DE GENETISCHE RAADPLEGING IN DE PRAKTIJK
1. GENETISCHE COUNSELING
“Geneti iounseling” of genetsic erfelijkhceidsadvies voor cet eerst geïntroduieerd door de ASHG
(Ameriian Soiiety of Human Genetiss.
- Genetsic erfelijkhceidsadvies = communicatiepocis waarin informate wordt gegeven aan een individu
met een (vermoeden van eens genetsice aandoening of met een risiio op een genetsice aandoening bij
ziiczelf of bij de (toekhomstges nakhomelingen
Vind bij voorkheur plaats in een genetsic ientrum waar professionele zorgverleners zijn opgeleid in
genetsice diagnostekh en iounseling.
In een genetsic ientrum: Artsen-genetiii genetsice iounselorsi psyicologen en verpleegkhundigen
in voor de genetsice raadplegingen.
België ceef erkhende genetsice ientra verbonden aan elkhe Belgisice universiteit
Volgens de Koninkhlijkhe besluiten bij cet tot stand khomen van de genetsice ientra in België moet
genetsice dienstverlening toegankhelijkh zijn voor iedereeni zonder enige soiiale en/of fnaniiële
drempel Wordt terugbetaald door cet RIZIV (rijkhsinsttuut voor ziekhte- en
invaliditeitsuitkherings mits ze zijn voorgesicreven door een khlinisic genetius
- ≠ Prestategeneeskhundei men voorziet genoeg tjd voor elkhe raadpleging
- Aspeiten waarbij multdisiiplinaire begeleiding noodzakhelijkh is
Besprekhing van medisice aspeiten van een genetsice aandoeningi zowel de diagnose als cet verloop
en de (eventueles becandeling van de aandoening
Bepalen van risiio’s op de aandoeningi zowel voor adviesvrager als voor familieleden en
(toekhomstges nakhomelingen
Besprekhen van de voorcanden zijnde optes/mogelijkhceden om met cet genetsic risiio om te gaan
Begeleiding in kheuze van gesicikhte gedragslijn voor adviesvrager of eictpaari rekhening coudende met
cet genetsic risiio en de etcisice en religieuze normen
Verstrekhkhen van psyicologisice ondersteuning bij cet verwerkhen van de informate om op zo’n
carmonieus mogelijkhe manier te leren leven met de erfelijkhe aandoening en cet genetsic risiio
- Erfelijkhceidsadvies steunt op 3 belangrijkhe pijlers
Vooplichtnn over de aard en overerfaarceid van de aandoening
Bijstand bij cet omgaan en bij de psyicologisice verwerkhing van deze informate
Biniliidinn bij verdere proireateve besluitvorming (khinderwenss
- De niet-directeeee wijze waarop de genetsice dienstverlening dient te gebeuren = ceel belangrijkh
Zorgverlener mag niet zijn/caar visie opleggen aan adviesvragers of toekhomstge ouders
Taakh = informeren zodat adviesvragers een eigeni weloverwogen beslissing khunnen nemen
- Meest frequentee indicateee eoore erfelijkheideadeieee ofe eraage naare onderzoek
Na geboorte van khind met 1 of meerdere liicamelijkhe afwijkhingen en/of verstandelijkhe beperkhing
Bij cet voorkhomen van een erfelijkhe aandoening in de familie (doofeidi muioi …s
Bij cet voorkhomen van een familiaal khankhersyndroom
Vraag naar prenatale diagnose bij vercoogde leefijd van de moeder of eicografsice afwijkhing of een
andere indiiate
Na cercaald miskhraam of vruictbaarceidsprobleem
Bij bloedverwantsicap
1
, Vadersicapsonderzoekh
2. TOEPASSINGEN VAN GENETISCHE TESTEN
Ondersiceid tussen diagnostsic onderzoekhi dragersicapsonderzoekh en voorspellend onderzoekh
2.1 DIAGNOSTISCH ONDERZOEK
- Doel = genetsic defeit identfieren in een khlinisic aangetast persoon met een vermoeden van een
genetsice aandoening of bij wie in de familie een erfelijkhe aandoening voorkhomt.
