Machteld Daems
Methodisch handelen 2
+ ook kennen: hoofdstuk 4 vorig semester vanaf alinea 4.3.2
1 Gedragsveranderingstechnieken voor het aanleren of wijzigen van vaardigheden ....................... 6
1.1 Werken met de uitlokkende prikkels ...................................................................................... 7
1.1.1 perceptietraining en verstrekken van info over uitlokkende prikkels ............................ 8
1.1.2 Wegnemen en/ of aanbieden van uitlokkende prikkels (stimuluscontrole) ................... 9
Prikkelvermijding ......................................................................................................................... 9
Aanbieden van prikkels: prompting ............................................................................................ 9
Afbouwen van prompts: fading ................................................................................................. 10
1.1.3 Modeling en instructieleren .......................................................................................... 11
Modeling.................................................................................................................................... 11
Instructieleren ........................................................................................................................... 13
1.2 Werken met aangename gedragsgevolgen: bekrachtigingsprocedures ............................... 14
1.2.1 Vormen van bekrachtiging ............................................................................................ 15
positieve en negatieve bekrachtiging........................................................................................ 15
natuurlijke en geprogrammeerde bekrachtigers ...................................................................... 16
extrinsieke en intrinsieke bekrachtiging ................................................................................... 17
primaire en secundaire bekrachtigers....................................................................................... 17
plaatsvervangende bekrachtiging ............................................................................................. 17
1.2.2 Bekrachtigingsschema’s ................................................................................................ 18
1.2.3 Keuzegedrag: matching law .......................................................................................... 18
1.2.4 Beloningswaarde van een bekrachtiger ........................................................................ 19
1.2.5 Specifieke bekrachtigingsprocedures ............................................................................ 19
Het gebruik van een tokensysteem ........................................................................................... 19
Shaping of successieve approximatie van doelgedrag .............................................................. 20
Vormen van gedragsketens of chaining .................................................................................... 20
1.2.6 Richtlijnen voor het gebruik van positieve bekrachtiging ............................................. 21
1.3 Werken met onaangename gedragsgevolgen: bestraffingsprocedures ............................... 21
1.3.1 Vormen van bestraffing ................................................................................................. 22
positieve en negatieve bestraffing ............................................................................................ 22
operante uitdoving .................................................................................................................... 22
Soorten bestraffers.................................................................................................................... 23
1.3.2 Nadelige neveneffecten van positieve bestraffing........................................................ 23
1.3.3 Richtlijnen voor het werken met positieve bestraffingsprocedures ............................. 24
1.3.4 Specifieke bestraffingprocedures .................................................................................. 24
1
,Machteld Daems
Overcorrectie (+S-) .................................................................................................................... 24
Time out (-S+) ............................................................................................................................ 25
Response cost ............................................................................................................................ 25
Negatieve oefening ................................................................................................................... 25
2 Gedragsveranderingstechnieken voor het reduceren van aan de stoornis geraleteerde
hinderlijke emoties ................................................................................................................................ 26
2.1 Werken met uitlokkende prikkels ......................................................................................... 27
2.1.1 Prikkelvermijding ........................................................................................................... 27
2.1.2 Perceptietraining en verstrekken van info over prikkels en situaties ........................... 27
Verstrekken van informatie....................................................................................................... 28
Perceptietraining ....................................................................................................................... 28
2.1.3 Blootstellingsprocedures ............................................................................................... 29
Exposure in vivo......................................................................................................................... 29
Contraconditionering ................................................................................................................ 30
2.2 Inwerken op de betekenissen: methoden voor cognitieve herstructurering ....................... 32
2.2.1 Rationeel-emotieve gedragstherapie (A. Ellis) .............................................................. 32
2.2.2 Cognitieve therapie (A. Beck) ........................................................................................ 34
2.2.3 Mindfulness & acceptance strategieën ......................................................................... 37
Mindfulness ............................................................................................................................... 38
Acceptance ................................................................................................................................ 38
2.3 Rechtstreeks ingrijpen op emoties: relaxatie ........................................................................ 38
