Personen-, familie- en familiaal vermogensrecht
INLEIDING
Hoofdstuk 1: situering
/
Hoofdstuk 2: ontwikkelingen en actuele tendensen (PF en FV)
Familie- en relatievermogensrecht als spiegel van maatschappelijke waarden
Het PFFVR regelt de verhoudingen tussen ouders en kinderen, echtgenoten, samenwonende
partners en andere verwanten
Past zich aan aan de maatschappij: vroeger enkel betrekking op huwelijken tussen man en
vrouw, nu veel ruimer, er is meer wilsautonomie
Ontwikkelingen
ANCIEN REGIME
Er was een rangorde: de man had maritale macht over zijn vrouw en vaderlijke macht
over zijn kinderen
Het huwelijk werd gezien als een sacrament, er waren dan ook geen scheidingen
NEGENTIENDE EEUW TOT EERSTE HELFT TWINTIGSTE EEUW
De man stond nog steeds boven de vrouw en zijn kinderen
Volgens de code civil was de vrouw gehoorzaam aan haar man, ze was
handelingsonbekwaam (ze kon niet eens een brood kopen bij de bakker zonder
toestemming)
Huwelijk nodig om samen te gaan wonen, het huwelijk is de hoeksteen van het gezin
Koppels van hetzelfde geslacht zijn strafbaar
Alleen kinderen die voortkomen uit een huwelijk hebben een wettelijk statuut
Er waren wel enkele wettelijke echtscheidingsgronden, het was een straf voor een fout
zoals overspel
ONTWIKKELINGEN VANAF TWEEDE HELFT TWINTIGSTE EEUW
1 - Huwelijk tussen man en vrouw niet langer de hoeksteen van het gezin
Het aantal huwelijken daalt en het aantal scheidingen stijgt
Invoeren van wettelijke samenwoning
Kinderen geboren buiten een huwelijk worden ook erkend
Homohuwelijken zijn ook mogelijk
1
,2 - Emancipatie van vrouwen en veranderende rolpatronen in gezin
Vrouwen worden meer economisch zelfstandig
Ze krijgen gelijke rechten
De maritale macht wordt stapsgewijs afgeschaft vrouwen worden handelingsbekwaam
Beide ouders oefenen ouderlijk gezag uit, ook na een echtscheiding
In 2014 wordt de patrilineaire naamsoverdracht afgeschaft
3 - Kinderen als kern van het gezin
Kinderen krijgen een centrale plaats in het gezin, ze hebben zelf inspraak en mogen
participeren aan het rechtsleven
Internationaal verdrag betreffende de rechten van het kind
4 - Impact van medisch begeleide voortplanting op afstamming en ouderschap
Kinderwens alleenstaanden / koppels zelfde geslacht
Onze wetgeving is hier een klein beetje aan aangepast, maar lang niet volledig
Lacune: draagmoederschap en donorkinderen (recht op kennis afstammingsinformatie)
5 - Nadruk op autonomie van het individu en zijn recht op zelfbepaling
Mensen mogen meer zelf bepalen hoe ze hun leven vormgeven, onder andere registratie
geslacht, begin en einde leven, makkelijker een huwelijk beëindigen
Het familiaal recht moet deze keuzes wettelijk omkaderen
6 - Toenemende internationale mobiliteit van individuen en families
Er is meer diversiteit
Meer grensoverschrijdende situaties groter belang IPR
Als er niets is geregeld default regime nodig
Partijen kunnen zelf een regeling treffen
Grens: dwingend recht of recht van openbare orde
Hoofdstuk 3: bronnen van personen-, familie- en relatievermogensrecht (PF)
Nationale normen
BURGERLIJK WETBOEK
Oud BW: boek I en III titel Vbis
Nieuw BW: boek 2 titel 3 en boek 4
GERECHTELIJK WETBOEK
Belangrijkste bron voor het familieprocesrecht: bepaalt welke rechtscolleges bevoegd zijn
voor geschillen met betrekking tot personen- en familierecht
2
, VOOR 1 september 2014: vier verschillende rechtbanken bevoegd hoge
gerechtskosten, tegenstrijdige uitspraken, …
