CRIMINOLOGIE
HOOFDSTUK 1 INLEIDING
1.1 CRIMINOLOGISCHE WETENSCHAPPEN
Focus = jeugdcriminaliteit
• Jongeren die delicten plegen vóór de leeftijd van 18 jaar =
jeugddelinquentierecht
o Criminologisch onderzoek en de verklaringen voor jeugdcriminaliteit,
hanteren niet strak die leeftijdsgrens van 18 jaar
• Slachtoffers kunnen van alle leeftijden zijn
Criminologie = de wetenschappelijke studie van het tot stand komen van regels en
normen, het overtreden van die normen en de oorzaken hiervan, de reacties op
normovertredingen en de effecten hiervan.
Criminologische wetenschap: domeinen
• Hoe komt men tot strafrecht?
• Wat is crimineel gedrag?
• Wat zijn oorzaken van crimineel gedrag?
• Welke maatschappelijke en strafrechtelijke reacties zijn er?
• Welke zijn de effecten van crimineel gedrag op samenleving, slachtoffers, dader?
Criminologie is een multidisciplinaire wetenschap
• Menswetenschappen (Psychologie, Antropologie,…)
• Recht
• Economie
• Geschiedenis
• Filosofie en ethiek
• Politieke wetenschappen
• Sociologie
1. Verschillende inhoudelijke stromingen in de geschiedenis van de
criminologie in België
• 19e eeuw: studie delinquent
• Jaren 60: sociologische achtergrond delinquent
• Jaren 70: focus op strafrecht
• Jaren 80: victimologie en managementdenken
• Jaren '90: herstelrecht/restorative justice
• Eind 20ste eeuw: georganiseerde misdaad
• Vanaf 2000: studie onveiligheidsgevoel
2. De criminologische wetenschap als beïnvloeder van het strafrecht
• Criminologie beïnvloedt het strafrecht
• Wetenschappelijk onderzoek met als doel beleidslijnen uit te stippelen
• O.b.v. massa’s statistisch materiaal
• Gevaar: verschillende interpretaties mogelijk (via media, de politiek,…)
1
,3. Belang van de criminologische wetenschap
• Existentiële vraag voor criminologen:
o Oorzaken van crimineel gedrag (waarom houdt men zich niet aan democratische
gestemde regels?)
o Grenzen van maatschappelijke controle: hoe ver gaan we in het controleren
van het individu
– Democratisch gehalte van de samenleving wordt onderzocht
– Indicaties:
Ruimte voor onafhankelijk sociaal wetenschappelijk
onderzoek?
Behandeling van gevangenen
o Invloed op beleid en publieke opinie
o Invloed op strafrechtontwikkeling, strafbedeling en veiligheidsgevoel
o Belang van:
– Onafhankelijk onderzoek
– Genuanceerde informatie
– Eigen onderzoeken
– Voldoende wetenschappelijk onderbouwd
1.2 INTERSECTIONEEL DENKEN EN KRUISPUNTDENKEN
Gender, etniciteit, klasse, seksuele oriëntatie, leeftijd... zijn sociale ordeningsprincipes,
dimensies of assen van maatschappelijke betekenisgeving: naast onze positie sturen ze
ook ons gedrag
14 assen van identiteitsvorming: geslacht, seksuele oriëntatie, huidskleur,
etniciteit, nationaliteit, klasse, cultuur, religie, gezondheidssituatie, leeftijd,
verblijfsstatuut, bezit, Noord-Zuid/Oost-
West, maatschappelijke ontwikkeling
De (onzichtbare) aspecten, zoals gender, etniciteit, klasse, seksuele oriëntatie, leeftijd,
… hebben gelijktijdig en in wisselwerking een invloed op ieders positie in de
samenleving.
• Dit bepaalt of iemand gediscrimineerd wordt of privileges krijgt in een bepaalde
tijd, op een bepaalde plaats.
Intersectionaliteit is een benadering die de samenloop van discriminatiegronden en
de dynamiek die daaruit vloeit zichtbaar maakt.
Hoe heeft gender, etniciteit, sociaal economische klasse, seksualiteit, gezondheid, …
een invloed op het criminogene proces.
• hoe gender een impact heeft op slachtofferschap? (bv meer vrouwelijke so’s)
• hoe etniciteit de interactie met de politie beïnvloedt? (etnische profilatie)
• hoe sociaal-economische status de ervaring met een rechtbank vorm geeft? (woordenschat)
• hoe seksuele geaardheid invloed heeft op de manier waarop iemand behandeld wordt in het
rechtssysteem?