- Mutate/ genetsic defeit khan worden aangetoond door genetsic onderzoekh Diagnose is 100% zekher
- Geef buiten cet bevestgen/uitsluiten van een vermoedelijkhe diagnose ookh informate over cet risiio op
de aandoening bij familieleden en bij (toekhomstges khinderen van de patënt.
- Een iorreite diagnose wordt gesteld via
Degelijkhe persoonlijkhe en familiale anamnese (vragen gedurende raadplegings
Naziict van alle medisice dossiers
Opstellen van een zo volledig mogelijkhe stamboom
Klinisice evaluate door arts-genetius
Aanvullende onderzoekhen
Genetsic: icromosomenonderzoekhi DNA-onderzoekh
Niet-genetsic: bloedanalysei radiologisic onderzoekhi verwijzing naar andere medisice
speiialismen
Syndpoom: geceel van versicijnselen/symptomen die coren bij een ziekhte
2.2 DRAGERSCHAPSONDERZOEK
- Doel: nagegaan of een gezond individu drager is van een overerfare aandoening zonder dat dit
dragersicap impliiates incoudt voor de gezondceid van cet geteste individu
- Levert enkhel informate op die relevant is voor (toekhomstges nakhomelingen van cet individu
- Wordt meestal toegepast bij autosomaal reiessieve aandoeningeni X-gebonden reiessieve aandoeningen
en aandoeningen waarbij icromosoomdefeiten aanwezig zijn
- Gebeurt in regel niet op khinderleefijd om cet reict op autonomie en
niet-weten te bewaren en om cet gevaar voor stgmatsering en
disiriminate bij khinderen tegen te gaan.
- Zinvol in epi concietuili contixt (voor de zwangersicaps bij
personen at-riskh
- Kan ookh worden aangeboden in cet khader van genetsice sireening in
een bevolkhing om khoppels te identfieren met een vercoogd risiio op
muiovisiidose bij cun khinderen
2.2.1 DRAGERSCHAPSONDERZOEK BIJ MUCO
- Muiovisiidose of taaislijmziekhte = meest voorkhomende autosomaal reiessieve aandoening in onze
bevolkhing en ceef een prevalente van 1/2500 pasgeborenen
- 1/25 in bevolkhing = drager van muiovisiidose
2
, - Ccronisice en ongeneeslijkhe aandoening gepaard met een levensverwaictng van +/- 30-35jaar
Veroorzaakht door mutate in cet CFTR-gen (7q31.2.s
- Gekhenmerkht door
Afwijkhingen in de seiretes en muius (slijmens
Produieren van dikhkhei taaie slijmen die steeds terugkherende longinfeites leiden wat zorgt voor
vernietging van longweefsel en icronisic obstruitef longlijden tot gevolg
Verstopping van afvoerkhanalen van de exoiriene khlieren wat aanleiding geef tot panireas
(alvleeskhliersinsufiiënte en spijsverteringsproblemen.
- Pasgeborenen met aandoening cebben 10-20% meionium ileus = indikhkhing van cet foetaal feiaal
materiaal wat resulteert in darmobstruite
- Vrouwen met muio zijn minder vruictbaar door indikhkhing van de ierviiale muius
- Mannen met muio zijn 95% onvruictbaar door de afwezigceid van de zaadleider
- In cet CFTR-gen werden reeds meer dan 100 versicillende mutates besicrevens
Meest frequente = mutate F50
- Dragersicapsonderzoekh bij een at riskh individu khan worden aangeboden wanneer de genmutates in cet
aangetast familielid bekhend zijn dus wanneer DNA-onderzoekh = verriict bij de patënt met muio
Ookh bij de ouders van de aangetaste persoon zal men nakhijkhen welkhe fout in cet muio-gen zij dragen.
