Hypolipemiërende farmaca........................................................................................................................... 7
Lipoproteïnetransport in het bloed........................................................................................................7
Stoornissen in het lipidenmetabolisme = dyslipidemie............................................................. 7
Atherogenese (slagaderverkalking) en atherotrombose...................................................................... 7
Stabiele atherosclerose............................................................................................................ 8
Instabiele atherosclerose..........................................................................................................9
Hypolipemiërende farmaca.................................................................................................................. 9
Statines (bv. simvastatine)........................................................................................................9
Fibraten (bv. fenofibraat).........................................................................................................11
Inhibitie van cholesterol (her)opname in de darm...................................................................11
Visoliederivaten = omega-3 vetzuren ethylesters...................................................................12
PCSK9-inhibitoren.................................................................................................................. 12
Bempedoïnezuur.................................................................................................................... 13
Farmacologie van het hart.......................................................................................................................... 15
Farmaca die de hartfunctie beïnvloeden............................................................................................ 15
Antiaritmica.........................................................................................................................................15
Ritmestoornissen....................................................................................................................15
Vaughan-Williams classificatie van anti-aritmica.................................................................... 17
Nevenwerkingen.....................................................................................................................19
Klinische toepassingen...........................................................................................................19
Inotrope stoffen (oa. hartglycosiden).................................................................................................. 20
Hartcontractie......................................................................................................................... 20
Inotropica................................................................................................................................23
Hartglycosiden........................................................................................................................23
Inhibitoren van PDE-III (bv. milrinon)...................................................................................... 25
Autonome neurotransmitters en verwante stoffen..............................................................................25
1-receptoren in het hart.......................................................................................................... 25
M2-receptoren in het hart....................................................................................................... 25
Anti-anginosa..................................................................................................................................... 26
Zuurstofverbruik door het myocard en coronaire flow............................................................ 26
Classificatie van ischemische hartziekten.............................................................................. 26
Anti-anginosa farmaca............................................................................................................27
NO-donoren............................................................................................................................27
-blokkers................................................................................................................................. 29
Calcium-antagonisten.........................................................................................................................29
Voltage-gated Ca2+-kanalen.................................................................................................. 29
Effecten.................................................................................................................................. 29
Klinische indicaties................................................................................................................. 30
Neveneffecten........................................................................................................................ 30
Farmacologie van het vasculair systeem.................................................................................................. 32
Regulatie van gladde spiercellen....................................................................................................... 32
Contractie van GSC................................................................................................................32
Relaxatie van GSC................................................................................................................. 32
Rol van endotheel in regulatie van de tonus van vasculaire GSC..........................................33
, Vasoconstrictoren............................................................................................................................... 33
Endothelinen (ET-1, ET-2, ET-3)............................................................................................ 33
Angiotensine II........................................................................................................................34
Vasopressine = antidiuretisch hormoon (ADH).......................................................................35
Klinische toepassingen van vasoconstrictoren.......................................................................35
Vasodilatoren: directe......................................................................................................................... 35
Toename van cAMP............................................................................................................... 36
Toename van cGMP............................................................................................................... 36
Hydralazine.............................................................................................................................36
Vasodilatoren: indirecte...................................................................................................................... 37
Clonidine.................................................................................................................................37
Moxonidine............................................................................................................................. 37
Inhibitie van RAAS..................................................................................................................38
Ziektebeelden waarbij vasoactieve geneesmiddelen worden gebruikt.............................................. 38
Hypertensie............................................................................................................................ 38
Hartfalen (HFrEF)................................................................................................................... 39
Hartfalen................................................................................................................................. 41
Angina pectoris.......................................................................................................................41
Ziekte van Raynaud................................................................................................................42
Pulmonaire hypertensie..........................................................................................................42
Farmacologie van de nier............................................................................................................................43
Functie van niertubuli......................................................................................................................... 43
Transport in de proximale tubulus.......................................................................................... 43
Transport in lus van Henle......................................................................................................43
Transport in de distale tubulus................................................................................................43
Transport in de ductus colligens............................................................................................. 44
