samenvatting: vertaal- en tolkwetenschap hoofdstuk 8 en 9 (Kris Peeters)

VERTALEN EN TOLKEN 6

8. LITERAIRE VERTALING

A. INLEIDING HOOFDSTUK

Waarom is literair vertalen anders dan bv. juridisch vertalen?
= wat een literaire tekst onderscheidt vd andere:
- geeft niet alleen inhoud weer MAAR een inhoud die onlosmakelijk verbonden is met de vorm waarin die voorkomt
- het mee-vertalen vd vorm komt veel vaker voor in literair vertalen dan in ander soort vertalen

Waarom kreeg dit hoofdstuk de titel “winst vh verlies”
= (1) als je de taal, vorm en stijl mee probeert te vertalen doe je dat wel in een andere taal DUS je kan besluiten dat
llalles weg is want de taal is anders (een vertaling is niet hetzelfde, onmogelijk)
// adequacy en acceptability = hoe dicht kan ik bij brontekst blijven MAAR wat is ook mogelijk in de doelcultuur?

= (2) de winst is dat je een auteur uit eigen domein kan trekken en leesbaar kan maken voor alle anderen en je dus
eeen veel groter publiek hebt

Welke vertaalmoeilijkheden komt een literair vertaler zoal tegen?
- assonanties (klinkers), alliteraties
- alles wat met stijl te maken heeft: keuze voor woorden, lengte van zinnen, metaforen
- alles wat afwijkt van standaardtaal
- inhoud: literaire teksten zijn teksten die niet per definitie 1 betekenis hebben, hoe hou je dan rekening met de
meerlagige betekenis van de tekst en hoe maak je de betekenis duidelijk (oplossing: explicitering)

Hoe gaan we die vertaalproblemen oplossen?
- expliciteren, parafraseren

PARELLELLEN MET VERTAALWETENSCHAP
Polysysteemtheorie: beschouwt literatuur als complex geheel van systemen en subsystemen
 Die systemen staan in steeds wisselende relaties tot elkaar
Brongericht (exotiserend) en doelgericht vertalen (naturaliserend)
 + foreignizing (lezer moet zich bewegen naar de tekst) en domesticating (de tekst naar de lezer)

B. CONCEPTUEEL KADER

Sleutelvraag: hoe gaan literaire om met de vreemdheid en de literariteit vd tekst?
 Vreemdheid = het vreemde vd tekst kenbaar maken in de eigen (doel)cultuur
 Literariteit = stijl, verwevenheid, inhoud en vorm
 Rekening houden met wat aanvaardbaar is in de doelcultuur (voor impliciete lezer en ook voor uitgever)
 Moet je doen met eigen smaak, eigen kennis, … DUS persoonlijke wijze
 Rekening houden met wat mogelijk is in de doeltaal

 Literair vertaler als interculturele bruggenbouwer

, RELATIE TOT SLEUTELBEGRIPPEN EN -CONCEPTEN

 Taal en cultuur: een literaire vertaling is altijd een vorm van interculturele bemiddeling tussen het vreemde
en het bekende, tussen de tekst en de lezer
 Equivalentie: welke middelen zijn er in de doeltaal om equivalente stijleffecten te behouden terwijl ook de
inhoud behouden moet blijven
 (on)vertaalbaarheid: in hoeverre kan je een vreemde literatuur overbrengen (transducere) naar een andere
taal en cultuur
 Functionalisme: vaak mikken literair vertalers op functionele equivalenten: eenzelfde effect eerder dan
eenzelfde inhoud of eenzelfde procedé
 De ‘cultural turn’: descriptieve i.p.v. normatieve aanpak, contextuele en culturele variatie
 Bv: eerst was vertalen een taalprobleem: a dog is niet hetzelfde als hund in het DUI
 Hund heeft daar een andere betekenis
 DRM zegt cultural turn dat het niet alleen een taalprobleem is maar ook een cultureel probleem, je
moet kijken naar de context
 Adequacy en acceptability: hoe maakt een vertaler een vertaling die adequaat is maar ook acceptabel
volgens de heersende normen en conventies in de doelcultuur?
 De stem vd vertaler: een vertaler creëert een nieuwe tekst op grond van een bestaande tekst: de stem van
die maker kan zichtbaar zijn/ gemaakt worden in tekst en paratekst
 Translator’s (in)visibility: boek van Venuti
 Legt de nadruk op de onzichtbaarheid van vertalers omdat ze zichtbaar moeten worden
 Vervreemdend en domesticeren vertalen: als ethiek

C. PROBLEMATIEK EN CENTRALE VRAGEN

 Literair vertalen is een aparte en complexe vorm van vertalen
- dat komt door de eigenheid van literatuur (literaturnost): stijl en vorm zijn even belangrijk als inhoud
- MAAR voor die eenheid van vorm en inhoud bestaat er niet altijd een equivalent

 Vertalers moeten keuzes maken tussen:
 Wat er staat <-> wat je ervan kan maken
 Adequacy <-> acceptability
 Het vreemde <-> het bekende
 Tekst aanpassen <-> doeltaal- en cultuur vragen om zich aan te passen

Impliciete problematiek?
 De illusie van transparantie aka totale equivalentie, totale vertaalbaarheid
 Omwille van de onontkoombare linguïstische en culturele diversiteit in de wereld
 DUS de noodzaak om te kiezen, prioriteiten te stellen en creatief te zijn

D. LITERAIRE VERTALINGEN

 Literaire vertalingen zijn lang niet onderzocht geweest
 Enkel in vergelijkende letterkunde: daar heerste de illusie van transparantie
 Jaren 70 – 80: verandering in onderzoek: James Holmes, Theo Hermans, Gideon Toury, …
 BELANG? Sociale en culturele context + intertekstualiteit
 Vertalingen zijn niet zomaar afgeleide producten van primaire bronteksten
 Ze passen binnen doelcultuur, literaire conventies, normen, verwachtingen en de literaire canon
 Literatuur is deel van een complex polysysteem waarbinnen ook vertalingen een rol spelen
 Complexe maatschappelijke en culturele verankering van literaire vertalingen
 > cultural turn