HOOFDSTUK 3:
Vroege en volle Middeleeuwen
- Middeleeuwen: 500-1500; vroege ME (500-1300), 1300-1500 (late ME)
- vroegmoderne tijd: 1500-1789 (Fr revolutie), bij ons 1795
- 1815-1830: Verenigd koninkrijk der nederlanden
- ancien régime: middeleeuwen en Vroegmoderne tijd
- germaanse periode: volksstam = Franken
- karolingers (750-1000)
- merovingers tot 750
1) Germaanse verwoesting en heropbouw
A. Van Romeinen nr Germanen: publieke achteruitgang?
▪ Middeleeuwen: beginpunt in 476 in WE
▪ Vanuit oosten komen Germaanse stammen RR binnen
▪ Vanaf 500 : val van WRR door insijpeling = volksverhuizing
Franken steken Rijn over + Germaanse krijgers in dienst (geen militaire
veroveringsdienst)
▪ Hospitalitas= nieuwe volkeren behandeld als gasten
▪ Franken (oorspronkelijk uit streek Frankfurt)
1. Salische Franken: wrdn Romeinse Soldaden (nemen onze gewesten in; Clovis =
koning bij Merovingers)
2. Ripuarische Franken: blijven aan Rijn plakken
▪ Ook ander volkeren in RR (saksen, bourgondiërs)
Door onkunde/nalatigheid:
-centrale staat gaat ten onder
(niet langer één rijk, één sterke leider, één hoofdstad)
-bureaucratie, magistratuur, infrastructuur, belastingen, recht, enz. verdwijnen
(ontstaan patrimoniumgedachte: vorst beschouwt staat als privé-eigendom; dus wnr
koning sterft, koninkrijk wordt verdeeld onder verschillende erfgenamen = zonen)
-christendom niet langer staatsgodsdienst (voor beperkte periode)
=> christendom geniet van superieure positie; kerk = rijk; heeft monopolie geschrift =
Germaanse koningen inspireren zich op kerk
=> kerk met eigen structuur en recht (bisdommen, officialiteit, canoniek recht)
=> kerstening ( missionarissen uit sociale toplaag om volk te bekeren; door alliantie
met vorst
=> dood Clovis = Franken wrd Rooms Katholiek
=> Doornik: dominantste bisdom tot 1559
▪ Romeinse eenheidsstaat wrdt vervangen:
• Stamkoninkrijken
Elke stam eigen koning
Geen ambtenaren voor administratie => bestuursfunctie = gelijkgemaakt met feitelijke
macht en bezit
Rondtrekkende volkeren wrdn sedentair: grondgebied = eigendom van familie
, Koning reist rond binnen rijk => Franken vestigen zich => nieuwe hoofdstad ontstaat
(Doornik), verplaats olv Clovis nr Parijs
• koningen met beperkte macht
oorspronkelijk gekozen koningschap (want sterkte) => zoon is ook mee op reis, krijgt
militaire opleiding voor in geval van overlijden vorst
militaire leider
nobiles: belangrijkste families die meetrekken met koning; vorst moet beroep doen op
hun vrijwillige giften => geen economische machtsbasis
gebied wordt groter dus hertogen/graven om te besturen : rijk wrdt verdeeld in gouwen
met als hoofd gouwgraven
respect voor recht:
-gewoonterecht(costume)
-romeins recht
-canoniekrecht
pas later erfopvolging
staat wordt gezien als privé bezit (ontstaan patrimoniumgedachte)
geen universeel gezag (oorlogen tussen stammen)
B. Publiekrecht bij Franken
1. Recht = gewoonterecht
▪ Elke invallende stam heeft eigen (gewoonte)recht maar ≠
▪ Lokaal recht Romeins recht houdt stand (vooral Zuiden)
▪ Scheiding tussen Noorden en Zuiden tot AR
=>N: gewoonterecht = les pays de droit coutumier
=>Z : romeins recht = les pays de droit écrit
▪ Dualistische rechtsorde doordat 2 volkeren naast elkaar leven:
Autochtonen : Romeinen (leges romanorum)
Immigranten: barbaren ( leges barbarorum)
▪ In het zuiden: sterke dualiteit
▪ Breviarium Alarici: geldend recht vr Zuidelijk deel rijk = verzameling Romeinse wetten =>
kleine herwerking Codex Theodosianus
▪ in het noorden: juridisch pluralisme als geldend recht = recht op grond van nationaliteit =>
optekening van Germaanse volksrechten (optekeningen correct? Wss christelijker dan dat ze
waren)
▪ notariaat = sterke positie door FR RV
2. Lex Salica = (grotendeels) strafrecht; lex salica geldt alleen voor Salische Franken
▪ bevat geen grondwettelijke elementen, wel strafrechtelijke bepalingen
▪ geen fiscaal recht
o muntslag = privaat ipv nu publiek
o fiscus = koninklijk domein ipv overheidsinstantie
o publicus = koning als persoon
▪ grondslag Lex Salica: “bannum” = juridisch instrument van heerser om te bevelen, straffen,
verbieden,..) => op basis van bannum heeft hij teksten laten verzamelen (lex salica)
▪ tarievenboek voor misdrijven (niet publiekrechtelijk)
Vroege en volle Middeleeuwen
- Middeleeuwen: 500-1500; vroege ME (500-1300), 1300-1500 (late ME)
- vroegmoderne tijd: 1500-1789 (Fr revolutie), bij ons 1795
- 1815-1830: Verenigd koninkrijk der nederlanden
- ancien régime: middeleeuwen en Vroegmoderne tijd
- germaanse periode: volksstam = Franken
- karolingers (750-1000)
