................................................................................11
H2: Het marktmechanisme ................................................................................................................................................. 11
2.1 Inleiding ..............................................................................................................................................................................11
2.2 De marktvraag....................................................................................................................................................................12
1 Algemene formulering ............................................................................................................................................................12
2 Analyse van de vraagcurve .....................................................................................................................................................13
2.3 Het marktaanbod ...............................................................................................................................................................16
1 Algemene formulering ............................................................................................................................................................16
Analyse van het aanbod .............................................................................................................................................................17
2.4 Het marktevenwicht ...........................................................................................................................................................18
1 Het begrip marktevenwicht ....................................................................................................................................................18
Analyse van het marktevenwicht .............................................................................................................................................18
3 Verschuivingen in het marktevenwicht: “comparatieve statica” ...........................................................................................20
4 Het marktmechanisme in werking: toepassingen...................................................................................................................20
voorbeeld examenvraag.............................................................................................................................................................22
2.5 De prijselasticiteit van vraag en aanbod ............................................................................................................................23
1 Prijselasticiteit van de vraag ....................................................................................................................................................23
2 Prijselasticiteit van het aanbod ...............................................................................................................................................29
Prijselasticiteiten in actie enkele toepassingen .........................................................................................................................31
2.6 Andere elasticiteiten van vraag en aanbod .......................................................................................................................31
Kruiselingse prijselasticiteit: .......................................................................................................................................................31
Inkomenselasticiteit van de vraag:.............................................................................................................................................32
2.7 De markt en overheidsinterventies ....................................................................................................................................33
1 Indirecte prijsinterventies: indirecte belastingen en subsidies ..............................................................................................33
2 Directe prijsreglementering: minimum en maximumprijzen .................................................................................................34
3 Directe beïnvloeding van vraag en aanbod.............................................................................................................................36
1
, 2.8 Besluit .................................................................................................................................................................................36
H4 Productie en kosten van bedrijven op korte en op lange termijn ..................................................................................... 37
4.1 Inleiding ..............................................................................................................................................................................37
4.3 Productie en kosten enkele inleidende begrippen..............................................................................................................37
1 De productiefunctie en technologische vooruitgang..............................................................................................................37
2 Productiekosten: relevante en irrelevante kosten .................................................................................................................40
4.4 Het gedrag van de producent op lange termijn: de optimale keuze van de inputs in de productie ..................................41
1 Productie en de substitueerbaarheid van inputs ....................................................................................................................41
2. Schaalopbrengsten: Toenemend, afnemende of constante schaalopbrengsten .................................................................44
3 Het keuzeprobleem van de producent: productie tegen minimale kosten............................................................................47
4 De relatie tussen output en kosten op lange termijn .............................................................................................................48
....................................................................................................................................................................................................48
Toepassingen van optimale inputkeuze in bedrijven ................................................................................................................49
4.5 Productie en kosten op korte termijn .................................................................................................................................50
1 De productiefunctie in de korte periode: totaal, gemiddeld en marginaal product ..............................................................50
2 Het kostenverloop in de korte periode ...................................................................................................................................53
4.6 Samenhang tussen de korte- en de langetermijnkosten....................................................................................................56
1 Relatie tussen de kosten op korte en op lange termijn ..........................................................................................................56
2 Economisch belang van de gemiddelde kosten op lange termijn – niet kennen ...................................................................57
4.7 Besluit .................................................................................................................................................................................57
H5: Prijsvorming onder verschillende marktstructuren ........................................................................................................ 58
5.1 Inleiding ..............................................................................................................................................................................58
5.2 Criteria voor het onderscheiden van verschillende marktvormen .....................................................................................59
Criteria: .......................................................................................................................................................................................59
Marktstructuren: ........................................................................................................................................................................59
Speciale marktvormen: ..............................................................................................................................................................60
5.3 Winstmaximerend gedrag..................................................................................................................................................60
5.4 Zuivere mededinging ..........................................................................................................................................................61
1 Het winstmaximaliserend outputniveau van de representatieve onderneming op korte termijn ........................................61
2 De aanbodfunctie van de onderneming op korte termijn ......................................................................................................65
3 Lange-termijn evenwicht van de representatieve onderneming ...........................................................................................67
5.5 Monopolie ..........................................................................................................................................................................71
1 Oorzaken van monopolie ........................................................................................................................................................71
2 Het verloop van de totale, gemiddelde en marginale opbrengst voor een monopolist ........................................................72
