INLEIDING PSYCHOLOGISCHE DIENSTVERLENING
INHOUD
Hoofdstuk 2: Inleiding ......................................................................................................................................... 2
Ziekte en gezondheid ...................................................................................................................................... 3
Medische psychologie ..................................................................................................................................... 5
Oorzaken van gedrag ...................................................................................................................................... 5
Hoofdstuk 3: Dienstverleningsproces .................................................................................................................. 6
Psychologische grondhouding ......................................................................................................................... 6
Dynamisch counselingsmodel ......................................................................................................................... 7
Handelingsgerichte diagnostiek en de onderzoekscyclus ................................................................................. 7
Planmatig en doelgericht werken .................................................................................................................... 7
Hoofdstuk 4: Onbewuste en persoonlijke ontwikkeling ....................................................................................... 9
Psychoanalyse als stroming ............................................................................................................................. 9
Sigmund Freud: Psychoanalyse ..................................................................................................................... 10
Anna Freud: Ego-analyse ............................................................................................................................... 12
Erik Erikson: Ontwikkelingsfasen ................................................................................................................... 12
Melanie Klein: Objectrelaties ........................................................................................................................ 12
Wilfred Bion: Theory of Thinking ................................................................................................................... 13
Donald Winnicott: De transitionele ruimte .................................................................................................... 13
John Bowlby: Gehechtheid ............................................................................................................................ 13
Mary Ainsworth: Gehechtheid ...................................................................................................................... 13
Bateman en Fonagy: Mentaliseren ................................................................................................................ 14
Jacques Lacan: Terug naar Freud ................................................................................................................... 14
Hoofdstuk 5: Gedrag en cognitie ....................................................................................................................... 15
Stromingen ................................................................................................................................................... 15
Behaviorisme ................................................................................................................................................ 15
Cognitivisme ................................................................................................................................................. 15
Cognitieve therapie ....................................................................................................................................... 17
Cognitieve gedragstherapie (CGT) ................................................................................................................. 18
Zelfdeterminatie theorie (Deci & Ryan) ......................................................................................................... 20
Hoofdstuk 6: Ervaring en ontmoeting................................................................................................................ 20
Humanisme ................................................................................................................................................... 20
Positieve psychologie .................................................................................................................................... 23
Motiverende gespreksvoering ....................................................................................................................... 24
Ervaringsleren ............................................................................................................................................... 24
1
, Presentiebenadering ..................................................................................................................................... 25
Rehabilitatie .................................................................................................................................................. 25
Veerkracht .................................................................................................................................................... 25
Ervaringsgericht onderwijs ............................................................................................................................ 26
Growth Mindset ............................................................................................................................................ 26
Open Dialogue .............................................................................................................................................. 26
Hoofdstuk 7: Context en omgeving ................................................................................................................... 26
Werken met groepen .................................................................................................................................... 27
Omgevingspsychologie .................................................................................................................................. 27
Milieutherapie en institutioneel werken ....................................................................................................... 28
Systemisch werken........................................................................................................................................ 28
Oplossingsgericht werken ............................................................................................................................. 29
Toepassingen ................................................................................................................................................ 30
Hoofdstuk 8: Biologie en evolutie...................................................................................................................... 31
Biologische psychologie ................................................................................................................................ 31
Hoofdstuk 9: Slotbedenkingen .......................................................................................................................... 34
HOOFDSTUK 2: INLEIDING
Psychologische stromingen: een veelheid aan psychologische opvattingen en modellen.
Zelfbewustzijn is de beleving van de eigen identiteit, van wie wij zijn en wat wij doen, denken, voelen of hebben
meegemaakt. Het zelfbewustzijn is een complexe wisselwerking tussen waarnemen en weergeven van signalen
uit je lichaam (belichaamd zelf) én je omgeving (significant other).
Mensen handelen en beleven vanuit:
- Menselijke kennis: géén rechtstreekse toegang tot dé waarheid, tot de gehele en eigenlijke aard der
dingen → benadering van de werkelijkheid (wetenschap).
o Onze waarneming van de externe wereld is niet altijd betrouwbaar (epistemologie).
o Geen rechtstreekse toegang tot de ervaring van de ander.
- Overtuigingen: eerdere ervaringen, herinneringen, invloed van anderen… waar we waarden aan
hechten en waar we naar handelen.