Hierna khan dragersicapsonderzoekh worden aangeboden aan at-riskh verwanten
Indien een verwante drager blijkht te zijn van 1 van de mutates zal ookh zijn/caar partner worden
nagekhekhen op dragersicap. Indien deze geen drager is wordt er niet verder getest
- Dragersicapsonderzoekh in khader van genetsice sireening in de bevolkhing coudt in dat khoppels die
prenataal onderzoekh ondergaan allebei worden getest op de 29 meest frequente mutates in cet CFTR-gen.
Deze vertegenwoordigen 93% van de mutates in de Belgisice bevolkhing
Indien geen van deze aanwezig is bij een individu is de khans op cet dragersicap gereduieerd tot a
priori khans van 1/25 naar 1/3000. 2 ouders met een normaal resultaat cebben dus een khans van
1/3000 x 1/3000 x ¼ = 1/360 000 op een khind met muio
Indien 1 ouder drager isi is de khans op een khind met muio 1 x 1/300 x ¼ = 1/1200
Er khan geen prenataal onderzoekh worden aangebodeni maar dragersicapsonderzoekh in de
familie van de ouder wel aanbevolen
Indien beide ouders drager is de khans op een khind met muio 1 x 1 x ¼ = ¼
Prenataal onderzoekh = mogelijkh
2.3 PRESYMPTOMATISCH OF VOORSPELLEND ONDERZOEK
- Doel: nagaan of een nizond individu een genetsic defeit vertoont waardoor cij/zij op latere leefijd een
erfelijkhe aandoening zal ontwikhkhelen. De dragersicapsstatus bepalen voor een nikindi mutati (=
mutate van een aandoening die reeds in de familie voorkhomt en waarbij er reeds aangetaste personen in
de familie zijns
- Geen diagnostsic onderzoekh!!!
Individu vertoont (nogs geen tekhenen van de ziekhte
- Onderzoekh levert informate op die relevant is voor de toekhomstge gezondceid van cet geteste individu en
voor zijn/caar (toekhomstges nakhomelingen
Betref meestal onderzoekh voor autosomaal dominante aandoeningen
- De meeste aandoeningen waarvoor men voorspellend onderzoekh doet zijn erfelijkhe neurodegenerateve
aandoeningen (bv ziekhte van Huntngtons en familiale khankhersyndromen
3
1. GENETISCHE COUNSELING
“Geneti iounseling” of genetsic erfelijkhceidsadvies voor cet eerst geïntroduieerd door de ASHG
(Ameriian Soiiety of Human Genetiss.
- Genetsic erfelijkhceidsadvies = communicatiepocis waarin informate wordt gegeven aan een individu
met een (vermoeden van eens genetsice aandoening of met een risiio op een genetsice aandoening bij
ziiczelf of bij de (toekhomstges nakhomelingen
Vind bij voorkheur plaats in een genetsic ientrum waar professionele zorgverleners zijn opgeleid in
genetsice diagnostekh en iounseling.
In een genetsic ientrum: Artsen-genetiii genetsice iounselorsi psyicologen en verpleegkhundigen
in voor de genetsice raadplegingen.
