Cursusvoorbereiding Sociologie 1
Deel 1: De sociologie ontdekken
Hoofdstuk 1: De sociologische verzuchting
1.1 Wat is sociologie? Een poging tot definitie, die gelukkig mislukt
Sociologie is een recente en sociale wetenschap in vergelijking met bv. de economie en de
psychologie. Voor iemand die niet weet wat sociologie is zeggen de gegeven definities niets, maar
voor een socioloog zegt zo’n definitie te weinig. Doordat deze wetenschap dus zo jong is en omdat je
met een definitie uiteindelijk niet veel te weten komt, wordt er geen definitie gegeven.
❖ RAYMOND ARON (19e eeuw) had dus gelijk toen hij schreef dat het moeilijk is om tot een
definitie te komen van de sociologie.
❖ MAX WEBER (1864-1920) stelde de sociologie als volgt voor: ‘de wetenschappelijke poging
om het sociale handelen te begrijpen, met de bedoeling op die manier tot een causale
verklaring van het verloop en de effecten van dat handelen te komen’.
Bij deze definitie kunnen 2 kanttekeningen worden geplaatst:
1) De taak die Weber voor de sociologie opeist ook wat de psychologie, de antropologie
en de politicologie proberen te doen. Ze doen misschien niet hetzelfde, maar
onderzoeken wel dezelfde verschijnselen, hebben soortgelijke opvattingen, hanteren
dezelfde theorieën,… enz.
2) Weber stelt dat de sociologische verklaring causaal of oorzakelijk moet zijn, maar dit
is bijzonder algemeen en niet door elke beoefenaar van het vak aanvaard.
= Definities kunnen dus dienen om een verschijnsel vast te leggen, maar zijn veel minder geschikt om
een verschijnsel te begrijpen. Zo geldt dit ook voor de sociologie, die zich onder invloed van haar
eigen bevindingen en inzichten geregeld vernieuwt.
1.2 Wat de sociologie ons leert
1.2.1 De belangrijkste les
De klemtoon ligt in de sociologie op het inzicht in de samenleving en dit wordt geïllustreerd in de
volgende uitspraak: ALLES IS CONTINGENT, MAAR DAAROM NIET ARBITRAIR
= alles wat we aantreffen in de samenleving, zoals het recht, de wetten, de verschillende instituten,
die zijn er op een bepaalde manier, maar het zou niet onmogelijk zijn dat ze er ook anders hadden
kunnen uitzien dan het nu is.
= Het is niet omdat het contingente deze bepaalde vorm heeft aangenomen, dat het zijn reden ook
niet heeft dat het juist die vorm heeft aangenomen. De willekeurigheid wordt hier in vraag gesteld,
want er is een aanwezigheid van systematiek.
❖ VOORBEELD: Murdock- files
Antropoloog George Murdock (1897-1985) heeft zo veel mogelijk informatie proberen te
verzamelen over verschillende en verdwenen culturen. In deze Murdock-files zijn er 565
culturen geïnventariseerd. Deze informatie heeft hij opgedeeld in bepaalde categorieën of
kenmerken. Wij hebben een monogaam huwelijk, hierbij verbinden 2 mensen zich, maar hij
heeft ondervonden dat maar 20% van de culturen hieraan meedoen, wat dus in de
minderheid is. De grote meerderheid wordt gewonnen door polygamie, dat staat voor het
verbinden van een persoon van het ene geslacht met meerdere personen uit het andere
geslacht. In de meeste gevallen gaat dit hier om polygynie (1 man met meerdere vrouwen),
maar in 4 andere culturen gaat het om polyandrie (1 vrouw met meerdere mannen).
Toegepast: het huwelijk is variabel naargelang de plaats dat je leeft door een verschillende
cultuur (contingent), maar de reden voor de diversiteit hieraan kan te maken hebben met
o.a. de economie (arbitrair).
,Vanaf de 17e eeuw stellen we dat het bewustzijn van het contingente duidelijk doordringt tot de
Europese intellectuele elite. De Franse filosoof Blaise Pascal (1623-1662) drukte het relativerende
besef dat daarmee gepaard gaat uit tot: Wat geldt als waarheid aan de ene kant van de Pyreneeën is
dwaasheid aan de andere kant. Vandaag de dag is dat besef nagenoeg gemeengoed geworden.
1.2.2 Contingentie
Besef van contingentie speelt in de sociologie een belangrijke rol.
