RECHTSSOCIOLOGIE
Waarover gaat rechtssociologie?
Zijn thema’s die je kan verbinden met rechtspositieve vakken, perspectief en methode is anders in de
rechtssociologie
Intern: kijken naar het recht als iemand die uit het recht komt, van binnenuit het recht
Extern: kijken naar het recht als buitenstaander
Methode
JURIDISCHE (DOCTRINAIRE) METHODE
Feiten –--subsumptie-- regel = Er gebeurt iets, bv ongeval, en volgens subsumptie passen we de
gepaste rechtsregel hierop toe
Technieken:
Feiten verzamelen (voor zover juridisch relevant) (beperkt) empirisch
o Enkel feiten die toepasselijk/ nodig zijn
De regel moet worden ‘gevonden’ heuristiek
o Je moeten weten welke regel je op welke situatie moet toepassen
De regel kan open of vage normen bevatten interpreteren volgens de juridische
technieken
o Ruimte voor de rechter om te interpreteren en ook zodat deze norm langer meegaat
in tijd
De geldigheid van een norm controleren beoordelen volgens de interne systematiek,
formeel-juridische criteria
o Is de norm in overeenstemming met hogere rechtsregels, de vraag ‘Wat is recht?’
beoordelen op basis van juridische criteria
Meerdere grondrechten zijn van toepassing afwegen
o Belangenafweging van welke grondrecht voor gaat
Regelcreatie of bestaande regel kent gebreken voorschrijven hoe het ‘zou moeten’
(sollen/ ought to be)/ verbeteren van de regel (normatief)
o Rechtsregels bevatten lacunes, leemtes rechters gaan a.d.h.v. recht de regel
invullen
Deze beslissingen/ een standpunt moeten worden verdedigd argumentatie
o Verantwoording voor beslissing
1
,Alles binnen de grenzen van de doctrine, met het oog op het bewaken van de coherentie van de
doctrine
EMPIRISCHE METHODE
Rechtssociologie: hoe staat recht in de samenleving? Wat doet dat in de samenleving
Empirisch: het gebeurt wetenschappelijk; wetenschappelijke, systematische gegevensverzameling in
de praktijk, in het ‘veld’
Criteria voor sociaal-wetenschappelijk onderzoek
Betrouwbaarheid: als ik het opnieuw zou doen, bekom ik dezelfde resultaten
Externe validiteit – representativiteit: bv iets onderzoeken in Antwerpen zegt niets over hoe
dit is in het buitenland, bv interview met een enkele persoon kan geen heel dorp
vertegenwoordigen
Interne validiteit: resultaat beantwoordt niet aan de onderzoeksvraag, bv vraag = hoeveel
vonnissen zijn er over rijden onder invloed, conclusie = autobestuurders vinden dat ze te
zwaar bestraft worden
Objectiviteit van de data: onderzoeker zelf is onderdeel van het onderzoek, resultaat kan
afhangen van onderzoeker
Technieken: surveys (vragenlijst voor aantal mensen/ steekproef), interviews, veldwerk (in de
praktijk kijken), statistische analyses (zaken verzamelen en daarna ook analyseren)
Wetenschappelijke analyse van de verzamelde data
Niet louter kijken naar het recht, maarwel naar het recht IN de samenleving
VOORBEELD VAN DOCTRINAIRE METHODE: GENITALE VERMINKING/BESNIJDENIS
(GENITAL MUTILATION/CUTTING) IN SENEGAL
1. Vaststelling van een onderzoeksprobleem
2. Onderzoeksvragen in juridisch ‘doctrinair’ onderzoek:
a. “Welke juridische instrumenten zijn relevant?”
b. “Hoe luidt het recht over genitale verminking/besnijdenis in Senegal?”
3. Zoeken en analyseren van juridische bronnen
a. Verdragen, constitutioneel recht en wetgeving in Senegal
b. Rechtspraak
c. Rechtsleer (artikels en boeken)
4. Analyse van juridische bronnen wijst op bestaan van een sterk mensenrechtelijk kader:
‘probleem’ opgelost!
a. Want is verboden volgens wetgeving in Senegal
Rechtssociologie: Maar, zijn deze instrumenten ook effectief?