Ongelijkheid ontstaat vaak op het kruispunt van de verschillende persoonskenmerken
die mensen hebben, oiv de heersende machtsverhoudingen binnen de
maatschappelijke en structurele systemen
2
,Crenshaw (grondlegger)
• Feministische Afro- Amerikaanse juriste Kimberlé Crenshaw, gespecialiseerd in
anti-discriminatiewetgeving
• Eind jaren 1980 - begin jaren 1990 benoemt “intersection”
• Rechtszaak (1976) met een groep zwarte vrouwen tegen General Motors:
“Zwarte jobs waren beschikbaar voor zwarte mannen en jobs voor vrouwen
waren beschikbaar voor blanke vrouwen. Zwarte vrouwen werden echter niet op
vergelijkbare wijze tewerkgesteld."
• Rechter: of de klacht is een vorm van rassendiscriminatie of van
geslachtsdiscriminatie.
kortsluiting in het rechtssysteen: geen én/én discriminatie volgens gerecht:
kan niet allebei
o Niet alle vrouwen werden gediscrimineerd (witte vrouwen wel job)
o Niet alle zwarte werden gediscrimineerd (zwarte mannen wel job)
o Dus geen veroordeling van General Motors obv ras of geslacht (zie boek
p17)
Andere namen van grondleggers: Wekker en Lutz (verder uitgewerkt tot 14 assen)
België
• Unia pleit sinds 2017 voor aanpassing in de discriminatie-wetgeving
• Mei 2021: Arbeidsrechtbank Brussel uitspraak tegen MIVB
• “MIVB had tot twee keer toe geweigerd om een vrouw met hoofddoek in
dienst te nemen, ook al had zij de nodige technische competenties voor
een administratieve binnenfunctie.” (kruispunt: gender + religie)
• rechtstreekse discriminatie op basis van geloofsovertuiging én een
onrechtstreekse discriminatie op basis van gender.
• Juli 2023: Belgische Parlement: wijzigt de discriminatie-wetgeving
• Meervoudige discriminatie:
• a) Cumulatieve discriminatie en/en
• b ) Intersectionele discriminatie
• het meest gunstige rechtvaardigingsstelsel wordt toegepast
• cumulatie van schadevergoedingen is mogelijk
Link intersectioneel denken en criminologie
Het strafrechtsysteem is niet immuun voor ongelijkheid en discriminatie: de
machthebbende die wetten schrijven, bevinden zich in bevoorrechte posities, ze zijn
vaak blind voor de posities van mensen die zich aan de andere kant van de machts-
assen bevinden.
+ canvas hoofdstuk 1 kruispuntdenken
HOOFDSTUK 2: CRIMINALITEIT
3
, Criminaliteit = plegen van strafbare feiten, gedrag dat als een strafrechtelijke inbreuk
w bestempeld
Crimineel gedrag = menselijk gedrag dat maatschappelijk niet wordt aanvaard én in
het strafrecht werd opgenomen
Normoverschrijdend of crimineel gedrag?
→ beide maatschappelijk niet aanvaardbaar gedrag:
• Normoverschrijdend gedrag = gedrag dat door de samenleving als schadelijk
wordt ervaren
• Crimineel/delinquent gedrag = gedrag dat door de samenleving als
schadelijk wordt ervaren én in het strafrecht is opgenomen (strafrechtelijk
vervolgbaar)
Geen scherpe grens tussen crimineel en niet-crimineel gedrag.
Wat we crimineel gedrag noemen hangt af van de gevolgen van het gedrag voor zowel
SO als SL, van de (morele) opvattingen van machthebbers, publieke opinie en vaak ook
context waarin het gedrag plaatsvindt = criminaliseringsproces
2.1 WAT IS CRIMINALISERING
Criminalisering = proces waarin bepaald wordt of bepaald gedrag maatschappelijk
onaanvaardbaar is EN strafrechtelijk vervolgbaar moet zijn
à Gedrag is pas crimineel als het zo gedefinieerd wordt: gedrag w beoordeeld door
een positionering ten opzichte van een norm
Criminaliteit is sociaal construct: tijdsgebonden en plaatsgebonden
= criminaliseringsproces
Criminaliseringsproces
• Criminaliteit is geen statisch concept
o Wat als crimineel gedrag wordt gezien, kan variëren afhankelijk van de
historische, sociale, culturele en politieke context.
• Deze variatie toont aan dat criminaliteit een sociale constructie is:
o Het is niet alleen afhankelijk van wat de wet zegt, maar ook van hoe de
samenleving bepaalde gedragingen interpreteert en waardeert.