NA 1 september 2014: familie- en jeugdrechtbank
o Familierechtbank: sectie binnen RB van eerste aanleg, bestaat uit familiekamers en
kamers voor minnelijke schikking - bevoegdheden: art 572bis Ger W
o Jeugdrechtbank: bevoegd voor jeugdberschermingsmaatregelen, soms overlap met
bevoegdheden familierechtbank, bijvoorbeeld maatregelen inzake ouderlijk gezag die
samenhangen met bevolen jeugdbeschermingsmaatregel
! Geschillen tussen feitelijke samenwonenden behoren niet uitsluitend toe aan de
familierechtbank, verschillende rechters zijn bevoegd (itt echtgenoten en wettelijke
samenwonenden)
! Invoering van kamers voor minnelijke schikking klemtoon op bemiddeling tussen (ex)
partners de griffie moet de partijen informeren over deze mogelijkheid wanneer een zaak
onder de bevoegdheid van de familierechtbank valt
! De partijen zijn in veel zaken verplicht om in persoon te verschijnen, dat is zeer belangrijk in
familiezaken
De vrederechter blijft bevoegd voor:
- Beschermde meerderjarigen
- Aanstellen van een voogd
SPECIFIEKE WETTEN EN DECRETEN
Voorbeeld: decreet over adoptie
GRONDWET
Toetsing aan art 10, 11, 22 en 22bis Gw (discriminatie, eerbiediging privéleven en
kinderrechten)
Toetsing kan op 2 manieren:
1 - Prejudiciële vraag aan GwH
2 - Vernietigingsberoep binnen de 6 maanden
Internationale normen
OVERZICHT
Internationale verdragen (EVRM en IVRK)
Unierecht
EUROPEES VERDRAG VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS
Belangrijkste artikels:
3
, - Art 8 EVRM: recht op bescherming van privéleven en van het familie- en gezinsleven
- Art 12 EVRM: recht om te huwen en een gezin te stichten
- Art 14 EVRM: discriminatieverbod
Rechtspraak van EHRM (arrest Marckx): zorgt voor convergentie in Europa: legt grenzen op
die gerespecteerd moeten worden en de landen kunnen hier wel nog steeds zelf invulling
aan geven
Negatieve verplichtingen: geen inmenging in het privéleven
Positieve verplichtingen: wetgeving aannemen die het gezinsleven waarborgt,
bijvoorbeeld de voorwaarden van het huwelijk (voorwaarden beperking op grondrecht:
wettelijke grondslag, legitiem doel, proportionaliteit)
De nationale wetgever moet voorrang geven aan internationale normen met directe werking
(voorwaarde: voldoende nauwkeurig en precies)
GwH: de negatieve verplichtingen hebben wel directe werking, de positieve
verplichtingen niet
INTERNATIONAAL VERDRAG BETREFFENDE DE RECHTEN VAN HET KIND (IVRK)
Het IVRK heeft een quasi-mondiale toepassing, enkel niet geratificeerd door de VS
Belangrijk artikel: art 3 IVRK (art 22bis Gw): het belang van het kind vormt de eerste
overweging bij elke rechtelijke, bestuurlijke of wetgevende beslissing) die het kind aangaat
Geen directe werking, wel een leidend principe bij de uitwerking en interpretatie van het
nationale recht
<-> Sommige bepalingen van het IVRK hebben wel directe werking
UNIERECHT
Art 81 VWEU geeft aan de EU de bevoegdheid in justitiële samenwerking in burgerlijke zaken
met grensoverschrijdende gevolgen bevoegd om Europese wetgeving inzake
grensoverschrijdende familiezaken uit te vaardigen
Elke lidstaat moet bij het uitoefenen van zijn bevoegdheden het Unierecht in acht nemen, ze
mogen geen inbreuken maken op de verdragsbepalingen inzake het Unieburgerschap
Arrest Coman (HvJ): een homopaar, een Roemeen en een Amerikaan, waren geldig
gehuwd in België maar Roemenië wou het huwelijk niet erkennen moest het toch
erkennen obv art 21, lid 1 VWEU
RECHTSPRAAK
Nationaal en internationaal