Waarom wel, waarom niet? Falende implementatie/handhaving? Weinig maatschappelijke
steun/naleving?
Deze vragen kunnen niet worden beantwoord d.m.v. een uitsluitend juridische analyse, een
empirisch onderzoek is nodig
VOORBEELD VAN DOCTRINAIRE METHODE: ABORTUS IN BELGIË
Vaststelling van een onderzoeksprobleem
2
, Onderzoeksvragen in juridisch ‘doctrinair’ onderzoek:
a. “Welke juridische instrumenten zijn relevant?”
b. “Hoe luidt het recht in België en in Nederland over vrijwillige
zwangerschapsafbreking op verzoek van de zwangere vrouw?“
Zoeken en analyseren van juridische bronnen
a. Verdragen, constitutioneel recht en wetgeving in Senegal.
b. Rechtspraak.
c. Rechtsleer (artikels en boeken)
Analyse van juridische bronnen wijst op bestaan van een sterk mensenrechtelijk kader:
‘probleem’ opgelost!
a. Want mag tot 12 weken na conceptie, 22 weken in Nederland
Rechtssociologie: Maar, wat zijn de effecten van de regelgeving?
Wordt de regelgeving gevolgd? Waarom wel, waarom niet? Weinig maatschappelijke
steun/naleving? Leidt de regelgeving tot drempels bij vrijwillige zwangerschapsafbreking?
Zijn er verschillen in de effecten?
Deze vragen kunnen niet worden beantwoord d.m.v. een uitsluitend juridische analyse, een
empirisch onderzoek is nodig
Er zijn altijd verschillen tussen de effectieve rechtsregel en de effecten van de regelgeving
DOCTRINAIRE TREFWOORDEN, FORMULERINGEN EN VRAGEN
Privaatrecht, strafrecht, gerechtelijk recht, personen- en familierecht, …
De rechtmatigheid van …, de bevoegdheid om …, de strijd van … met …, de
aansprakelijkheid van …, de strafbaarheid van …, de gebondenheid aan …, de
rechtsgevolgen van …, de geldigheid van …, (uitzonderings)gronden, rechten, plichten, ...
botsing, afweging, …
Inhoud van een verdrag, wet, decreet, voorstel, procedure, …
Inhoud van een vonnis of een arrest
Doctrine, rechtssystematiek, dogmatiek
Law in the books = deze benadering van de doctrinaire methode, het antwoord dat u zoekt staat in
de boeken
Vragen: “Hoe luidt het recht?”, “Wat is het toepasselijke recht?” en “Hoe zou het recht moeten
luiden?” (Perverse effecten)
EMPIRISCHE/RECHTSSOCIOLOGISCHE TREFWOORDEN, FORMULERINGEN EN VRAGEN
De effectiviteit van …, de doelmatigheid van …, de werking van …, de effecten of
risico’s van …, het functioneren van …
De oorzaken van…, de totstandkoming van…, de invloed van…
Ervaringen met …, de perceptie van…, de aanvaarding van…, de waardering
van…
Verklaring, gevolgen en oorzaken
Law in action: recht in actie, wat doet dat recht in de samenleving
Vragen: “Hoe is het recht ontstaan?” en “Hoe werkt het recht?”
Perspectief
3
, Schematisch:
In het recht de rechtslogica volgen (intern) rechtszekerheid
Constructief subversief:
Constructief = proberen op opbouwende manier contact te zoeken met wetgever
Subversief = tegelijk de bestaande structuren of machtsverhoudingen uitdagen of kritisch
benaderen
Intern perspectief:
Is = ought de manier waarop de wet iets zegt is ook de manier hoe het in de samenleving
voorkomt
Monodisciplinair = we blijven voornamelijk binnen 1 discipline, enkel vanuit de
rechtswetenschappen
Gericht op casussen
Extern perspectief:
Toetsing van effectiviteit: toetsen of het recht ook tot uiting komt zoals de wetgever het
gewild heeft
Interdisciplinair: er komen meerdere disciplines aan te pas, twee disciplines koppelen
4
Waarover gaat rechtssociologie?