HOWARD BECKER (1963): ‘afwijkend gedrag wordt door de samenleving geproduceerd’, hiermee
bedoelt hij dat de normen die we hanteren om afwijkend en crimineel gedrag te beoordelen van
sociale oorsprong zijn en daarom verschillen de ene tot de andere samenleving van elkaar en het ene
tijdperk van het andere. Pascal zou zeggen dat het niet is omdat de afwijkende aan de ene zijde van
de Pyreneeën zijn, dat de mensen aan de andere zijde dat ook zijn.
= dubbele taak:
▪ Verklaren waarom bepaalde individuen tot afwijkend gedrag komen
▪ Verklaren waarom bepaalde gedragingen in bepaalde samenlevingen afwijkend zijn en in
andere niet
1.3 Contingent, maar niet arbitrair
JEAN-JACQUES ROUSSEAU – 18e eeuw Franse denker
= stelde zich de vraag hoe dat mensen de wet kan doen eerbiedigen als ze er zich van bewust worden
dat zij die zelf hebben gemaakt. Zolang ze wisten dat de wet van buitenaf wordt bepaald, door bv
een god of een opperwezen, gingen ze blijven luisteren, maar als ze besefte dat het eigenlijk
producten of conventies zijn dan dreigde dat respect volgens hem te verdwijnen. Hier wordt dus
duidelijk dat een religie mensen aanzet voor het naleven van wetten. Hierdoor is het dus belangrijk
dat deze religie zorgt voor het kweken van goede, degelijke burgers. Daarom kwam hij met de civiele
religies en bekritiseerde hij het Christendom. (Nu doen we dit a.d.h.v. onderwijs door leerplicht die
ons niet enkel nieuwe dingen leert, maar ons ook opvoed tot een degelijke burger, want we leren
open te staan voor etniciteit, politieke interesse,… enz.)
SAMENVATTING= het besef van het contingente betekent dat men de organisatie van de
samenleving niet langer op rekening van goddelijke wil of natuurlijke noodzaak kan schrijven, want
de mensen zijn er de makers van. Maar dit is geen positief geloof, want mensen worden er hulpeloze,
stuurloze en stuntelige scheppers. KARL MARX geeft dit weer als volgt: mensen maken hun eigen
geschiedenis, doch niet onder de voorwaarden die ze zelf kiezen.
= NU NOG STEEDS ACTUEEL: Waarom is het contingente niet arbitrair of willekeurig?
De sociologie heeft hier nog geen pasklaar antwoord op, maar we kunnen dit wel verduidelijken aan
de hand van 3 verschillende manieren waarop we die vraagstelling in de loop van de geschiedenis
van de sociologie werd aangepakt.
✓ Aanloop van de ontwikkeling van de sociologie (Verlichting vs. Tegen-Verlichting)
✓ Eerste sociologen: Auguste Comte
✓ Debat tussen Habermas en Luhmann
= > + De Verlichters verwierpen het geloof en kozen voor het volgen van de rede en de wetenschap,
omdat ze ervan overtuigd waren dat dat de sleutel was voor vrijheid, aan de hand van emancipatie
en vooruitgangspositivisme. Dus als de mensen redelijk zouden handelen dan zou het samenleven
door vooruitgang worden gekenmerkt. (bevrijdingsdenken)
+ De Tegen-Verlichters aan de andere kant vreesde dat het redelijke handelen tot egoïsme,
sociale ontreddering en vervreemding zou leiden. Zij waren er dus van overtuigd dat godsdienst en
gezag noodzakelijk waren om het samenleven te regelen.
= > Auguste Comte was niet de eerste socioloog, maar wel de eerste die de term sociologie
gebruikte. Hij probeerde beide visies uit de Verlichting en Tegen-Verlichting met elkaar te verzoenen.
Nochtans was hij een kind van de Verlichting, want hij pleitte voor empirisch onderzoek o.a. door zijn
zakelijke, strakke en wetenschappelijke observatie en logica gesteunde sociologie (= sociale fysica: hij
probeerde de mens te benaderen als een exacte wetenschap om wetmatigheden op te stellen zoals
in de natuur dat wordt gedaan).