- Denkprocessen die zich onder de radar van de zelfwaarneming afspelen (en duistere drijfveren).
- In de psychologische dienstverlening: met en voor mensen → samen zoeken naar de waarheid.
- Belang van taal en spreken voor de psychische ervaring: creëert een bepaalde realiteit en interpretatie.
Zijnstekort: we weten niet hoe we het leven moeten leven.
Zijnsvragen waarop we een leefbaar antwoord moeten zoeken: gender, seksuele en romantische relaties, relatie
ouder-kind en omgaan met autoriteit, omgaan met de dood.
Negative capability: vermogen om met onzekerheid, onduidelijkheid en onvoorspelbaarheid om te gaan.
2
,Mensbeeld: geheel van opvattingen en constructen over de menselijke ervaring. Hoe iemand in het leven staat,
naar zichzelf en de wereld kijkt, van waaruit die handelt.
→ Gestalte gegeven door religie, wetenschap en tijdsbeeld.
- Mechanistisch mensbeeld: mens wordt vergeleken met een mechaniek.
o Geschikt om te observeren in experimenten.
o De mens is maakbaar en kan doelbewust veranderen.
o Het geheel is gelijk aan de som van de delen: je kan elk deeltje apart bestuderen/aanpassen.
o Voordeel: objectieve en positief wetenschappelijke beschrijving en bestuderen is mogelijk.
o Nadeel: reductionistisch, niet altijd mogelijk bij complexe fenomenen.
- Personalistisch mensbeeld: elk mens en elk wezen is uniek.
o In categorieën denken heeft weinig zin, iedereen is anders. Ook diagnoses weinig zin.
o Wetenschap = het beschrijven van casussen.
o Zoektocht naar het unieke van de mens en de zin van het leven.
o Voordeel: komt het meest tegemoet aan de uniciteit van het individu.
o Nadeel: grote inspanning van de begeleider en leent zich niet tot wetenschappelijk onderzoek.
- Organistisch mensbeeld: de mens is iets natuurlijks en meer dan de som van de delen.
o Omgeving is cruciaal in de ontwikkeling.
o Er is een zekere onverklaarbaarheid die wezenlijk is aan het leven → onzekerheid.
o Je kan maar beperkte invloed uitoefenen, vooral door optimale omstandigheden = context.
o Voordeel: houdt rekening met complexiteit en onvoorspelbaarheid, circulair denken.
o Nadeel: onzekerheid maakt het moeilijk om oplossingen te vinden.
- Relationeel-holistisch mensbeeld: mens vanuit een netwerk van psychologische, biologische en sociale
factoren die met elkaar in wisselwerking/relatie staan.
o Relationeel: elk van ons is verbonden met een complex van relaties, waar we niet totaal mee
samenvallen.
o Holistisch: het geheel is meer dan de som van de delen. Het groter geheel wordt bepaald door
de onderlinge samenhang en wisselwerking van veel kleinere onderdelen.
→ Biopsychosociaal model
ZIEKTE EN GEZONDHEID
De afwezigheid van ziekte is niet voldoende om gezondheid te definiëren, twee uitersten op een continuüm.
Gezondheid wordt beïnvloed door de persoonlijke beleving én door de omgeving.
ICF Model: International Classification of Functioning, Disability and Health (WHO)
→ Gezondheid is een complexe wisselwerking tussen biologische, sociale en psychologische aspecten,
persoonlijke factoren en de externe omstandigheden.
3
, Biopsychosociaal model: houdt rekening met de complexiteit en onderlinge wisselwerking tussen biologische,
sociale en psychologische factoren. Staat tegenover het biomedisch model waarin een probleem gereduceerd
wordt tot biologische processen.
Ziekte als proces tegenover een acute toestand. Rekening houden met chronische aandoeningen.
- Herstel: wanneer de symptomen of de onderliggende ziekte al dan niet verdwenen zijn, maar de
persoon terug functionele, persoonlijke en sociale rollen kan opnemen die door het ziekteproces en/of
de behandeling bemoeilijkt werden. Ook aandacht voor persoonlijk en maatschappelijk herstel.
o Chronische ziekte: leren leven met ziekte of symptomen.
- Preventie
o Primair: voorkomen dat de ziekte zich voordoet of doorbreekt.
o Secundair: ziekte in een vroeg stadium detecteren en aanpakken.
o Tertiair: gevolgen van de ziekte inperken en herval voorkomen.