2.3.1 Is rechtstreeks ingrijpen op de ‘afhankelijke variabele’ geen tegenstrijdigheid? ......... 38
2.3.2 Relaxatietechnieken ...................................................................................................... 38
Autogene training ...................................................................................................................... 39
Progressieve (spier)relaxatie van Jacobson............................................................................... 39
2.4 Synthese ................................................................................................................................ 39
3 Het selecteren en concretiseren van modificatieprocedures ....................................................... 39
3.1 Analyses van het probleem- en doelgedrag als houvast ....................................................... 39
3.1.1 Eerst temperen van emoties ......................................................................................... 41
3.1.2 Uitlokken of aanleren van nog niet aanwezig doelgedrag ............................................ 41
3.1.3 Verbeteren van kwaliteit van gedrag ............................................................................ 41
3.1.4 Doen toenemen van reeds aanwezig gedrag ................................................................ 42
3.1.5 Ontmoedigen en afleren van ongewenst gedrag .......................................................... 42
3.1.6 Een voorbeeld................................................................................................................ 42
3.1.7 Steun op wetenschappelijke bevindingen! ................................................................... 42
3.2 Concretiseren van procedures .............................................................................................. 42
2
,Machteld Daems
3.2.1 Het onderscheid tussen procedures en logopedische technieken ............................... 42
3.2.2 Hulpvragen voor het concretiseren van procedures voor het aanleren, afleren en
veranderen van vaardigheden ...................................................................................................... 43
3.2.3 Hulpvragen voor het concretiseren van procedures voor het temperen van hinderlijke
emoties 46
3.3 Synthese ................................................................................................................................ 48
4 Het vastleggen van behandeldoelen ............................................................................................. 49
4.1 Wat is een behandeldoel? ..................................................................................................... 49
4.2 Stoornis- versus cliëntgerichte doelbepaling ........................................................................ 49
4.3 Wat als communiceren over wensen en doelen bemoeilijkt wordt door de stoornis zelf? . 50
4.4 Soorten behandeldoelen ....................................................................................................... 51
4.5 Selecteren van behandeldoelen ............................................................................................ 53
4.6 Behandeldoelen als houvast voor de therapeut ................................................................... 54
4.7 Kenmerken van adequate behandeldoelen: SMART en andere criteria ............................... 54
4.7.1 Smart: behandeldoelen moeten specifiek zijn .............................................................. 54
4.7.2 Smart: behandeldoelen moeten meetbaar zijn ............................................................ 55
4.7.3 Smart: behandeldoelen moeten bereikbaar zijn binnen redelijke termijn ................... 56
4.7.4 Smart: behandeldoelen moeten relevant zijn ............................................................... 56
4.7.5 Behandeldoelen kunnen best positief worden geformuleerd ...................................... 56
5 Het behandelplan .......................................................................................................................... 57
5.1 Inhoud van een logopedisch of audiologisch behandelplan ................................................. 57
5.2 Een volgorde aanbrengen in behandeldoelen ...................................................................... 57
5.2.1 Kennis van de stoornis en de ontwikkeling van gedrag in het algemeen ..................... 57
5.2.2 Wensen en doelen van de cliënt ................................................................................... 57
5.2.3 Vijf criteria van Brinkman voor de keuze van het eerste te bewerken probleem ........ 57
Waarschijnlijkheidswaarde ....................................................................................................... 58
Problematische waarde............................................................................................................. 58
Concretiseerbaarheid ................................................................................................................ 58
Behandelbaarheid ..................................................................................................................... 58
Centraliteit ................................................................................................................................. 58
5.3 Dynamisch karakter van een behandelplan .......................................................................... 58
6 Uitvoering van de behandeling: het verloop van een therapiesessie ........................................... 59
6.1 Voorbereiding van een therapiebeurt................................................................................... 59
6.1.1 Bepalen en formuleren van de sessiedoelen ................................................................ 59
6.1.2 Bepalen van de concrete aanpak .................................................................................. 59
Selectie van de modificatieprocedures ..................................................................................... 59
3
, Machteld Daems
Concretisering van de modificatieprocedures in therapieactiviteiten...................................... 60
Het bepalen van de moeilijkheidsgraad van oefeningen .......................................................... 60
Bepalen van de wijze waarop zal worden bekrachtigd ............................................................. 60
Het uitschrijven van een therapievoorbereiding ...................................................................... 60
6.2 Uitvoering van de therapiebeurt ........................................................................................... 60
6.2.1 Een goede voorbereiding is het halve werk .................................................................. 60
6.2.2 Aanvang en bespreking van huiswerkopdrachten ........................................................ 60