België ceef erkhende genetsice ientra verbonden aan elkhe Belgisice universiteit
Volgens de Koninkhlijkhe besluiten bij cet tot stand khomen van de genetsice ientra in België moet
genetsice dienstverlening toegankhelijkh zijn voor iedereeni zonder enige soiiale en/of fnaniiële
drempel Wordt terugbetaald door cet RIZIV (rijkhsinsttuut voor ziekhte- en
invaliditeitsuitkherings mits ze zijn voorgesicreven door een khlinisic genetius
- ≠ Prestategeneeskhundei men voorziet genoeg tjd voor elkhe raadpleging
- Aspeiten waarbij multdisiiplinaire begeleiding noodzakhelijkh is
Besprekhing van medisice aspeiten van een genetsice aandoeningi zowel de diagnose als cet verloop
en de (eventueles becandeling van de aandoening
Bepalen van risiio’s op de aandoeningi zowel voor adviesvrager als voor familieleden en
(toekhomstges nakhomelingen
Besprekhen van de voorcanden zijnde optes/mogelijkhceden om met cet genetsic risiio om te gaan
Begeleiding in kheuze van gesicikhte gedragslijn voor adviesvrager of eictpaari rekhening coudende met
cet genetsic risiio en de etcisice en religieuze normen
Verstrekhkhen van psyicologisice ondersteuning bij cet verwerkhen van de informate om op zo’n
carmonieus mogelijkhe manier te leren leven met de erfelijkhe aandoening en cet genetsic risiio
- Erfelijkhceidsadvies steunt op 3 belangrijkhe pijlers
Vooplichtnn over de aard en overerfaarceid van de aandoening
Bijstand bij cet omgaan en bij de psyicologisice verwerkhing van deze informate
Biniliidinn bij verdere proireateve besluitvorming (khinderwenss
- De niet-directeeee wijze waarop de genetsice dienstverlening dient te gebeuren = ceel belangrijkh
Zorgverlener mag niet zijn/caar visie opleggen aan adviesvragers of toekhomstge ouders
Taakh = informeren zodat adviesvragers een eigeni weloverwogen beslissing khunnen nemen
- Meest frequentee indicateee eoore erfelijkheideadeieee ofe eraage naare onderzoek
Na geboorte van khind met 1 of meerdere liicamelijkhe afwijkhingen en/of verstandelijkhe beperkhing
Bij cet voorkhomen van een erfelijkhe aandoening in de familie (doofeidi muioi …s
Bij cet voorkhomen van een familiaal khankhersyndroom
Vraag naar prenatale diagnose bij vercoogde leefijd van de moeder of eicografsice afwijkhing of een
andere indiiate
Na cercaald miskhraam of vruictbaarceidsprobleem
Bij bloedverwantsicap
1
, Vadersicapsonderzoekh
2. TOEPASSINGEN VAN GENETISCHE TESTEN
Ondersiceid tussen diagnostsic onderzoekhi dragersicapsonderzoekh en voorspellend onderzoekh
2.1 DIAGNOSTISCH ONDERZOEK
- Doel = genetsic defeit identfieren in een khlinisic aangetast persoon met een vermoeden van een
genetsice aandoening of bij wie in de familie een erfelijkhe aandoening voorkhomt.
- Mutate/ genetsic defeit khan worden aangetoond door genetsic onderzoekh Diagnose is 100% zekher
- Geef buiten cet bevestgen/uitsluiten van een vermoedelijkhe diagnose ookh informate over cet risiio op
de aandoening bij familieleden en bij (toekhomstges khinderen van de patënt.
- Een iorreite diagnose wordt gesteld via
Degelijkhe persoonlijkhe en familiale anamnese (vragen gedurende raadplegings
Naziict van alle medisice dossiers
Opstellen van een zo volledig mogelijkhe stamboom
Klinisice evaluate door arts-genetius
Aanvullende onderzoekhen
Genetsic: icromosomenonderzoekhi DNA-onderzoekh
Niet-genetsic: bloedanalysei radiologisic onderzoekhi verwijzing naar andere medisice
speiialismen
Syndpoom: geceel van versicijnselen/symptomen die coren bij een ziekhte
2.2 DRAGERSCHAPSONDERZOEK
- Doel: nagegaan of een gezond individu drager is van een overerfare aandoening zonder dat dit
dragersicap impliiates incoudt voor de gezondceid van cet geteste individu
- Levert enkhel informate op die relevant is voor (toekhomstges nakhomelingen van cet individu
- Wordt meestal toegepast bij autosomaal reiessieve aandoeningeni X-gebonden reiessieve aandoeningen
en aandoeningen waarbij icromosoomdefeiten aanwezig zijn
- Gebeurt in regel niet op khinderleefijd om cet reict op autonomie en
niet-weten te bewaren en om cet gevaar voor stgmatsering en
disiriminate bij khinderen tegen te gaan.