,Ook beschouwde hij de kennis en theorie als een middel om de waargenomen feiten te coördineren
tot grotere gehelen. Hij maakte een onderverdeling van 3 STADIA’S in de menselijke ontwikkeling:
1) Het religieuze
2) Het metafysische
3) Wetenschappelijk denken (= menselijk handelen en het overleven wordt door de rede geleid)
Nochtans was hij ook gevoelig voor de argumenten van de Tegen-Verlichters (vb. Bonald en de
Maistre) , want hij geloofde er ook niet in dat er automatisch door middel van de rede er een
geregelde en goede samenleving zou ontstaan. Het respect voor de wetten en de maatschappelijke
orde heeft daarentegen een irrationele grondslag. Het steunt namelijk op (bij)geloof, een
onverklaard respect voor gezag, op de verleiding door en de fascinatie voor rituelen. De oude religies
hadden voor hem geen invloed meer, ze waren afgedaan. Dit toonde hij aan in zijn boek (système de
politique positive) waarin hij schrijft dat god een verwerpelijke en belachelijke figuur is die
vooruitgang belemmert. Hierdoor ging Comte op zoek naar een manier die aantoonde dat de mens
een rol heeft in het scheppen van de sociale orde (= de mogelijkheid om tot nageleefde regels te
komen) zonder dat dit leidde tot een willekeurigheid of een bestaande orde dat enkel onder dwang
en misleiding verkregen kan worden. Dit schreef hij neer in le Système de politique positive en
bondig samengevat stond hierin dat het menselijk handelen (2 grote krachten) niet alleen geleid
wordt door de rede, maar ook door de impulsen, gevoelens en emoties. De rede werd gericht aan de
hand van de wetenschap en de emotie aan de hand van religie, omdat deze instelling de gedachten
en de gevoelens van de mensen samenbrengt en kanaliseert. Zijn groot idee was dus om een nieuwe
religie te bedenken, namelijk religie van de mensheid (l’amour pour principe et l’ordre pour base; le
progrès pour but). Hierin stond de capaciteit van de mensen om hun energie op wenselijke
doelstellingen te richten centraal. Dit werkte hij verder uit met heiligen, rituelen, kalender, … enz. ,
maar dit werd het einde van succes en zorgde er zelfs voor dat de term sociologie even werd gelinkt
met het irrationele van Comte.
= > De vraag van Comte blijft actueel: Hoe kunnen mensen hun eigen lot in handen nemen (als
samenleving) ZONDER dat hun samenleving steunt op macht of misleiding? Dus het leven met
contingentie is een debat geweest tussen 2 sociologen van de 20e eeuw, namelijk Jürgen HABERMAS
en Niklas LUHMANN.
▪ Enerzijds heb je Habermas die dit verklaart met de methode van de wetenschap, want voor
hem is de geschiedenis door de mens gemaakt door middel van de rede. Hij beschrijft dit
echter als de wetenschappelijke rede die je niet kan zeggen wat je moet doen, hoe we het
iets efficiënt en doeltreffend kunnen aannemen is mogelijk, maar niet waarom we het ene
dan het andere moeten doen. De keuze die dan gemaakt wordt is dan irrationeel en
subjectief. Hier kan men dus niet van arbitrair spreken, omdat we niet willekeurig kiezen
voor de beslissingen die we dan nemen. Hij is dan ook van oordeel dat we kennis- en
handelingswijzen moeten ontwikkelen die ons toestaan onze doelen en dus onze
geschiedenis redelijk te kiezen en te beheersen. Voor hem staat dus ook open concentratie
centraal, doordat al de redelijke mensen die in debat dan met elkaar staan naar het einde
toe het met elkaar eens zouden worden over wat ze moeten doen en hoe ze
beleidsprioriteiten moeten stellen. Hij bouwt dus verder op de Verlichting, maar vindt de
Verlichting zelf wel echter een onvoldragen proces, doordat hij verder gaat in het proces
door er open communicatie aan toe te voegen.
ANTWOORD OP DE VRAAG: Hoe leven met het contingente, door middel van open
communicatie, want hierdoor zouden de regels en de instellingen die we zelf maken niet
meer willekeurig (arbitrair) zijn, want het zijn al de redelijke en eerlijke mensen die ze
zouden onderschrijven.
▪ Anderzijds heb je Luhmann die hier niet in geloofd, omdat hij stelt dat het zinloos is zich af te
vragen welke doelen de juiste zijn. Ook die eerlijke en redelijke mensen kunnen noch na een
discussie het nog oneens met elkaar zijn, het verzekerd dus niet dat ze het unaniem met
elkaar eens zullen zijn.