6.2.3 Introductie van nieuwe inzichten en oefenactiviteiten ................................................ 60
6.2.4 Variëren van de moeilijkheidsgraad van oefenactiviteiten ........................................... 60
6.3 Het meegeven van thuisopdrachten ..................................................................................... 61
7 Evaluatie van de behandeling ....................................................................................................... 61
7.1 Evaluatie van een therapiebeurt ........................................................................................... 61
7.1.1 Evaluatie van huiswerkopdrachten ............................................................................... 61
7.1.2 Evaluatie van de mate waarin subdoelen zijn bereikt .................................................. 63
7.1.3 Evaluatie van beleving van de therapiebeurt en de therapeutische relatie ................. 63
7.2 Meer formele, tussentijdse evaluaties .................................................................................. 63
7.2.1 Tussentijdse evaluaties.................................................................................................. 63
7.2.2 Een ondermaats therapieresultaat ............................................................................... 64
7.2.3 Een bevredigend therapieresultaat ............................................................................... 64
7.2.4 De eindevaluatie ............................................................................................................ 64
8 Beëindiging van de behandeling ................................................................................................... 65
8.1 Ideale versus reële therapiebeëindiging ............................................................................... 65
8.1.1 Therapiebeëindigingscriteria bij een optimaal therapieresultaat................................. 65
8.1.2 Therapiebeëindigingscriteria bij een minder ideaal therapieresultaat ......................... 66
8.2 Samenvatting: richtlijnen voor adequaat beëindigen van een behandeling ........................ 67
8.3 Synthese ................................................................................................................................ 68
9 Kritisch nadenken en evidence-based (be)handelen .................................................................... 68
9.1 Kritisch nadenken over evidence-based handelen ............................................................... 68
9.1.1 Omgaan met kennis: de hiërarchie van het wetenschappelijk bewijs .......................... 68
9.1.2 Relativiteit van de evidentiehiërarchie ......................................................................... 69
9.1.3 De klinische vraag als leidraad ...................................................................................... 70
9.1.4 Omgaan met schaarste aan degelijk bewijsmateriaal................................................... 71
9.1.5 De rol van theorie en inzicht in veranderingsmechanismen ......................................... 71
9.1.6 De rol van therapeut en zijn praktijkkennis .................................................................. 72
9.1.7 De centrale rol van de cliënt ......................................................................................... 72
9.2 EBP in de LA ........................................................................................................................... 75
4
Methodisch handelen 2
+ ook kennen: hoofdstuk 4 vorig semester vanaf alinea 4.3.2
1 Gedragsveranderingstechnieken voor het aanleren of wijzigen van vaardigheden ....................... 6
1.1 Werken met de uitlokkende prikkels ...................................................................................... 7
1.1.1 perceptietraining en verstrekken van info over uitlokkende prikkels ............................ 8
1.1.2 Wegnemen en/ of aanbieden van uitlokkende prikkels (stimuluscontrole) ................... 9
Prikkelvermijding ......................................................................................................................... 9
Aanbieden van prikkels: prompting ............................................................................................ 9
Afbouwen van prompts: fading ................................................................................................. 10
1.1.3 Modeling en instructieleren .......................................................................................... 11
Modeling.................................................................................................................................... 11
Instructieleren ........................................................................................................................... 13
1.2 Werken met aangename gedragsgevolgen: bekrachtigingsprocedures ............................... 14
1.2.1 Vormen van bekrachtiging ............................................................................................ 15
positieve en negatieve bekrachtiging........................................................................................ 15
natuurlijke en geprogrammeerde bekrachtigers ...................................................................... 16
extrinsieke en intrinsieke bekrachtiging ................................................................................... 17
primaire en secundaire bekrachtigers....................................................................................... 17
plaatsvervangende bekrachtiging ............................................................................................. 17
1.2.2 Bekrachtigingsschema’s ................................................................................................ 18
1.2.3 Keuzegedrag: matching law .......................................................................................... 18
1.2.4 Beloningswaarde van een bekrachtiger ........................................................................ 19
1.2.5 Specifieke bekrachtigingsprocedures ............................................................................ 19
Het gebruik van een tokensysteem ........................................................................................... 19
Shaping of successieve approximatie van doelgedrag .............................................................. 20
Vormen van gedragsketens of chaining .................................................................................... 20
1.2.6 Richtlijnen voor het gebruik van positieve bekrachtiging ............................................. 21
1.3 Werken met onaangename gedragsgevolgen: bestraffingsprocedures ............................... 21
1.3.1 Vormen van bestraffing ................................................................................................. 22