3 Het gedrag van de monopolist ................................................................................................................................................74
5.6 Oligopolie ...........................................................................................................................................................................76
5.7 Monopolistische concurrentie ..................................................................................................................................................76
H6:Marktimperfecties en de rol van de overheid ................................................................................................................. 77
6.1 Inleiding ..............................................................................................................................................................................77
6.2 Welvaartsimplicaties van de werking van de vrije markt ........................................................................................................77
1 Economische welvaart en de marktuitkomsten .....................................................................................................................77
Marktwerking en Pareto-efficiëntie – niet kennen....................................................................................................................79
6.3 Oorzaken van marktfaling en de rol van de overheid .............................................................................................................79
1 Monopolie ...............................................................................................................................................................................79
Zuivere en quasi-publieke goederen ..........................................................................................................................................82
2
, Externe effecten .........................................................................................................................................................................84
6.4 Markt en overheid: complementaire rollen – besluit .........................................................................................................87
hoofdstuk 7: Productie, inkomens en bestedingen – de macro-economische benadering ...................................................... 87
7.1 Micro- en macro-economie (inleiding) ...............................................................................................................................87
7.2 Productie, toegevoegde waarde en factorvergoedingen ...................................................................................................88
7.3 Voorraden.................................................................................................................................................................................89
7.4 Soorten factorvergoedingen..............................................................................................................................................90
7.5 Bruto- versus nettoproduct ................................................................................................................................................91
7.6 Fundamentele gelijkheid tussen product, inkomen en bestedingen ..................................................................................91
7.7 Macro-economische identiteiten voor een gesloten economie zonder overheid .............................................................93
7.8 Eenvoudige economische kringloop ...................................................................................................................................94
7.9 Bruto binnenlands product, netto nationaal inkomen, binnenlandse bestedingen en besteding van het binnenlands
product ...........................................................................................................................................................................................95
7.10 Financieringstekorten en overschotten ..............................................................................................................................98
7.11 Nationale rekeningen van België .......................................................................................................................................99
7. 12 Waarderingsproblemen ...............................................................................................................................................101
7.13 Uitschakeling van de prijsinvloed .....................................................................................................................................104
7.14 De impliciete prijsindex van het bbp ....................................................................................................................................106
7.15 Vergelijking tussen landen ...............................................................................................................................................107
7.16 Besluit ...........................................................................................................................................................................109
H8 Werkloosheid, inflatie en de Phillips-curve .................................................................................................................. 110
8.1 Inleiding ............................................................................................................................................................................110
8.2 Werkloosheid..........................................................................................................................................................................110
1 Werkloosheid en inactiviteit .................................................................................................................................................112
1 De natuurlijke werkloosheid .................................................................................................................................................114
3 Verandering in de natuurlijke werkloosheid .........................................................................................................................116
Afwijkingen van natuurlijke werkloosheid: conjuncturele werkloosheid................................................................................118
8.3 Inflatie ..............................................................................................................................................................................119
1 Inflatie en inflatiemaatstaven ...............................................................................................................................................119
2 Vraaginflatie en kosteninflatie ..............................................................................................................................................121
3 De monetaire verklaring van inflatie .....................................................................................................................................121
8.4 Phillips-curve ....................................................................................................................................................................122
3
, H1 WAT IS ECONOMIE? OBJECT, DOEL EN METHODE VAN DE ECONOMISCHE WETENSCHAP
INLEIDING
Doel: inzicht geven in menselijk gedrag, in de maatschappelijke organisatie → vanuit een specifieke invalshoek nl.
schaarste middelen of kiezen uit behoefte
– om betere beslissingen te kunnen nemen in het dagelijks leven
o bv. hoe we onze tijd verdelen, bijkomende opleiding, spaargelden beleggen, welk vervoer we nemen →
oppportuniteitskost
o bv. net een periode van hoge inflatie achter de rug, hoe komt dit, wat zit er achter? (oorlog Oekraïne, corona)
– om de problemen van de wereld waarin we leven beter te begrijpen
– om een beter beleid te kunnen voeren
o economie stelt ons in staat om informatie die over het beleid wordt gegeven te beoordelen en te evalueren
o economisch inzicht stelt ons in staat een onderbouwd oordeel te vellen over het gevoerde beleid
o micro economie = gedrag van individuele economische agenten bekijken bv. consumenten, producenten
o macro economie = kijken vanuit hoger niveau, bestudeert vraagstukken die de economie in haar geheel
beinvloeden bv. inflatie, groei bpd
HET FUNDAMENTELE ECONOMISCHE PROBLEEM : VEELVULDIGE BEHOEFTEN VERSUS SCHAARSE
MIDDELEN
Nut van een economische analyse = het gevolg van de spanning die ontstaat tussen de individuele en collectieve
behoeften van een samenleving EN de beschikbare schaarse middelen = basis van het economisch probleem
– bv. middelen en tijd = beperkt => kunnen niet in alle behoeften voorzien, kunnen niet alle doelstellingen realiseren
– gaat na hoe actoren binnen de maatschappij keuzes maken en wat daarvan de individuele en maatschappelijke
gevolgen zijn
o economische actoren
o overheid: bv. milieu <-> onderwijs
MENSELIJKE EN MAATSCHAPPELIJKE BEHOEFTEN
Een behoefte: het aanvoelen van een tekort en naar het verlangen om dit tekort aan te vullen
– Basisbehoeften: voeding, kleding, huisvesting
– Materiële goederen: een stuk fruit, een pc, een trui
– Immateriële goederen: diensten, geneeskundige verzorging, onderwijs, religie
– Individuele of collectieve behoeften
De rangorde en intensiteit van behoeften zijn verschillend tussen personen onderling en veranderen in de tijd en
naargelang de omstandigheden. De economie spreekt zich in principe niet uit over de waarde van behoeften
(consumentensoevereiniteit).
SCHAARSE MIDDELEN EN DE NOODZAAK TE KIEZEN
Economische goederen:
– Nuttig: ze hebben de eigenschap dat zij een bepaalde behoefte geheel of gedeeltelijk kunnen opvangen, hetzij op
directe of indirecte wijze
– Schaars: niet zomaar vrij ter beschikking,
o dus niet lucht (<-> zuivere lucht)
o meestal hangt er een prijskaartje op
– Alternatief aanwendbaar: ook anders kunnen inzetten
Niet-schaarse goederen = vrije goederen: schaarste is een relatief begrip en verandert naargelang de tijd en
omstandigheden
4