Diuretica............................................................................................................................................. 44
Lisdiuretica (bv. furosemide)...................................................................................................45
Thiazidediuretica (bv. hydrochloorthiazide)............................................................................ 46
Kaliumsparende diuretica....................................................................................................... 46
Osmotische diuretica (bv. Mannitol)....................................................................................... 46
Koolzuuranhydraseremmers.............................................................................................................. 46
CASUS: diabetes............................................................................................................................... 47
Farmacologie van het ademhalingsstelsel................................................................................................ 48
Regulatie van de luchtwegen............................................................................................................. 48
Astma................................................................................................................................................. 48
Bronchiale hyperreactiviteit.................................................................................................... 49
Mediatoren..............................................................................................................................49
Geneesmiddelen bij astma.................................................................................................................50
2-receptor agonisten (bv. salbutamol, salmeterol, formoterol)............................................... 50
Theofylline.............................................................................................................................. 50
M-antagonisten.......................................................................................................................51
CysLT-receptor antagonisten..................................................................................................51
Glucocorticoïden.....................................................................................................................52
Natriumcromoglicaat...............................................................................................................52
Farmacologie van het maagdarmstelsel....................................................................................................53
, Secretie van maagzuur, mucus en bicarbonaat................................................................................. 53
Anti-ulcerosa...................................................................................................................................... 54
Antacida..................................................................................................................................54
H2-antihistaminica.................................................................................................................. 54
Protonpompinhibitoren........................................................................................................... 55
Prostaglandine E1-analogen.................................................................................................. 55
Rol van NSAID bij peptische ulcera........................................................................................56
Behandeling van H. pylori.......................................................................................................56
Anti-emetica....................................................................................................................................... 56
Braken.................................................................................................................................... 56
Anticholinergica (bv. scopolamine)......................................................................................... 57
H1-antagonisten..................................................................................................................... 57
Neuroleptica / antipsychotica..................................................................................................58
Gastrokinetica.........................................................................................................................58
5-HT3-antagonisten (bv. Ondansetron).................................................................................. 59
Cannabinoïden....................................................................................................................... 59
Dexamethason....................................................................................................................... 59
Neurokinine-1 antagonisten (bv. aprepitant)...........................................................................59
Laxativa.............................................................................................................................................. 59
Obstipatie............................................................................................................................... 59
Laxativa met lubrifiërende werking......................................................................................... 60
Contactlaxativa....................................................................................................................... 60
Osmotische laxativa............................................................................................................... 61
Zwelmiddelen......................................................................................................................... 62
Antidiarreïca....................................................................................................................................... 62
Orale rehydratiezouten (ORS)................................................................................................62
Secretie- en motiliteitsinhibitoren............................................................................................62
Spasmolytica...................................................................................................................................... 63
Farmacologie van het centraal zenuwstelsel............................................................................................ 64
Chemische transmissie in het CZS.................................................................................................... 64
Aminozuren als transmitters...............................................................................................................64
Exciterende aminozuren (EAA).............................................................................................. 64
Inhiberende aminozuren.........................................................................................................66
Klassieke neurotransmitters............................................................................................................... 67
Noradrenaline......................................................................................................................... 67
Dopamine............................................................................................................................... 67
Serotonine.............................................................................................................................. 68
Acetylcholine.......................................................................................................................... 69
Andere transmitters en modulatoren.................................................................................................. 69
Histamine................................................................................................................................70
Purines................................................................................................................................... 70
Melatonine.............................................................................................................................. 70
NO.......................................................................................................................................... 70
Neurodegeneratieve aandoeningen........................................................................................................... 71
Foutieve opvouwing van proteïnen.................................................................................................... 71
Excitotoxiciteit en oxidatieve stress....................................................................................................71
Dementie en ziekte van Alzheimer.....................................................................................................72
, Centraal werkende cholinesterase-inhibitoren....................................................................... 72
Antiamyloïdogene therapie.....................................................................................................73
Ziekte van Parkinson..........................................................................................................................73