Zijn thema’s die je kan verbinden met rechtspositieve vakken, perspectief en methode is anders in de
rechtssociologie
Intern: kijken naar het recht als iemand die uit het recht komt, van binnenuit het recht
Extern: kijken naar het recht als buitenstaander
Methode
JURIDISCHE (DOCTRINAIRE) METHODE
Feiten –--subsumptie-- regel = Er gebeurt iets, bv ongeval, en volgens subsumptie passen we de
gepaste rechtsregel hierop toe
Technieken:
Feiten verzamelen (voor zover juridisch relevant) (beperkt) empirisch
o Enkel feiten die toepasselijk/ nodig zijn
De regel moet worden ‘gevonden’ heuristiek
o Je moeten weten welke regel je op welke situatie moet toepassen
De regel kan open of vage normen bevatten interpreteren volgens de juridische
technieken
o Ruimte voor de rechter om te interpreteren en ook zodat deze norm langer meegaat
in tijd
De geldigheid van een norm controleren beoordelen volgens de interne systematiek,
formeel-juridische criteria
o Is de norm in overeenstemming met hogere rechtsregels, de vraag ‘Wat is recht?’
beoordelen op basis van juridische criteria
Meerdere grondrechten zijn van toepassing afwegen
o Belangenafweging van welke grondrecht voor gaat
Regelcreatie of bestaande regel kent gebreken voorschrijven hoe het ‘zou moeten’
(sollen/ ought to be)/ verbeteren van de regel (normatief)
o Rechtsregels bevatten lacunes, leemtes rechters gaan a.d.h.v. recht de regel
invullen
Deze beslissingen/ een standpunt moeten worden verdedigd argumentatie
o Verantwoording voor beslissing
1
,Alles binnen de grenzen van de doctrine, met het oog op het bewaken van de coherentie van de
doctrine
EMPIRISCHE METHODE
Rechtssociologie: hoe staat recht in de samenleving? Wat doet dat in de samenleving
Empirisch: het gebeurt wetenschappelijk; wetenschappelijke, systematische gegevensverzameling in
de praktijk, in het ‘veld’
Criteria voor sociaal-wetenschappelijk onderzoek
Betrouwbaarheid: als ik het opnieuw zou doen, bekom ik dezelfde resultaten
Externe validiteit – representativiteit: bv iets onderzoeken in Antwerpen zegt niets over hoe
dit is in het buitenland, bv interview met een enkele persoon kan geen heel dorp
vertegenwoordigen
Interne validiteit: resultaat beantwoordt niet aan de onderzoeksvraag, bv vraag = hoeveel
vonnissen zijn er over rijden onder invloed, conclusie = autobestuurders vinden dat ze te
zwaar bestraft worden
Objectiviteit van de data: onderzoeker zelf is onderdeel van het onderzoek, resultaat kan
afhangen van onderzoeker
Technieken: surveys (vragenlijst voor aantal mensen/ steekproef), interviews, veldwerk (in de
praktijk kijken), statistische analyses (zaken verzamelen en daarna ook analyseren)
Wetenschappelijke analyse van de verzamelde data
Niet louter kijken naar het recht, maarwel naar het recht IN de samenleving
VOORBEELD VAN DOCTRINAIRE METHODE: GENITALE VERMINKING/BESNIJDENIS
(GENITAL MUTILATION/CUTTING) IN SENEGAL
1. Vaststelling van een onderzoeksprobleem
2. Onderzoeksvragen in juridisch ‘doctrinair’ onderzoek:
a. “Welke juridische instrumenten zijn relevant?”
b. “Hoe luidt het recht over genitale verminking/besnijdenis in Senegal?”
3. Zoeken en analyseren van juridische bronnen
a. Verdragen, constitutioneel recht en wetgeving in Senegal
b. Rechtspraak
c. Rechtsleer (artikels en boeken)
4. Analyse van juridische bronnen wijst op bestaan van een sterk mensenrechtelijk kader:
‘probleem’ opgelost!
a. Want is verboden volgens wetgeving in Senegal
Rechtssociologie: Maar, zijn deze instrumenten ook effectief?