Preventiematrix:
4
INHOUD
Hoofdstuk 2: Inleiding ......................................................................................................................................... 2
Ziekte en gezondheid ...................................................................................................................................... 3
Medische psychologie ..................................................................................................................................... 5
Oorzaken van gedrag ...................................................................................................................................... 5
Hoofdstuk 3: Dienstverleningsproces .................................................................................................................. 6
Psychologische grondhouding ......................................................................................................................... 6
Dynamisch counselingsmodel ......................................................................................................................... 7
Handelingsgerichte diagnostiek en de onderzoekscyclus ................................................................................. 7
Planmatig en doelgericht werken .................................................................................................................... 7
Hoofdstuk 4: Onbewuste en persoonlijke ontwikkeling ....................................................................................... 9
Psychoanalyse als stroming ............................................................................................................................. 9
Sigmund Freud: Psychoanalyse ..................................................................................................................... 10
Anna Freud: Ego-analyse ............................................................................................................................... 12
Erik Erikson: Ontwikkelingsfasen ................................................................................................................... 12
Melanie Klein: Objectrelaties ........................................................................................................................ 12
Wilfred Bion: Theory of Thinking ................................................................................................................... 13
Donald Winnicott: De transitionele ruimte .................................................................................................... 13
John Bowlby: Gehechtheid ............................................................................................................................ 13
Mary Ainsworth: Gehechtheid ...................................................................................................................... 13
Bateman en Fonagy: Mentaliseren ................................................................................................................ 14
Jacques Lacan: Terug naar Freud ................................................................................................................... 14
Hoofdstuk 5: Gedrag en cognitie ....................................................................................................................... 15
Stromingen ................................................................................................................................................... 15
Behaviorisme ................................................................................................................................................ 15
Cognitivisme ................................................................................................................................................. 15
Cognitieve therapie ....................................................................................................................................... 17
Cognitieve gedragstherapie (CGT) ................................................................................................................. 18
Zelfdeterminatie theorie (Deci & Ryan) ......................................................................................................... 20
Hoofdstuk 6: Ervaring en ontmoeting................................................................................................................ 20
Humanisme ................................................................................................................................................... 20
Positieve psychologie .................................................................................................................................... 23
Motiverende gespreksvoering ....................................................................................................................... 24
Ervaringsleren ............................................................................................................................................... 24
1
, Presentiebenadering ..................................................................................................................................... 25
Rehabilitatie .................................................................................................................................................. 25
Veerkracht .................................................................................................................................................... 25
Ervaringsgericht onderwijs ............................................................................................................................ 26
Growth Mindset ............................................................................................................................................ 26
Open Dialogue .............................................................................................................................................. 26
Hoofdstuk 7: Context en omgeving ................................................................................................................... 26
Werken met groepen .................................................................................................................................... 27
Omgevingspsychologie .................................................................................................................................. 27
Milieutherapie en institutioneel werken ....................................................................................................... 28
Systemisch werken........................................................................................................................................ 28
Oplossingsgericht werken ............................................................................................................................. 29
Toepassingen ................................................................................................................................................ 30
Hoofdstuk 8: Biologie en evolutie...................................................................................................................... 31
Biologische psychologie ................................................................................................................................ 31
Hoofdstuk 9: Slotbedenkingen .......................................................................................................................... 34
HOOFDSTUK 2: INLEIDING
Psychologische stromingen: een veelheid aan psychologische opvattingen en modellen.
Zelfbewustzijn is de beleving van de eigen identiteit, van wie wij zijn en wat wij doen, denken, voelen of hebben
meegemaakt. Het zelfbewustzijn is een complexe wisselwerking tussen waarnemen en weergeven van signalen
uit je lichaam (belichaamd zelf) én je omgeving (significant other).
Mensen handelen en beleven vanuit:
- Menselijke kennis: géén rechtstreekse toegang tot dé waarheid, tot de gehele en eigenlijke aard der
dingen → benadering van de werkelijkheid (wetenschap).
o Onze waarneming van de externe wereld is niet altijd betrouwbaar (epistemologie).
o Geen rechtstreekse toegang tot de ervaring van de ander.
- Overtuigingen: eerdere ervaringen, herinneringen, invloed van anderen… waar we waarden aan
hechten en waar we naar handelen.
- Denkprocessen die zich onder de radar van de zelfwaarneming afspelen (en duistere drijfveren).