Pathogenese.......................................................................................................................... 73
Geneesmiddelen.................................................................................................................... 74
Psychotrope geneesmiddelen.................................................................................................................... 78
Classificatie........................................................................................................................................ 78
Antipsychotica = neuroleptica.................................................................................................................... 79
Inleiding.............................................................................................................................................. 79
Schizofrenie............................................................................................................................79
Antipsychotica = neuroleptica.............................................................................................................79
Typische antipsychotica..................................................................................................................... 80
Effecten.................................................................................................................................. 80
Nevenwerkingen.....................................................................................................................80
Farmaca................................................................................................................................. 81
Atypische antipsychotica.................................................................................................................... 82
Werking.................................................................................................................................. 82
Effecten.................................................................................................................................. 83
Neveneffecten........................................................................................................................ 83
Farmaca................................................................................................................................. 84
Behandeling van psychosen bij de ziekte van Parkinson.......................................................84
Antidepressiva............................................................................................................................................. 85
Affectieve stoornissen........................................................................................................................ 85
Depressie........................................................................................................................................... 85
Monoamine-theorie van depressie......................................................................................... 85
Pathofysiologie....................................................................................................................... 85
Antidepressiva....................................................................................................................................86
Reuptake-inhibitoren.............................................................................................................. 86
TCA........................................................................................................................................ 87
SSRI....................................................................................................................................... 87
Sint-Janskruid.........................................................................................................................88
MAO-remmers........................................................................................................................ 88
Andere monoamine-opname remmers...................................................................................89
Receptorantagonisten............................................................................................................ 90
Overzicht: antidepressiva....................................................................................................... 90
Stemmingsstabilisatoren.................................................................................................................... 90
Bipolaire stoornis.................................................................................................................... 91
Lithiumcarbonaat.................................................................................................................... 91
Anxiolytica en hypno-sedativa................................................................................................................... 92
Angst.................................................................................................................................................. 92
Anxiolytica en hypno-sedativa............................................................................................................92
Benzodiazepines.................................................................................................................... 92
Barbituraten............................................................................................................................ 94
Anti-epileptica.............................................................................................................................................. 95
, Epilepsie.............................................................................................................................................95
Cellulair mechanisme............................................................................................................. 95
Anti-epileptica.....................................................................................................................................95
Valproaat................................................................................................................................ 97
Carbamazepine...................................................................................................................... 97
Fenytoïne................................................................................................................................97
Fenobarbital (barbituraten)..................................................................................................... 98
Benzodiazepines.................................................................................................................... 98
Ethosuximide.......................................................................................................................... 98
Nieuwere anti-epileptica......................................................................................................... 99
Opioïden......................................................................................................................................................100
Pijnperceptie.....................................................................................................................................100
Nociceptie vs. pijn.................................................................................................................100
Nociceptieve pijn vs. neuropathische pijn.............................................................................100
Nociceptief circuit............................................................................................................................. 101
1. Polymodale nociceptoren (PMN)......................................................................................101
2. Nociceptieve afferente zenuwvezels in dorsale hoorn van ruggenmerg.......................... 102
Hyperalgetische en plasticiteitsveranderingen die volgen op acute weefselschade............ 103
Samenvatting........................................................................................................................103
Analgetica.........................................................................................................................................104
Morfinomimetica (opioïden)..............................................................................................................104
Modulatie van pijntransmissie.............................................................................................. 105
Opioïdreceptoren..................................................................................................................106
Indeling opioïde analgetica...................................................................................................108
Farmacologische effecten.................................................................................................... 109
Farmaca........................................................................................................................................... 109