, ZIJN ANTWOORD op de vraag is dus dat we moeten leren leven met het contingente door het
arbitraire op een aantal punten te leren aanvaarden aan de hand van bv. DE
MEERDERHEIDSREGEL die inhoudt dat de helft plus 1 de meerderheid vormt. Ook al weet
men niet of deze meerderheid de doelen wel tot het rechte eind zullen brengen, maar als we
ze niet volgen dan creëren we chaos wat nog tot ergere vormen van willekeur kunnen
zorgen. Ander voorbeeld is door het RECHTSPOSITIVISME die stelt dat een wet respect
verdient, ongeacht haar inhoud of doelen die zij dient, zolang zij maar op correcte wijze,
volgens de voorziene procedure, tot stand is gekomen. Want wat rechtvaardig is of niet, daar
zullen mensen het nooit met elkaar eens zijn. Men kan dus zeggen dat Luhmann verder
bouwt op de Tegen-Verlichting. Hij gelooft niet dat we onze doelen en regels ooit zullen leren
kiezen op een manier die iedereen bevredigt en die door iedereen als rechtvaardig en
redelijk aanschouwt zal worden. Dus beperking van mensen hun keuzes kunnen zorgen voor
het hebben van chaos. Ten laatste kan religie hier ook bij helpen om deze overtuiging te
bevorderen.
De sociologie is één van de manieren waarop hedendaagse mensen zoeken naar wat orde mogelijk
maakt in een maatschappij die weet dat ze zichzelf schept. Luhmann en Habermas geven een paar
van de vele richtingen waarin een antwoord kan gevonden worden weer. Zij doen dit aan de hand
van een filosofische manier (via een denkoefening tot een uitspraak komen) terwijl de meeste
sociologen dit op een zakelijkere manier doen, want zij kijken naar DE WIJZE (specifieker) waarop
mensen met elkaar overeenstemmen over de gezamenlijke doelen en gemeenschappelijke
opvattingen.
• Hoe komen we in contingente wereld toch tot gedeelde opvattingen, waarden; hoe scheppen we
orde (zie deel 2), Maar hoe we leven zonder conflict en geweld ondanks verschillen, is door de
communicatie vreedzaam te laten verlopen, maar hier moet dus een bepaalde ruimte gemaakt
worden, zodat die vreedzame communicatie mogelijk is tussen partijen die het niet met elkaar eens
zijn.
1.4 Waarom al die zorgen om orde?
De sociale orde omvat niet het behoud van bestaande machtsverhoudingen en het zorgen ervan dat
deze ongewijzigd blijven, maar het is wel de mogelijkheid om tot nageleefde regels te komen.
VOORBEELD; verkeersregels; Rechts of links rijden van de baan maakt op zich niet uit, zolang er
afspraken zijn en deze regels worden nageleefd van waar jij precies op een bepaald moment op de
baan moet rijden. Hoe dat we op zo’n regels komen hebben sociologen uiteenlopende antwoorden
over, maar wat wel gemeenschappelijk is aan die verschillende antwoorden is dat de sociale orde
voor voorspelbaarheid en berekenbaarheid zorgt waardoor de wereld leefbaar is noch in oorlog en
conflicten. Door de sociale orde nemen we namelijk afstand op ons eigen handelen, bv het nemen
van de trein brengt ons waar we willen zijn maar we moeten dus niet nadenken over hoe we daar
moeten geraken, omdat het enige dat we moeten doen is instappen en uitstappen aan onze
bestemming. Ondanks de sociologie afstand wil houden over het debat van de verlichting en de
tegen-verlichting, noch is de sociologie een kind van de Verlichting en een onderdeel is gebleven van
een emancipatieproces. We geloven immers niet dat ons leven door God bepaald worden, maar
echter door onszelf en door deze bewustzijn moeten er beperkingen aanwezig zijn en respect voor
bepaalde regels anders zou het leven onvoorspelbaar worden en onleefbaar waarin allen tegen allen
het met zich zouden opnemen. Hierdoor het ontstaan van 2 FUNDAMENTELE VRAGEN:
1. Hoe worden voorspelbaarheid en een mate van orde gerealiseerd?
= het probleem van de orde (zie deel 2)
2. Welke regels zijn absoluut nodig en dus niet-arbitrair?
= het probleem van de niet-arbitraire contingentie
Deel 1: De sociologie ontdekken
Hoofdstuk 1: De sociologische verzuchting
1.1 Wat is sociologie? Een poging tot definitie, die gelukkig mislukt
Sociologie is een recente en sociale wetenschap in vergelijking met bv. de economie en de
psychologie. Voor iemand die niet weet wat sociologie is zeggen de gegeven definities niets, maar
voor een socioloog zegt zo’n definitie te weinig. Doordat deze wetenschap dus zo jong is en omdat je
met een definitie uiteindelijk niet veel te weten komt, wordt er geen definitie gegeven.