Waarom wel, waarom niet? Falende implementatie/handhaving? Weinig maatschappelijke
steun/naleving?
Deze vragen kunnen niet worden beantwoord d.m.v. een uitsluitend juridische analyse, een
empirisch onderzoek is nodig
VOORBEELD VAN DOCTRINAIRE METHODE: ABORTUS IN BELGIË
Vaststelling van een onderzoeksprobleem
2
, Onderzoeksvragen in juridisch ‘doctrinair’ onderzoek:
a. “Welke juridische instrumenten zijn relevant?”
b. “Hoe luidt het recht in België en in Nederland over vrijwillige
zwangerschapsafbreking op verzoek van de zwangere vrouw?“
Zoeken en analyseren van juridische bronnen
a. Verdragen, constitutioneel recht en wetgeving in Senegal.
b. Rechtspraak.
c. Rechtsleer (artikels en boeken)
Analyse van juridische bronnen wijst op bestaan van een sterk mensenrechtelijk kader:
‘probleem’ opgelost!
a. Want mag tot 12 weken na conceptie, 22 weken in Nederland
Rechtssociologie: Maar, wat zijn de effecten van de regelgeving?
Wordt de regelgeving gevolgd? Waarom wel, waarom niet? Weinig maatschappelijke
steun/naleving? Leidt de regelgeving tot drempels bij vrijwillige zwangerschapsafbreking?
Zijn er verschillen in de effecten?
Deze vragen kunnen niet worden beantwoord d.m.v. een uitsluitend juridische analyse, een
empirisch onderzoek is nodig
Er zijn altijd verschillen tussen de effectieve rechtsregel en de effecten van de regelgeving
DOCTRINAIRE TREFWOORDEN, FORMULERINGEN EN VRAGEN
Privaatrecht, strafrecht, gerechtelijk recht, personen- en familierecht, …
De rechtmatigheid van …, de bevoegdheid om …, de strijd van … met …, de
aansprakelijkheid van …, de strafbaarheid van …, de gebondenheid aan …, de
rechtsgevolgen van …, de geldigheid van …, (uitzonderings)gronden, rechten, plichten, ...
botsing, afweging, …
Inhoud van een verdrag, wet, decreet, voorstel, procedure, …
Inhoud van een vonnis of een arrest
Doctrine, rechtssystematiek, dogmatiek
Law in the books = deze benadering van de doctrinaire methode, het antwoord dat u zoekt staat in
de boeken
Vragen: “Hoe luidt het recht?”, “Wat is het toepasselijke recht?” en “Hoe zou het recht moeten
luiden?” (Perverse effecten)
EMPIRISCHE/RECHTSSOCIOLOGISCHE TREFWOORDEN, FORMULERINGEN EN VRAGEN
De effectiviteit van …, de doelmatigheid van …, de werking van …, de effecten of
risico’s van …, het functioneren van …
De oorzaken van…, de totstandkoming van…, de invloed van…
Ervaringen met …, de perceptie van…, de aanvaarding van…, de waardering
van…
Verklaring, gevolgen en oorzaken
Law in action: recht in actie, wat doet dat recht in de samenleving
Vragen: “Hoe is het recht ontstaan?” en “Hoe werkt het recht?”
Perspectief
3
, Schematisch:
In het recht de rechtslogica volgen (intern) rechtszekerheid
Constructief subversief:
Constructief = proberen op opbouwende manier contact te zoeken met wetgever
Subversief = tegelijk de bestaande structuren of machtsverhoudingen uitdagen of kritisch
benaderen
Intern perspectief:
Is = ought de manier waarop de wet iets zegt is ook de manier hoe het in de samenleving
voorkomt
Monodisciplinair = we blijven voornamelijk binnen 1 discipline, enkel vanuit de
rechtswetenschappen
Gericht op casussen
Extern perspectief:
Toetsing van effectiviteit: toetsen of het recht ook tot uiting komt zoals de wetgever het
gewild heeft
Interdisciplinair: er komen meerdere disciplines aan te pas, twee disciplines koppelen
4