Morfine..................................................................................................................................109
Buprenorfine......................................................................................................................... 110
Methadon.............................................................................................................................. 110
Codeïne................................................................................................................................ 110
Tramadol (Contramal ®, Dolzam ®, Tradonal ®).................................................................. 111
Fentanyl................................................................................................................................ 111
Opioïden gebruik en misbruik............................................................................................... 111
Opioïd antagonisten..............................................................................................................112
Samenvatting....................................................................................................................................112
Lokale anesthetica..................................................................................................................................... 114
Werkingsmechanisme...................................................................................................................... 114
Use-dependency...................................................................................................................114
Farmacokinetiek............................................................................................................................... 115
Ongewenste effecten........................................................................................................................115
Gebruik van lokale anesthetica........................................................................................................ 115
Toedieningswijze...................................................................................................................115
Farmacologie van diabetes....................................................................................................................... 117
Diabetes........................................................................................................................................... 117
Type 2 DM............................................................................................................................ 117
Complicaties......................................................................................................................... 118
,Farmaca........................................................................................................................................... 118
Insuline............................................................................................................................................. 118
Fysiologie..............................................................................................................................118
Toepassingen....................................................................................................................... 120
Insuline-analogen................................................................................................................. 120
Bijwerkingen......................................................................................................................... 121
Insuline: samenvatting..........................................................................................................121
Metformine....................................................................................................................................... 121
Metformine: samenvatting.................................................................................................... 123
Sulfonylureum (SU) en gliniden........................................................................................................123
Sulfonylurea..........................................................................................................................123
Gliniden................................................................................................................................ 123
Incretines..........................................................................................................................................124
DPP-4 remmers (bv. gliptines)..............................................................................................124
Incretinemimetica = GLP-1 receptor agonisten.................................................................... 125
Gliflozinen.........................................................................................................................................126
Samenvatting: gliflozinen......................................................................................................127
Thiazolidinedionen (glitazonen)........................................................................................................127
Samenvatting: glitazonen..................................................................................................... 128
Acute verwikkelingen: hypoclycemie................................................................................................128
Glucagon.............................................................................................................................. 128
Behandelingsopties voor glycemische controle bij type 2 DM......................................................... 129
,Hypolipemiërende farmaca
Lipoproteïnetransport in het bloed
vervoer van lipiden in het plasma onder de vorm van lipoproteïnen
● chylomicronen: transport van triglyceriden en cholesterol
vanuit GI-tractus naar weefsels
○ lipoproteïne lipase (LPL) splitst triglyceriden in
glycerol + vrije vetzuren die in spier- en vetweefsel
worden opgenomen
○ chylomicron remnants worden in lever opgenomen
■ secreteren in gal
■ oxideren tot galzuren
■ opstapelen
■ synthese van VLDL
● VLDL: transport van cholesterol en nieuw gesynthetiseerde
triglyceriden naar weefsels
○ lipoproteïne lipase (LPL): triglyceriden → vrije
vetzuren + LDL
● LDL: hoog cholesterolgehalte waarvan een deel wordt opgenomen door weefsels en een deel door
de lever (LDL-receptoren, endocytose)
○ = slechte cholesterol = pro-atherogene cholesterol
● HDL: cholesterol uit weefsels en arteriën opnemen en transfereren naar VLDL en LDL
○ = goede cholesterol = anti-atherogene cholesterol
Stoornissen in het lipidenmetabolisme = dyslipidemie
primaire stoornis: 6 fenotypes, afhankelijk van welk type lipoproteïnepartikel is gestegen
→ genetisch bepaald
secundaire stoornis: in aansluiting op een veralgemeende aandoening (bv. obesitas, diabetes mellitus,
hypothyroïdie)
⇒ hoe hoger de plasmaspiegel van LDL en hoe lager de concentratie HDL, hoe groter het risico op
ischemische hartziekte
● LDL ↑ en/of HDL ↓ → atherosclerose
● hoog triglyceridegehalte → verlaagde HDL
streefwaarden voor LDL-cholesterol afhankelijk van het risico
Atherogenese (slagaderverkalking) en atherotrombose
, = focale (lokale) aandoening van de intima van (middel)grote arteriën
pathogenese
● sluipend: verloopt over verschillende decennia, met weinig klinische symptomen
● ziekteverschijnselen wijzen meestal op een vergevorderd stadium
○ coronaire hartziekten: angina pectoris (hartkramp), hartinfarct
○ cerebrovasculaire ziekten: TIA (transient ischemic attack), herseninfarct (beroerte)
○ perifeer arterieel vaatlijden: claudicatio intermittens (etalagebenen)
⇒ hart- en vaatziekten (België): > ⅓ van het aantal sterfgevallen
risicofactoren
● ↑ LDL, ↓ HDL
● ↑ Lp(a)
○ genetisch bepaald
○ pro-inflammatoir en pro-atherosclerotisch
● ↑ C-reactive protein (inflamatoire merker)
● hypertensie
● diabetes mellitus, obesitas, fysieke inactiviteit
● roken
● ↑ coagulatiefactoren (bv. factor VII, fibrinogeen)
● ↑ homocysteine
Stabiele atherosclerose
1. LDL dringt door tot in de subendotheliale structuren (intima) waar het wordt geoxideerd tot oxLDL
● vooral bij patiënten met hypercholesterolemie
● oxLDL: immunogeen, door het lichaam als vreemd ervaren
2. oxLDL activeert endotheelcellen die adhesiemoleculen (bv. VCAM = vascular cell-adhesion
molecule) tot expressie brengen
● monocyten blijven kleven en transmigreren doorheen het endotheel naar
intima, waar ze worden omgevormd tot geactiveerde macrofagen
● geactiveerde macrofagen fagocyteren oxLDL via scavenger receptoren op
een ongecontroleerde wijze → schuimcellen
3. oxLDL trekt T-lymfocyten aan
● schuimcellen en T-lymfocyten vormen vetstrepen = fatty streaks (merker voor eerste stadia
van atheroomletsels)
4. bloedplaatjes, macrofagen en endotheelcellen zetten cytokines (INF-γ) en groeifactoren vrij →
migratie en proliferatie van GSC vanuit tunica media naar tunica intima, waar ze extracellulaire
matrix (oa. collageen) produceren → bindweefselvorming
5. ontstekingsreactie: vorming van een fibreus kapsel (collageen) die de necrotische kern (lipiden +
weefseldebris) afschermt van het lumen
● collageen: trekvaste koorden waardoor de plaque niet kan openscheuren
● fibroatheromateus letsel: atheroom = atheroomplaque = plaque
⇒ 2 aspecten: LDL-cholesterol + ontstekingsreactie