❖ RAYMOND ARON (19e eeuw) had dus gelijk toen hij schreef dat het moeilijk is om tot een
definitie te komen van de sociologie.
❖ MAX WEBER (1864-1920) stelde de sociologie als volgt voor: ‘de wetenschappelijke poging
om het sociale handelen te begrijpen, met de bedoeling op die manier tot een causale
verklaring van het verloop en de effecten van dat handelen te komen’.
Bij deze definitie kunnen 2 kanttekeningen worden geplaatst:
1) De taak die Weber voor de sociologie opeist ook wat de psychologie, de antropologie
en de politicologie proberen te doen. Ze doen misschien niet hetzelfde, maar
onderzoeken wel dezelfde verschijnselen, hebben soortgelijke opvattingen, hanteren
dezelfde theorieën,… enz.
2) Weber stelt dat de sociologische verklaring causaal of oorzakelijk moet zijn, maar dit
is bijzonder algemeen en niet door elke beoefenaar van het vak aanvaard.
= Definities kunnen dus dienen om een verschijnsel vast te leggen, maar zijn veel minder geschikt om
een verschijnsel te begrijpen. Zo geldt dit ook voor de sociologie, die zich onder invloed van haar
eigen bevindingen en inzichten geregeld vernieuwt.
1.2 Wat de sociologie ons leert
1.2.1 De belangrijkste les
De klemtoon ligt in de sociologie op het inzicht in de samenleving en dit wordt geïllustreerd in de
volgende uitspraak: ALLES IS CONTINGENT, MAAR DAAROM NIET ARBITRAIR
= alles wat we aantreffen in de samenleving, zoals het recht, de wetten, de verschillende instituten,
die zijn er op een bepaalde manier, maar het zou niet onmogelijk zijn dat ze er ook anders hadden
kunnen uitzien dan het nu is.
= Het is niet omdat het contingente deze bepaalde vorm heeft aangenomen, dat het zijn reden ook
niet heeft dat het juist die vorm heeft aangenomen. De willekeurigheid wordt hier in vraag gesteld,
want er is een aanwezigheid van systematiek.
❖ VOORBEELD: Murdock- files
Antropoloog George Murdock (1897-1985) heeft zo veel mogelijk informatie proberen te
verzamelen over verschillende en verdwenen culturen. In deze Murdock-files zijn er 565
culturen geïnventariseerd. Deze informatie heeft hij opgedeeld in bepaalde categorieën of
kenmerken. Wij hebben een monogaam huwelijk, hierbij verbinden 2 mensen zich, maar hij
heeft ondervonden dat maar 20% van de culturen hieraan meedoen, wat dus in de
minderheid is. De grote meerderheid wordt gewonnen door polygamie, dat staat voor het
verbinden van een persoon van het ene geslacht met meerdere personen uit het andere
geslacht. In de meeste gevallen gaat dit hier om polygynie (1 man met meerdere vrouwen),
maar in 4 andere culturen gaat het om polyandrie (1 vrouw met meerdere mannen).
Toegepast: het huwelijk is variabel naargelang de plaats dat je leeft door een verschillende
cultuur (contingent), maar de reden voor de diversiteit hieraan kan te maken hebben met
o.a. de economie (arbitrair).
,Vanaf de 17e eeuw stellen we dat het bewustzijn van het contingente duidelijk doordringt tot de
Europese intellectuele elite. De Franse filosoof Blaise Pascal (1623-1662) drukte het relativerende
besef dat daarmee gepaard gaat uit tot: Wat geldt als waarheid aan de ene kant van de Pyreneeën is
dwaasheid aan de andere kant. Vandaag de dag is dat besef nagenoeg gemeengoed geworden.
1.2.2 Contingentie
Besef van contingentie speelt in de sociologie een belangrijke rol.