positieve en negatieve bestraffing ............................................................................................ 22
operante uitdoving .................................................................................................................... 22
Soorten bestraffers.................................................................................................................... 23
1.3.2 Nadelige neveneffecten van positieve bestraffing........................................................ 23
1.3.3 Richtlijnen voor het werken met positieve bestraffingsprocedures ............................. 24
1.3.4 Specifieke bestraffingprocedures .................................................................................. 24
1
,Machteld Daems
Overcorrectie (+S-) .................................................................................................................... 24
Time out (-S+) ............................................................................................................................ 25
Response cost ............................................................................................................................ 25
Negatieve oefening ................................................................................................................... 25
2 Gedragsveranderingstechnieken voor het reduceren van aan de stoornis geraleteerde
hinderlijke emoties ................................................................................................................................ 26
2.1 Werken met uitlokkende prikkels ......................................................................................... 27
2.1.1 Prikkelvermijding ........................................................................................................... 27
2.1.2 Perceptietraining en verstrekken van info over prikkels en situaties ........................... 27
Verstrekken van informatie....................................................................................................... 28
Perceptietraining ....................................................................................................................... 28
2.1.3 Blootstellingsprocedures ............................................................................................... 29
Exposure in vivo......................................................................................................................... 29
Contraconditionering ................................................................................................................ 30
2.2 Inwerken op de betekenissen: methoden voor cognitieve herstructurering ....................... 32
2.2.1 Rationeel-emotieve gedragstherapie (A. Ellis) .............................................................. 32
2.2.2 Cognitieve therapie (A. Beck) ........................................................................................ 34
2.2.3 Mindfulness & acceptance strategieën ......................................................................... 37
Mindfulness ............................................................................................................................... 38
Acceptance ................................................................................................................................ 38
2.3 Rechtstreeks ingrijpen op emoties: relaxatie ........................................................................ 38
2.3.1 Is rechtstreeks ingrijpen op de ‘afhankelijke variabele’ geen tegenstrijdigheid? ......... 38
2.3.2 Relaxatietechnieken ...................................................................................................... 38
Autogene training ...................................................................................................................... 39
Progressieve (spier)relaxatie van Jacobson............................................................................... 39
2.4 Synthese ................................................................................................................................ 39
3 Het selecteren en concretiseren van modificatieprocedures ....................................................... 39
3.1 Analyses van het probleem- en doelgedrag als houvast ....................................................... 39
3.1.1 Eerst temperen van emoties ......................................................................................... 41
3.1.2 Uitlokken of aanleren van nog niet aanwezig doelgedrag ............................................ 41
3.1.3 Verbeteren van kwaliteit van gedrag ............................................................................ 41
3.1.4 Doen toenemen van reeds aanwezig gedrag ................................................................ 42
3.1.5 Ontmoedigen en afleren van ongewenst gedrag .......................................................... 42
3.1.6 Een voorbeeld................................................................................................................ 42
3.1.7 Steun op wetenschappelijke bevindingen! ................................................................... 42
3.2 Concretiseren van procedures .............................................................................................. 42
2
,Machteld Daems
3.2.1 Het onderscheid tussen procedures en logopedische technieken ............................... 42
3.2.2 Hulpvragen voor het concretiseren van procedures voor het aanleren, afleren en
veranderen van vaardigheden ...................................................................................................... 43
3.2.3 Hulpvragen voor het concretiseren van procedures voor het temperen van hinderlijke
emoties 46
3.3 Synthese ................................................................................................................................ 48
4 Het vastleggen van behandeldoelen ............................................................................................. 49
4.1 Wat is een behandeldoel? ..................................................................................................... 49
4.2 Stoornis- versus cliëntgerichte doelbepaling ........................................................................ 49
4.3 Wat als communiceren over wensen en doelen bemoeilijkt wordt door de stoornis zelf? . 50
4.4 Soorten behandeldoelen ....................................................................................................... 51
4.5 Selecteren van behandeldoelen ............................................................................................ 53
4.6 Behandeldoelen als houvast voor de therapeut ................................................................... 54
4.7 Kenmerken van adequate behandeldoelen: SMART en andere criteria ............................... 54
4.7.1 Smart: behandeldoelen moeten specifiek zijn .............................................................. 54