- merovingers tot 750
1) Germaanse verwoesting en heropbouw
A. Van Romeinen nr Germanen: publieke achteruitgang?
▪ Middeleeuwen: beginpunt in 476 in WE
▪ Vanuit oosten komen Germaanse stammen RR binnen
▪ Vanaf 500 : val van WRR door insijpeling = volksverhuizing
Franken steken Rijn over + Germaanse krijgers in dienst (geen militaire
veroveringsdienst)
▪ Hospitalitas= nieuwe volkeren behandeld als gasten
▪ Franken (oorspronkelijk uit streek Frankfurt)
1. Salische Franken: wrdn Romeinse Soldaden (nemen onze gewesten in; Clovis =
koning bij Merovingers)
2. Ripuarische Franken: blijven aan Rijn plakken
▪ Ook ander volkeren in RR (saksen, bourgondiërs)
Door onkunde/nalatigheid:
-centrale staat gaat ten onder
(niet langer één rijk, één sterke leider, één hoofdstad)
-bureaucratie, magistratuur, infrastructuur, belastingen, recht, enz. verdwijnen
(ontstaan patrimoniumgedachte: vorst beschouwt staat als privé-eigendom; dus wnr
koning sterft, koninkrijk wordt verdeeld onder verschillende erfgenamen = zonen)
-christendom niet langer staatsgodsdienst (voor beperkte periode)
=> christendom geniet van superieure positie; kerk = rijk; heeft monopolie geschrift =
Germaanse koningen inspireren zich op kerk
=> kerk met eigen structuur en recht (bisdommen, officialiteit, canoniek recht)
=> kerstening ( missionarissen uit sociale toplaag om volk te bekeren; door alliantie
met vorst
=> dood Clovis = Franken wrd Rooms Katholiek
=> Doornik: dominantste bisdom tot 1559
▪ Romeinse eenheidsstaat wrdt vervangen:
• Stamkoninkrijken
Elke stam eigen koning
Geen ambtenaren voor administratie => bestuursfunctie = gelijkgemaakt met feitelijke
macht en bezit
Rondtrekkende volkeren wrdn sedentair: grondgebied = eigendom van familie
, Koning reist rond binnen rijk => Franken vestigen zich => nieuwe hoofdstad ontstaat
(Doornik), verplaats olv Clovis nr Parijs
• koningen met beperkte macht
oorspronkelijk gekozen koningschap (want sterkte) => zoon is ook mee op reis, krijgt
militaire opleiding voor in geval van overlijden vorst
militaire leider
nobiles: belangrijkste families die meetrekken met koning; vorst moet beroep doen op
hun vrijwillige giften => geen economische machtsbasis
gebied wordt groter dus hertogen/graven om te besturen : rijk wrdt verdeeld in gouwen
met als hoofd gouwgraven
respect voor recht:
-gewoonterecht(costume)
-romeins recht
-canoniekrecht
pas later erfopvolging
staat wordt gezien als privé bezit (ontstaan patrimoniumgedachte)
geen universeel gezag (oorlogen tussen stammen)
B. Publiekrecht bij Franken
1. Recht = gewoonterecht
▪ Elke invallende stam heeft eigen (gewoonte)recht maar ≠
▪ Lokaal recht Romeins recht houdt stand (vooral Zuiden)
▪ Scheiding tussen Noorden en Zuiden tot AR
=>N: gewoonterecht = les pays de droit coutumier
=>Z : romeins recht = les pays de droit écrit
▪ Dualistische rechtsorde doordat 2 volkeren naast elkaar leven:
Autochtonen : Romeinen (leges romanorum)
Immigranten: barbaren ( leges barbarorum)
▪ In het zuiden: sterke dualiteit
▪ Breviarium Alarici: geldend recht vr Zuidelijk deel rijk = verzameling Romeinse wetten =>
kleine herwerking Codex Theodosianus
▪ in het noorden: juridisch pluralisme als geldend recht = recht op grond van nationaliteit =>
optekening van Germaanse volksrechten (optekeningen correct? Wss christelijker dan dat ze
waren)
▪ notariaat = sterke positie door FR RV
2. Lex Salica = (grotendeels) strafrecht; lex salica geldt alleen voor Salische Franken
▪ bevat geen grondwettelijke elementen, wel strafrechtelijke bepalingen
▪ geen fiscaal recht
o muntslag = privaat ipv nu publiek
o fiscus = koninklijk domein ipv overheidsinstantie
o publicus = koning als persoon
▪ grondslag Lex Salica: “bannum” = juridisch instrument van heerser om te bevelen, straffen,
verbieden,..) => op basis van bannum heeft hij teksten laten verzamelen (lex salica)
▪ tarievenboek voor misdrijven (niet publiekrechtelijk)