HOWARD BECKER (1963): ‘afwijkend gedrag wordt door de samenleving geproduceerd’, hiermee
bedoelt hij dat de normen die we hanteren om afwijkend en crimineel gedrag te beoordelen van
sociale oorsprong zijn en daarom verschillen de ene tot de andere samenleving van elkaar en het ene
tijdperk van het andere. Pascal zou zeggen dat het niet is omdat de afwijkende aan de ene zijde van
de Pyreneeën zijn, dat de mensen aan de andere zijde dat ook zijn.
= dubbele taak:
▪ Verklaren waarom bepaalde individuen tot afwijkend gedrag komen
▪ Verklaren waarom bepaalde gedragingen in bepaalde samenlevingen afwijkend zijn en in
andere niet
1.3 Contingent, maar niet arbitrair
JEAN-JACQUES ROUSSEAU – 18e eeuw Franse denker
= stelde zich de vraag hoe dat mensen de wet kan doen eerbiedigen als ze er zich van bewust worden
dat zij die zelf hebben gemaakt. Zolang ze wisten dat de wet van buitenaf wordt bepaald, door bv
een god of een opperwezen, gingen ze blijven luisteren, maar als ze besefte dat het eigenlijk
producten of conventies zijn dan dreigde dat respect volgens hem te verdwijnen. Hier wordt dus
duidelijk dat een religie mensen aanzet voor het naleven van wetten. Hierdoor is het dus belangrijk
dat deze religie zorgt voor het kweken van goede, degelijke burgers. Daarom kwam hij met de civiele
religies en bekritiseerde hij het Christendom. (Nu doen we dit a.d.h.v. onderwijs door leerplicht die
ons niet enkel nieuwe dingen leert, maar ons ook opvoed tot een degelijke burger, want we leren
open te staan voor etniciteit, politieke interesse,… enz.)
SAMENVATTING= het besef van het contingente betekent dat men de organisatie van de
samenleving niet langer op rekening van goddelijke wil of natuurlijke noodzaak kan schrijven, want
de mensen zijn er de makers van. Maar dit is geen positief geloof, want mensen worden er hulpeloze,
stuurloze en stuntelige scheppers. KARL MARX geeft dit weer als volgt: mensen maken hun eigen
geschiedenis, doch niet onder de voorwaarden die ze zelf kiezen.
= NU NOG STEEDS ACTUEEL: Waarom is het contingente niet arbitrair of willekeurig?
De sociologie heeft hier nog geen pasklaar antwoord op, maar we kunnen dit wel verduidelijken aan
de hand van 3 verschillende manieren waarop we die vraagstelling in de loop van de geschiedenis
van de sociologie werd aangepakt.
✓ Aanloop van de ontwikkeling van de sociologie (Verlichting vs. Tegen-Verlichting)
✓ Eerste sociologen: Auguste Comte
✓ Debat tussen Habermas en Luhmann
= > + De Verlichters verwierpen het geloof en kozen voor het volgen van de rede en de wetenschap,
omdat ze ervan overtuigd waren dat dat de sleutel was voor vrijheid, aan de hand van emancipatie
en vooruitgangspositivisme. Dus als de mensen redelijk zouden handelen dan zou het samenleven
door vooruitgang worden gekenmerkt. (bevrijdingsdenken)
+ De Tegen-Verlichters aan de andere kant vreesde dat het redelijke handelen tot egoïsme,
sociale ontreddering en vervreemding zou leiden. Zij waren er dus van overtuigd dat godsdienst en
gezag noodzakelijk waren om het samenleven te regelen.
= > Auguste Comte was niet de eerste socioloog, maar wel de eerste die de term sociologie
gebruikte. Hij probeerde beide visies uit de Verlichting en Tegen-Verlichting met elkaar te verzoenen.
Nochtans was hij een kind van de Verlichting, want hij pleitte voor empirisch onderzoek o.a. door zijn
zakelijke, strakke en wetenschappelijke observatie en logica gesteunde sociologie (= sociale fysica: hij
probeerde de mens te benaderen als een exacte wetenschap om wetmatigheden op te stellen zoals
in de natuur dat wordt gedaan).