RECHTSLEER
4
INLEIDING
Hoofdstuk 1: situering
/
Hoofdstuk 2: ontwikkelingen en actuele tendensen (PF en FV)
Familie- en relatievermogensrecht als spiegel van maatschappelijke waarden
Het PFFVR regelt de verhoudingen tussen ouders en kinderen, echtgenoten, samenwonende
partners en andere verwanten
Past zich aan aan de maatschappij: vroeger enkel betrekking op huwelijken tussen man en
vrouw, nu veel ruimer, er is meer wilsautonomie
Ontwikkelingen
ANCIEN REGIME
Er was een rangorde: de man had maritale macht over zijn vrouw en vaderlijke macht
over zijn kinderen
Het huwelijk werd gezien als een sacrament, er waren dan ook geen scheidingen
NEGENTIENDE EEUW TOT EERSTE HELFT TWINTIGSTE EEUW
De man stond nog steeds boven de vrouw en zijn kinderen
Volgens de code civil was de vrouw gehoorzaam aan haar man, ze was
handelingsonbekwaam (ze kon niet eens een brood kopen bij de bakker zonder
toestemming)
Huwelijk nodig om samen te gaan wonen, het huwelijk is de hoeksteen van het gezin
Koppels van hetzelfde geslacht zijn strafbaar
Alleen kinderen die voortkomen uit een huwelijk hebben een wettelijk statuut
Er waren wel enkele wettelijke echtscheidingsgronden, het was een straf voor een fout
zoals overspel
ONTWIKKELINGEN VANAF TWEEDE HELFT TWINTIGSTE EEUW
1 - Huwelijk tussen man en vrouw niet langer de hoeksteen van het gezin
Het aantal huwelijken daalt en het aantal scheidingen stijgt
Invoeren van wettelijke samenwoning
Kinderen geboren buiten een huwelijk worden ook erkend
Homohuwelijken zijn ook mogelijk
1
,2 - Emancipatie van vrouwen en veranderende rolpatronen in gezin
Vrouwen worden meer economisch zelfstandig
Ze krijgen gelijke rechten
De maritale macht wordt stapsgewijs afgeschaft vrouwen worden handelingsbekwaam
Beide ouders oefenen ouderlijk gezag uit, ook na een echtscheiding
In 2014 wordt de patrilineaire naamsoverdracht afgeschaft
3 - Kinderen als kern van het gezin
Kinderen krijgen een centrale plaats in het gezin, ze hebben zelf inspraak en mogen
participeren aan het rechtsleven
Internationaal verdrag betreffende de rechten van het kind
4 - Impact van medisch begeleide voortplanting op afstamming en ouderschap
Kinderwens alleenstaanden / koppels zelfde geslacht
Onze wetgeving is hier een klein beetje aan aangepast, maar lang niet volledig
Lacune: draagmoederschap en donorkinderen (recht op kennis afstammingsinformatie)
5 - Nadruk op autonomie van het individu en zijn recht op zelfbepaling
Mensen mogen meer zelf bepalen hoe ze hun leven vormgeven, onder andere registratie
geslacht, begin en einde leven, makkelijker een huwelijk beëindigen
Het familiaal recht moet deze keuzes wettelijk omkaderen
6 - Toenemende internationale mobiliteit van individuen en families
Er is meer diversiteit
Meer grensoverschrijdende situaties groter belang IPR
Als er niets is geregeld default regime nodig
Partijen kunnen zelf een regeling treffen
Grens: dwingend recht of recht van openbare orde
Hoofdstuk 3: bronnen van personen-, familie- en relatievermogensrecht (PF)
Nationale normen
BURGERLIJK WETBOEK
Oud BW: boek I en III titel Vbis
Nieuw BW: boek 2 titel 3 en boek 4
GERECHTELIJK WETBOEK
Belangrijkste bron voor het familieprocesrecht: bepaalt welke rechtscolleges bevoegd zijn
voor geschillen met betrekking tot personen- en familierecht
2
, VOOR 1 september 2014: vier verschillende rechtbanken bevoegd hoge
gerechtskosten, tegenstrijdige uitspraken, …
NA 1 september 2014: familie- en jeugdrechtbank