- In de psychologische dienstverlening: met en voor mensen → samen zoeken naar de waarheid.
- Belang van taal en spreken voor de psychische ervaring: creëert een bepaalde realiteit en interpretatie.
Zijnstekort: we weten niet hoe we het leven moeten leven.
Zijnsvragen waarop we een leefbaar antwoord moeten zoeken: gender, seksuele en romantische relaties, relatie
ouder-kind en omgaan met autoriteit, omgaan met de dood.
Negative capability: vermogen om met onzekerheid, onduidelijkheid en onvoorspelbaarheid om te gaan.
2
,Mensbeeld: geheel van opvattingen en constructen over de menselijke ervaring. Hoe iemand in het leven staat,
naar zichzelf en de wereld kijkt, van waaruit die handelt.
→ Gestalte gegeven door religie, wetenschap en tijdsbeeld.
- Mechanistisch mensbeeld: mens wordt vergeleken met een mechaniek.
o Geschikt om te observeren in experimenten.
o De mens is maakbaar en kan doelbewust veranderen.
o Het geheel is gelijk aan de som van de delen: je kan elk deeltje apart bestuderen/aanpassen.
o Voordeel: objectieve en positief wetenschappelijke beschrijving en bestuderen is mogelijk.
o Nadeel: reductionistisch, niet altijd mogelijk bij complexe fenomenen.
- Personalistisch mensbeeld: elk mens en elk wezen is uniek.
o In categorieën denken heeft weinig zin, iedereen is anders. Ook diagnoses weinig zin.
o Wetenschap = het beschrijven van casussen.
o Zoektocht naar het unieke van de mens en de zin van het leven.
o Voordeel: komt het meest tegemoet aan de uniciteit van het individu.
o Nadeel: grote inspanning van de begeleider en leent zich niet tot wetenschappelijk onderzoek.
- Organistisch mensbeeld: de mens is iets natuurlijks en meer dan de som van de delen.
o Omgeving is cruciaal in de ontwikkeling.
o Er is een zekere onverklaarbaarheid die wezenlijk is aan het leven → onzekerheid.
o Je kan maar beperkte invloed uitoefenen, vooral door optimale omstandigheden = context.
o Voordeel: houdt rekening met complexiteit en onvoorspelbaarheid, circulair denken.
o Nadeel: onzekerheid maakt het moeilijk om oplossingen te vinden.
- Relationeel-holistisch mensbeeld: mens vanuit een netwerk van psychologische, biologische en sociale
factoren die met elkaar in wisselwerking/relatie staan.
o Relationeel: elk van ons is verbonden met een complex van relaties, waar we niet totaal mee
samenvallen.
o Holistisch: het geheel is meer dan de som van de delen. Het groter geheel wordt bepaald door
de onderlinge samenhang en wisselwerking van veel kleinere onderdelen.
→ Biopsychosociaal model
ZIEKTE EN GEZONDHEID
De afwezigheid van ziekte is niet voldoende om gezondheid te definiëren, twee uitersten op een continuüm.
Gezondheid wordt beïnvloed door de persoonlijke beleving én door de omgeving.
ICF Model: International Classification of Functioning, Disability and Health (WHO)
→ Gezondheid is een complexe wisselwerking tussen biologische, sociale en psychologische aspecten,
persoonlijke factoren en de externe omstandigheden.
3
, Biopsychosociaal model: houdt rekening met de complexiteit en onderlinge wisselwerking tussen biologische,
sociale en psychologische factoren. Staat tegenover het biomedisch model waarin een probleem gereduceerd
wordt tot biologische processen.
Ziekte als proces tegenover een acute toestand. Rekening houden met chronische aandoeningen.
- Herstel: wanneer de symptomen of de onderliggende ziekte al dan niet verdwenen zijn, maar de
persoon terug functionele, persoonlijke en sociale rollen kan opnemen die door het ziekteproces en/of
de behandeling bemoeilijkt werden. Ook aandacht voor persoonlijk en maatschappelijk herstel.
o Chronische ziekte: leren leven met ziekte of symptomen.
- Preventie
o Primair: voorkomen dat de ziekte zich voordoet of doorbreekt.
o Secundair: ziekte in een vroeg stadium detecteren en aanpakken.
o Tertiair: gevolgen van de ziekte inperken en herval voorkomen.
Preventiematrix:
4