,Ook beschouwde hij de kennis en theorie als een middel om de waargenomen feiten te coördineren
tot grotere gehelen. Hij maakte een onderverdeling van 3 STADIA’S in de menselijke ontwikkeling:
1) Het religieuze
2) Het metafysische
3) Wetenschappelijk denken (= menselijk handelen en het overleven wordt door de rede geleid)
Nochtans was hij ook gevoelig voor de argumenten van de Tegen-Verlichters (vb. Bonald en de
Maistre) , want hij geloofde er ook niet in dat er automatisch door middel van de rede er een
geregelde en goede samenleving zou ontstaan. Het respect voor de wetten en de maatschappelijke
orde heeft daarentegen een irrationele grondslag. Het steunt namelijk op (bij)geloof, een
onverklaard respect voor gezag, op de verleiding door en de fascinatie voor rituelen. De oude religies
hadden voor hem geen invloed meer, ze waren afgedaan. Dit toonde hij aan in zijn boek (système de
politique positive) waarin hij schrijft dat god een verwerpelijke en belachelijke figuur is die
vooruitgang belemmert. Hierdoor ging Comte op zoek naar een manier die aantoonde dat de mens
een rol heeft in het scheppen van de sociale orde (= de mogelijkheid om tot nageleefde regels te
komen) zonder dat dit leidde tot een willekeurigheid of een bestaande orde dat enkel onder dwang
en misleiding verkregen kan worden. Dit schreef hij neer in le Système de politique positive en
bondig samengevat stond hierin dat het menselijk handelen (2 grote krachten) niet alleen geleid
wordt door de rede, maar ook door de impulsen, gevoelens en emoties. De rede werd gericht aan de
hand van de wetenschap en de emotie aan de hand van religie, omdat deze instelling de gedachten
en de gevoelens van de mensen samenbrengt en kanaliseert. Zijn groot idee was dus om een nieuwe
religie te bedenken, namelijk religie van de mensheid (l’amour pour principe et l’ordre pour base; le
progrès pour but). Hierin stond de capaciteit van de mensen om hun energie op wenselijke
doelstellingen te richten centraal. Dit werkte hij verder uit met heiligen, rituelen, kalender, … enz. ,
maar dit werd het einde van succes en zorgde er zelfs voor dat de term sociologie even werd gelinkt
met het irrationele van Comte.
= > De vraag van Comte blijft actueel: Hoe kunnen mensen hun eigen lot in handen nemen (als
samenleving) ZONDER dat hun samenleving steunt op macht of misleiding? Dus het leven met
contingentie is een debat geweest tussen 2 sociologen van de 20e eeuw, namelijk Jürgen HABERMAS
en Niklas LUHMANN.
▪ Enerzijds heb je Habermas die dit verklaart met de methode van de wetenschap, want voor
hem is de geschiedenis door de mens gemaakt door middel van de rede. Hij beschrijft dit
echter als de wetenschappelijke rede die je niet kan zeggen wat je moet doen, hoe we het
iets efficiënt en doeltreffend kunnen aannemen is mogelijk, maar niet waarom we het ene
dan het andere moeten doen. De keuze die dan gemaakt wordt is dan irrationeel en
subjectief. Hier kan men dus niet van arbitrair spreken, omdat we niet willekeurig kiezen
voor de beslissingen die we dan nemen. Hij is dan ook van oordeel dat we kennis- en
handelingswijzen moeten ontwikkelen die ons toestaan onze doelen en dus onze
geschiedenis redelijk te kiezen en te beheersen. Voor hem staat dus ook open concentratie
centraal, doordat al de redelijke mensen die in debat dan met elkaar staan naar het einde
toe het met elkaar eens zouden worden over wat ze moeten doen en hoe ze
beleidsprioriteiten moeten stellen. Hij bouwt dus verder op de Verlichting, maar vindt de
Verlichting zelf wel echter een onvoldragen proces, doordat hij verder gaat in het proces
door er open communicatie aan toe te voegen.
ANTWOORD OP DE VRAAG: Hoe leven met het contingente, door middel van open
communicatie, want hierdoor zouden de regels en de instellingen die we zelf maken niet
meer willekeurig (arbitrair) zijn, want het zijn al de redelijke en eerlijke mensen die ze
zouden onderschrijven.
▪ Anderzijds heb je Luhmann die hier niet in geloofd, omdat hij stelt dat het zinloos is zich af te
vragen welke doelen de juiste zijn. Ook die eerlijke en redelijke mensen kunnen noch na een
discussie het nog oneens met elkaar zijn, het verzekerd dus niet dat ze het unaniem met
elkaar eens zullen zijn.