4.7.2 Smart: behandeldoelen moeten meetbaar zijn ............................................................ 55
4.7.3 Smart: behandeldoelen moeten bereikbaar zijn binnen redelijke termijn ................... 56
4.7.4 Smart: behandeldoelen moeten relevant zijn ............................................................... 56
4.7.5 Behandeldoelen kunnen best positief worden geformuleerd ...................................... 56
5 Het behandelplan .......................................................................................................................... 57
5.1 Inhoud van een logopedisch of audiologisch behandelplan ................................................. 57
5.2 Een volgorde aanbrengen in behandeldoelen ...................................................................... 57
5.2.1 Kennis van de stoornis en de ontwikkeling van gedrag in het algemeen ..................... 57
5.2.2 Wensen en doelen van de cliënt ................................................................................... 57
5.2.3 Vijf criteria van Brinkman voor de keuze van het eerste te bewerken probleem ........ 57
Waarschijnlijkheidswaarde ....................................................................................................... 58
Problematische waarde............................................................................................................. 58
Concretiseerbaarheid ................................................................................................................ 58
Behandelbaarheid ..................................................................................................................... 58
Centraliteit ................................................................................................................................. 58
5.3 Dynamisch karakter van een behandelplan .......................................................................... 58
6 Uitvoering van de behandeling: het verloop van een therapiesessie ........................................... 59
6.1 Voorbereiding van een therapiebeurt................................................................................... 59
6.1.1 Bepalen en formuleren van de sessiedoelen ................................................................ 59
6.1.2 Bepalen van de concrete aanpak .................................................................................. 59
Selectie van de modificatieprocedures ..................................................................................... 59
3
, Machteld Daems
Concretisering van de modificatieprocedures in therapieactiviteiten...................................... 60
Het bepalen van de moeilijkheidsgraad van oefeningen .......................................................... 60
Bepalen van de wijze waarop zal worden bekrachtigd ............................................................. 60
Het uitschrijven van een therapievoorbereiding ...................................................................... 60
6.2 Uitvoering van de therapiebeurt ........................................................................................... 60
6.2.1 Een goede voorbereiding is het halve werk .................................................................. 60
6.2.2 Aanvang en bespreking van huiswerkopdrachten ........................................................ 60
6.2.3 Introductie van nieuwe inzichten en oefenactiviteiten ................................................ 60
6.2.4 Variëren van de moeilijkheidsgraad van oefenactiviteiten ........................................... 60
6.3 Het meegeven van thuisopdrachten ..................................................................................... 61
7 Evaluatie van de behandeling ....................................................................................................... 61
7.1 Evaluatie van een therapiebeurt ........................................................................................... 61
7.1.1 Evaluatie van huiswerkopdrachten ............................................................................... 61
7.1.2 Evaluatie van de mate waarin subdoelen zijn bereikt .................................................. 63
7.1.3 Evaluatie van beleving van de therapiebeurt en de therapeutische relatie ................. 63
7.2 Meer formele, tussentijdse evaluaties .................................................................................. 63
7.2.1 Tussentijdse evaluaties.................................................................................................. 63
7.2.2 Een ondermaats therapieresultaat ............................................................................... 64
7.2.3 Een bevredigend therapieresultaat ............................................................................... 64
7.2.4 De eindevaluatie ............................................................................................................ 64
8 Beëindiging van de behandeling ................................................................................................... 65
8.1 Ideale versus reële therapiebeëindiging ............................................................................... 65
8.1.1 Therapiebeëindigingscriteria bij een optimaal therapieresultaat................................. 65
8.1.2 Therapiebeëindigingscriteria bij een minder ideaal therapieresultaat ......................... 66
8.2 Samenvatting: richtlijnen voor adequaat beëindigen van een behandeling ........................ 67
8.3 Synthese ................................................................................................................................ 68
9 Kritisch nadenken en evidence-based (be)handelen .................................................................... 68
9.1 Kritisch nadenken over evidence-based handelen ............................................................... 68
9.1.1 Omgaan met kennis: de hiërarchie van het wetenschappelijk bewijs .......................... 68
9.1.2 Relativiteit van de evidentiehiërarchie ......................................................................... 69
9.1.3 De klinische vraag als leidraad ...................................................................................... 70
9.1.4 Omgaan met schaarste aan degelijk bewijsmateriaal................................................... 71
9.1.5 De rol van theorie en inzicht in veranderingsmechanismen ......................................... 71
9.1.6 De rol van therapeut en zijn praktijkkennis .................................................................. 72
9.1.7 De centrale rol van de cliënt ......................................................................................... 72
9.2 EBP in de LA ........................................................................................................................... 75
4