- Zinvol in epi concietuili contixt (voor de zwangersicaps bij
personen at-riskh
- Kan ookh worden aangeboden in cet khader van genetsice sireening in
een bevolkhing om khoppels te identfieren met een vercoogd risiio op
muiovisiidose bij cun khinderen
2.2.1 DRAGERSCHAPSONDERZOEK BIJ MUCO
- Muiovisiidose of taaislijmziekhte = meest voorkhomende autosomaal reiessieve aandoening in onze
bevolkhing en ceef een prevalente van 1/2500 pasgeborenen
- 1/25 in bevolkhing = drager van muiovisiidose
2
, - Ccronisice en ongeneeslijkhe aandoening gepaard met een levensverwaictng van +/- 30-35jaar
Veroorzaakht door mutate in cet CFTR-gen (7q31.2.s
- Gekhenmerkht door
Afwijkhingen in de seiretes en muius (slijmens
Produieren van dikhkhei taaie slijmen die steeds terugkherende longinfeites leiden wat zorgt voor
vernietging van longweefsel en icronisic obstruitef longlijden tot gevolg
Verstopping van afvoerkhanalen van de exoiriene khlieren wat aanleiding geef tot panireas
(alvleeskhliersinsufiiënte en spijsverteringsproblemen.
- Pasgeborenen met aandoening cebben 10-20% meionium ileus = indikhkhing van cet foetaal feiaal
materiaal wat resulteert in darmobstruite
- Vrouwen met muio zijn minder vruictbaar door indikhkhing van de ierviiale muius
- Mannen met muio zijn 95% onvruictbaar door de afwezigceid van de zaadleider
- In cet CFTR-gen werden reeds meer dan 100 versicillende mutates besicrevens
Meest frequente = mutate F50
- Dragersicapsonderzoekh bij een at riskh individu khan worden aangeboden wanneer de genmutates in cet
aangetast familielid bekhend zijn dus wanneer DNA-onderzoekh = verriict bij de patënt met muio
Ookh bij de ouders van de aangetaste persoon zal men nakhijkhen welkhe fout in cet muio-gen zij dragen.
Hierna khan dragersicapsonderzoekh worden aangeboden aan at-riskh verwanten
Indien een verwante drager blijkht te zijn van 1 van de mutates zal ookh zijn/caar partner worden
nagekhekhen op dragersicap. Indien deze geen drager is wordt er niet verder getest
- Dragersicapsonderzoekh in khader van genetsice sireening in de bevolkhing coudt in dat khoppels die
prenataal onderzoekh ondergaan allebei worden getest op de 29 meest frequente mutates in cet CFTR-gen.
Deze vertegenwoordigen 93% van de mutates in de Belgisice bevolkhing
Indien geen van deze aanwezig is bij een individu is de khans op cet dragersicap gereduieerd tot a
priori khans van 1/25 naar 1/3000. 2 ouders met een normaal resultaat cebben dus een khans van
1/3000 x 1/3000 x ¼ = 1/360 000 op een khind met muio
Indien 1 ouder drager isi is de khans op een khind met muio 1 x 1/300 x ¼ = 1/1200
Er khan geen prenataal onderzoekh worden aangebodeni maar dragersicapsonderzoekh in de
familie van de ouder wel aanbevolen
Indien beide ouders drager is de khans op een khind met muio 1 x 1 x ¼ = ¼
Prenataal onderzoekh = mogelijkh
2.3 PRESYMPTOMATISCH OF VOORSPELLEND ONDERZOEK
- Doel: nagaan of een nizond individu een genetsic defeit vertoont waardoor cij/zij op latere leefijd een
erfelijkhe aandoening zal ontwikhkhelen. De dragersicapsstatus bepalen voor een nikindi mutati (=
mutate van een aandoening die reeds in de familie voorkhomt en waarbij er reeds aangetaste personen in
de familie zijns
- Geen diagnostsic onderzoekh!!!
Individu vertoont (nogs geen tekhenen van de ziekhte
- Onderzoekh levert informate op die relevant is voor de toekhomstge gezondceid van cet geteste individu en
voor zijn/caar (toekhomstges nakhomelingen
Betref meestal onderzoekh voor autosomaal dominante aandoeningen
- De meeste aandoeningen waarvoor men voorspellend onderzoekh doet zijn erfelijkhe neurodegenerateve
aandoeningen (bv ziekhte van Huntngtons en familiale khankhersyndromen
3