, ZIJN ANTWOORD op de vraag is dus dat we moeten leren leven met het contingente door het
arbitraire op een aantal punten te leren aanvaarden aan de hand van bv. DE
MEERDERHEIDSREGEL die inhoudt dat de helft plus 1 de meerderheid vormt. Ook al weet
men niet of deze meerderheid de doelen wel tot het rechte eind zullen brengen, maar als we
ze niet volgen dan creëren we chaos wat nog tot ergere vormen van willekeur kunnen
zorgen. Ander voorbeeld is door het RECHTSPOSITIVISME die stelt dat een wet respect
verdient, ongeacht haar inhoud of doelen die zij dient, zolang zij maar op correcte wijze,
volgens de voorziene procedure, tot stand is gekomen. Want wat rechtvaardig is of niet, daar
zullen mensen het nooit met elkaar eens zijn. Men kan dus zeggen dat Luhmann verder
bouwt op de Tegen-Verlichting. Hij gelooft niet dat we onze doelen en regels ooit zullen leren
kiezen op een manier die iedereen bevredigt en die door iedereen als rechtvaardig en
redelijk aanschouwt zal worden. Dus beperking van mensen hun keuzes kunnen zorgen voor
het hebben van chaos. Ten laatste kan religie hier ook bij helpen om deze overtuiging te
bevorderen.
De sociologie is één van de manieren waarop hedendaagse mensen zoeken naar wat orde mogelijk
maakt in een maatschappij die weet dat ze zichzelf schept. Luhmann en Habermas geven een paar
van de vele richtingen waarin een antwoord kan gevonden worden weer. Zij doen dit aan de hand
van een filosofische manier (via een denkoefening tot een uitspraak komen) terwijl de meeste
sociologen dit op een zakelijkere manier doen, want zij kijken naar DE WIJZE (specifieker) waarop
mensen met elkaar overeenstemmen over de gezamenlijke doelen en gemeenschappelijke
opvattingen.
• Hoe komen we in contingente wereld toch tot gedeelde opvattingen, waarden; hoe scheppen we
orde (zie deel 2), Maar hoe we leven zonder conflict en geweld ondanks verschillen, is door de
communicatie vreedzaam te laten verlopen, maar hier moet dus een bepaalde ruimte gemaakt
worden, zodat die vreedzame communicatie mogelijk is tussen partijen die het niet met elkaar eens
zijn.
1.4 Waarom al die zorgen om orde?
De sociale orde omvat niet het behoud van bestaande machtsverhoudingen en het zorgen ervan dat
deze ongewijzigd blijven, maar het is wel de mogelijkheid om tot nageleefde regels te komen.
VOORBEELD; verkeersregels; Rechts of links rijden van de baan maakt op zich niet uit, zolang er
afspraken zijn en deze regels worden nageleefd van waar jij precies op een bepaald moment op de
baan moet rijden. Hoe dat we op zo’n regels komen hebben sociologen uiteenlopende antwoorden
over, maar wat wel gemeenschappelijk is aan die verschillende antwoorden is dat de sociale orde
voor voorspelbaarheid en berekenbaarheid zorgt waardoor de wereld leefbaar is noch in oorlog en
conflicten. Door de sociale orde nemen we namelijk afstand op ons eigen handelen, bv het nemen
van de trein brengt ons waar we willen zijn maar we moeten dus niet nadenken over hoe we daar
moeten geraken, omdat het enige dat we moeten doen is instappen en uitstappen aan onze
bestemming. Ondanks de sociologie afstand wil houden over het debat van de verlichting en de
tegen-verlichting, noch is de sociologie een kind van de Verlichting en een onderdeel is gebleven van
een emancipatieproces. We geloven immers niet dat ons leven door God bepaald worden, maar
echter door onszelf en door deze bewustzijn moeten er beperkingen aanwezig zijn en respect voor
bepaalde regels anders zou het leven onvoorspelbaar worden en onleefbaar waarin allen tegen allen
het met zich zouden opnemen. Hierdoor het ontstaan van 2 FUNDAMENTELE VRAGEN:
1. Hoe worden voorspelbaarheid en een mate van orde gerealiseerd?
= het probleem van de orde (zie deel 2)
2. Welke regels zijn absoluut nodig en dus niet-arbitrair?
= het probleem van de niet-arbitraire contingentie