4
HOOFDSTUK 1 INLEIDING
1.1 CRIMINOLOGISCHE WETENSCHAPPEN
Focus = jeugdcriminaliteit
• Jongeren die delicten plegen vóór de leeftijd van 18 jaar =
jeugddelinquentierecht
o Criminologisch onderzoek en de verklaringen voor jeugdcriminaliteit,
hanteren niet strak die leeftijdsgrens van 18 jaar
• Slachtoffers kunnen van alle leeftijden zijn
Criminologie = de wetenschappelijke studie van het tot stand komen van regels en
normen, het overtreden van die normen en de oorzaken hiervan, de reacties op
normovertredingen en de effecten hiervan.
Criminologische wetenschap: domeinen
• Hoe komt men tot strafrecht?
• Wat is crimineel gedrag?
• Wat zijn oorzaken van crimineel gedrag?
• Welke maatschappelijke en strafrechtelijke reacties zijn er?
• Welke zijn de effecten van crimineel gedrag op samenleving, slachtoffers, dader?
Criminologie is een multidisciplinaire wetenschap
• Menswetenschappen (Psychologie, Antropologie,…)
• Recht
• Economie
• Geschiedenis
• Filosofie en ethiek
• Politieke wetenschappen
• Sociologie
1. Verschillende inhoudelijke stromingen in de geschiedenis van de
criminologie in België
• 19e eeuw: studie delinquent
• Jaren 60: sociologische achtergrond delinquent
• Jaren 70: focus op strafrecht
• Jaren 80: victimologie en managementdenken
• Jaren '90: herstelrecht/restorative justice
• Eind 20ste eeuw: georganiseerde misdaad
• Vanaf 2000: studie onveiligheidsgevoel
2. De criminologische wetenschap als beïnvloeder van het strafrecht
• Criminologie beïnvloedt het strafrecht
• Wetenschappelijk onderzoek met als doel beleidslijnen uit te stippelen
• O.b.v. massa’s statistisch materiaal
• Gevaar: verschillende interpretaties mogelijk (via media, de politiek,…)
1
,3. Belang van de criminologische wetenschap
• Existentiële vraag voor criminologen:
o Oorzaken van crimineel gedrag (waarom houdt men zich niet aan democratische
gestemde regels?)
o Grenzen van maatschappelijke controle: hoe ver gaan we in het controleren
van het individu
– Democratisch gehalte van de samenleving wordt onderzocht
– Indicaties:
Ruimte voor onafhankelijk sociaal wetenschappelijk
onderzoek?
Behandeling van gevangenen
o Invloed op beleid en publieke opinie
o Invloed op strafrechtontwikkeling, strafbedeling en veiligheidsgevoel
o Belang van:
– Onafhankelijk onderzoek
– Genuanceerde informatie
– Eigen onderzoeken
– Voldoende wetenschappelijk onderbouwd
1.2 INTERSECTIONEEL DENKEN EN KRUISPUNTDENKEN
Gender, etniciteit, klasse, seksuele oriëntatie, leeftijd... zijn sociale ordeningsprincipes,
dimensies of assen van maatschappelijke betekenisgeving: naast onze positie sturen ze
ook ons gedrag
14 assen van identiteitsvorming: geslacht, seksuele oriëntatie, huidskleur,
etniciteit, nationaliteit, klasse, cultuur, religie, gezondheidssituatie, leeftijd,
verblijfsstatuut, bezit, Noord-Zuid/Oost-
West, maatschappelijke ontwikkeling
De (onzichtbare) aspecten, zoals gender, etniciteit, klasse, seksuele oriëntatie, leeftijd,
… hebben gelijktijdig en in wisselwerking een invloed op ieders positie in de
samenleving.
• Dit bepaalt of iemand gediscrimineerd wordt of privileges krijgt in een bepaalde
tijd, op een bepaalde plaats.
Intersectionaliteit is een benadering die de samenloop van discriminatiegronden en
de dynamiek die daaruit vloeit zichtbaar maakt.
Hoe heeft gender, etniciteit, sociaal economische klasse, seksualiteit, gezondheid, …
een invloed op het criminogene proces.
• hoe gender een impact heeft op slachtofferschap? (bv meer vrouwelijke so’s)
• hoe etniciteit de interactie met de politie beïnvloedt? (etnische profilatie)
• hoe sociaal-economische status de ervaring met een rechtbank vorm geeft? (woordenschat)
• hoe seksuele geaardheid invloed heeft op de manier waarop iemand behandeld wordt in het
rechtssysteem?