o Familierechtbank: sectie binnen RB van eerste aanleg, bestaat uit familiekamers en
kamers voor minnelijke schikking - bevoegdheden: art 572bis Ger W
o Jeugdrechtbank: bevoegd voor jeugdberschermingsmaatregelen, soms overlap met
bevoegdheden familierechtbank, bijvoorbeeld maatregelen inzake ouderlijk gezag die
samenhangen met bevolen jeugdbeschermingsmaatregel
! Geschillen tussen feitelijke samenwonenden behoren niet uitsluitend toe aan de
familierechtbank, verschillende rechters zijn bevoegd (itt echtgenoten en wettelijke
samenwonenden)
! Invoering van kamers voor minnelijke schikking klemtoon op bemiddeling tussen (ex)
partners de griffie moet de partijen informeren over deze mogelijkheid wanneer een zaak
onder de bevoegdheid van de familierechtbank valt
! De partijen zijn in veel zaken verplicht om in persoon te verschijnen, dat is zeer belangrijk in
familiezaken
De vrederechter blijft bevoegd voor:
- Beschermde meerderjarigen
- Aanstellen van een voogd
SPECIFIEKE WETTEN EN DECRETEN
Voorbeeld: decreet over adoptie
GRONDWET
Toetsing aan art 10, 11, 22 en 22bis Gw (discriminatie, eerbiediging privéleven en
kinderrechten)
Toetsing kan op 2 manieren:
1 - Prejudiciële vraag aan GwH
2 - Vernietigingsberoep binnen de 6 maanden
Internationale normen
OVERZICHT
Internationale verdragen (EVRM en IVRK)
Unierecht
EUROPEES VERDRAG VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS
Belangrijkste artikels:
3
, - Art 8 EVRM: recht op bescherming van privéleven en van het familie- en gezinsleven
- Art 12 EVRM: recht om te huwen en een gezin te stichten
- Art 14 EVRM: discriminatieverbod
Rechtspraak van EHRM (arrest Marckx): zorgt voor convergentie in Europa: legt grenzen op
die gerespecteerd moeten worden en de landen kunnen hier wel nog steeds zelf invulling
aan geven
Negatieve verplichtingen: geen inmenging in het privéleven
Positieve verplichtingen: wetgeving aannemen die het gezinsleven waarborgt,
bijvoorbeeld de voorwaarden van het huwelijk (voorwaarden beperking op grondrecht:
wettelijke grondslag, legitiem doel, proportionaliteit)
De nationale wetgever moet voorrang geven aan internationale normen met directe werking
(voorwaarde: voldoende nauwkeurig en precies)
GwH: de negatieve verplichtingen hebben wel directe werking, de positieve
verplichtingen niet
INTERNATIONAAL VERDRAG BETREFFENDE DE RECHTEN VAN HET KIND (IVRK)
Het IVRK heeft een quasi-mondiale toepassing, enkel niet geratificeerd door de VS
Belangrijk artikel: art 3 IVRK (art 22bis Gw): het belang van het kind vormt de eerste
overweging bij elke rechtelijke, bestuurlijke of wetgevende beslissing) die het kind aangaat
Geen directe werking, wel een leidend principe bij de uitwerking en interpretatie van het
nationale recht
<-> Sommige bepalingen van het IVRK hebben wel directe werking
UNIERECHT
Art 81 VWEU geeft aan de EU de bevoegdheid in justitiële samenwerking in burgerlijke zaken
met grensoverschrijdende gevolgen bevoegd om Europese wetgeving inzake
grensoverschrijdende familiezaken uit te vaardigen
Elke lidstaat moet bij het uitoefenen van zijn bevoegdheden het Unierecht in acht nemen, ze
mogen geen inbreuken maken op de verdragsbepalingen inzake het Unieburgerschap
Arrest Coman (HvJ): een homopaar, een Roemeen en een Amerikaan, waren geldig
gehuwd in België maar Roemenië wou het huwelijk niet erkennen moest het toch
erkennen obv art 21, lid 1 VWEU
RECHTSPRAAK
Nationaal en internationaal
RECHTSLEER
4