Ongelijkheid ontstaat vaak op het kruispunt van de verschillende persoonskenmerken
die mensen hebben, oiv de heersende machtsverhoudingen binnen de
maatschappelijke en structurele systemen
2
,Crenshaw (grondlegger)
• Feministische Afro- Amerikaanse juriste Kimberlé Crenshaw, gespecialiseerd in
anti-discriminatiewetgeving
• Eind jaren 1980 - begin jaren 1990 benoemt “intersection”
• Rechtszaak (1976) met een groep zwarte vrouwen tegen General Motors:
“Zwarte jobs waren beschikbaar voor zwarte mannen en jobs voor vrouwen
waren beschikbaar voor blanke vrouwen. Zwarte vrouwen werden echter niet op
vergelijkbare wijze tewerkgesteld."
• Rechter: of de klacht is een vorm van rassendiscriminatie of van
geslachtsdiscriminatie.
kortsluiting in het rechtssysteen: geen én/én discriminatie volgens gerecht:
kan niet allebei
o Niet alle vrouwen werden gediscrimineerd (witte vrouwen wel job)
o Niet alle zwarte werden gediscrimineerd (zwarte mannen wel job)
o Dus geen veroordeling van General Motors obv ras of geslacht (zie boek
p17)
Andere namen van grondleggers: Wekker en Lutz (verder uitgewerkt tot 14 assen)
België
• Unia pleit sinds 2017 voor aanpassing in de discriminatie-wetgeving
• Mei 2021: Arbeidsrechtbank Brussel uitspraak tegen MIVB
• “MIVB had tot twee keer toe geweigerd om een vrouw met hoofddoek in
dienst te nemen, ook al had zij de nodige technische competenties voor
een administratieve binnenfunctie.” (kruispunt: gender + religie)
• rechtstreekse discriminatie op basis van geloofsovertuiging én een
onrechtstreekse discriminatie op basis van gender.
• Juli 2023: Belgische Parlement: wijzigt de discriminatie-wetgeving
• Meervoudige discriminatie:
• a) Cumulatieve discriminatie en/en
• b ) Intersectionele discriminatie
• het meest gunstige rechtvaardigingsstelsel wordt toegepast
• cumulatie van schadevergoedingen is mogelijk
Link intersectioneel denken en criminologie
Het strafrechtsysteem is niet immuun voor ongelijkheid en discriminatie: de
machthebbende die wetten schrijven, bevinden zich in bevoorrechte posities, ze zijn
vaak blind voor de posities van mensen die zich aan de andere kant van de machts-
assen bevinden.
+ canvas hoofdstuk 1 kruispuntdenken
HOOFDSTUK 2: CRIMINALITEIT
3
, Criminaliteit = plegen van strafbare feiten, gedrag dat als een strafrechtelijke inbreuk
w bestempeld
Crimineel gedrag = menselijk gedrag dat maatschappelijk niet wordt aanvaard én in
het strafrecht werd opgenomen
Normoverschrijdend of crimineel gedrag?
→ beide maatschappelijk niet aanvaardbaar gedrag:
• Normoverschrijdend gedrag = gedrag dat door de samenleving als schadelijk
wordt ervaren
• Crimineel/delinquent gedrag = gedrag dat door de samenleving als
schadelijk wordt ervaren én in het strafrecht is opgenomen (strafrechtelijk
vervolgbaar)
Geen scherpe grens tussen crimineel en niet-crimineel gedrag.
Wat we crimineel gedrag noemen hangt af van de gevolgen van het gedrag voor zowel
SO als SL, van de (morele) opvattingen van machthebbers, publieke opinie en vaak ook
context waarin het gedrag plaatsvindt = criminaliseringsproces
2.1 WAT IS CRIMINALISERING
Criminalisering = proces waarin bepaald wordt of bepaald gedrag maatschappelijk
onaanvaardbaar is EN strafrechtelijk vervolgbaar moet zijn
à Gedrag is pas crimineel als het zo gedefinieerd wordt: gedrag w beoordeeld door
een positionering ten opzichte van een norm
Criminaliteit is sociaal construct: tijdsgebonden en plaatsgebonden
= criminaliseringsproces
Criminaliseringsproces
• Criminaliteit is geen statisch concept
o Wat als crimineel gedrag wordt gezien, kan variëren afhankelijk van de
historische, sociale, culturele en politieke context.
• Deze variatie toont aan dat criminaliteit een sociale constructie is:
o Het is niet alleen afhankelijk van wat de wet zegt, maar ook van hoe de
samenleving bepaalde gedragingen interpreteert en waardeert.
4
