Samenvatting – Filosofie
Inhoud
Inhoud ..................................................................................................................................................... 1
0. Inleiding ............................................................................................................................................... 4
1. Leven in een moderne maatschappij .................................................................................................. 5
1.1. Het moderne wereldbeeld ........................................................................................................... 5
1.1.1. Filosofisch debat .................................................................................................................... 5
1.1.2. Moderniteit/modernisering .................................................................................................. 6
1.1.3. Van een Aristotelisch naar een modern wereldbeeld........................................................... 7
1.1.4. De theorie van de 4 oorzaken ............................................................................................... 7
1.1.5. Contrast: moderne wetenschapsopvatting (<-> premoderne samenleving) ........................ 8
1.1.6. Moderne wetenschapsopvatting .......................................................................................... 8
1.1.7. Aristoteles: onbewogen beweger ......................................................................................... 8
1.1.8. Contrast met de moderne ervaring – Albert Camus ............................................................. 9
1.1.9. Moderne zingevingscrisis ...................................................................................................... 9
1.1.10. Grenzen van de rationaliteit................................................................................................ 9
1.2. De ambivalentie van de moderne economie ............................................................................. 10
1.2.1. Vervreemding ...................................................................................................................... 10
1.2.2. Moderniteit ......................................................................................................................... 11
1.2.3. Fetisjisme ............................................................................................................................. 11
1.2.4. Max Weber (1864-1920) - Doelrationaliteit ........................................................................ 12
1.2.5. Illustratie: Franz Kafka (1883-1924) .................................................................................... 13
1.2.6. Leidt rationalisering tot irrationaliteit? ............................................................................... 13
1.2.7. Grenzen van de rationaliteit................................................................................................ 14
1.2.8. Vervreemding en de moderne economie ........................................................................... 14
1.2.9. Habermas: kolonisering van de leefwereld ......................................................................... 14
1.3. Moderniteit en de zoektocht naar het authentieke leven ........................................................ 16
1.3.1. Moderniteit en authenticiteit.............................................................................................. 16
1.3.2. Søren Kierkegaard (1813-1855)........................................................................................... 16
1.3.3. Stadia op de levensweg (1845)............................................................................................ 16
1.3.4. Martin Heidegger: ‘sein zum Tode’ ..................................................................................... 17
1.3.5. Husserl en de fenomenologie.............................................................................................. 17
1.3.6. Heidegger: Sein und Zeit (1927) .......................................................................................... 18
2. Filosofie van de wetenschappelijke kennis ....................................................................................... 19
2.1.Het probleem van de inductie: David Hume ............................................................................... 20
1
, Samenvatting – Filosofie
2.1.1. David Hume ......................................................................................................................... 20
2.2. Falsificationisme: Karl Popper .................................................................................................... 22
2.2.1. Falsificatie ............................................................................................................................ 22
2.2.2. Hypothetisch-deductieve wetenschapsopvatting ............................................................... 22
2.3. Logica en argumentatieleer........................................................................................................ 23
2.3.1. Geldige redenering .............................................................................................................. 23
2.3.2. Ongeldige redenering .......................................................................................................... 23
2.3.3. Formalisering ....................................................................................................................... 23
2.3.4. Het belang vande betekenis van termen ............................................................................ 24
2.3.5. Drogredenen bij het argumenteren .................................................................................... 24
3. Ethische theorieën............................................................................................................................. 26
3.1. Michael Sandel en het crowding out effect ............................................................................... 26
3.1.1. Kritiek van economische assumpties .................................................................................. 26
3.1.2. Crowding out effect ............................................................................................................. 26
3.1.3. Actuele voorbeelden ........................................................................................................... 27
3.1.4. Kritiek van economische assumpties .................................................................................. 27
3.1.5. Crowding out effect ............................................................................................................. 28
3.2. Moreel dillema ........................................................................................................................... 28
3.2.1. Morele dillema’s in een bedrijfscontext.............................................................................. 28
3.3. Ethische theorieën...................................................................................................................... 29
3.3.1. Consequentialisme .............................................................................................................. 29
3.3.2. Utilitarisme .......................................................................................................................... 30
3.4. Deontologie: Immanuel Kant ..................................................................................................... 34
3.4.1. Kants ethiek ......................................................................................................................... 34
3.5. Deugdethiek ............................................................................................................................... 38
3.5.1. Aristoteles (384-322 v.Chr.)................................................................................................. 39
3.5.2. ‘Praktische wijsheid’ ............................................................................................................ 39
3.5.3. Deugd .................................................................................................................................. 39
3.5.4. Deugdethiek = breder dan deontologie .............................................................................. 39
3.5.5. Kritiek................................................................................................................................... 40
3.6. Zorgethiek................................................................................................................................... 40
3.6.1. Lawrence Kohlberg .............................................................................................................. 40
3.6.2. Een mannelijke en vrouwelijke ethiek?............................................................................... 41
3.6.3. Zorgethiek en rechtvaardigheidsethiek............................................................................... 42
2
, Samenvatting – Filosofie
4. Filosofische reflecties over maatschappelijke thema’s ..................................................................... 43
4.1. Eigendom en belastingen ........................................................................................................... 43
4.2. John Rawls over rechtvaardigheid.............................................................................................. 43
4.2.1. Op zoek naar een consensus ............................................................................................... 43
4.2.2. Basisstructuur ...................................................................................................................... 43
4.2.3. Kritiek van het utilitarisme .................................................................................................. 43
4.2.4. Liberaal uitgangspunt: de samenleving als gebaseerd op een contract ............................. 44
4.2.5. ‘Oorspronkelijke positie’ (OP) ............................................................................................. 44
4.3. Het debat over rechtvaardigheid: Nozick, Dworkin, Cohen ....................................................... 47
4.3.1. Robert Nozick ...................................................................................................................... 47
4.3.2. Ronald Dworkin ................................................................................................................... 48
4.3.3. G.A. Cohen ........................................................................................................................... 49
4.4. Democratietheorie ..................................................................................................................... 50
4.4.1. Aggregatief model van democratie (Schumpeter) .............................................................. 50
4.4.2. Deliberatieve democratie .................................................................................................... 50
4.4.3. De politiek en het politieke ................................................................................................. 52
4.4.4. Belang van verdeeldheid en pluralisme .............................................................................. 52
4.4.5. Agonistische democratie ..................................................................................................... 52
4.4.6. Crisis van de democratie ..................................................................................................... 53
Examen .................................................................................................................................................. 54
VB: korte essayvraag: inzicht ............................................................................................................. 54
VB: korte essayvraag: toepassing ...................................................................................................... 54
VB: essayvraag: Pas theorie X toe op casus Y.................................................................................... 55
VB: stelling ......................................................................................................................................... 55
VB: begrip .......................................................................................................................................... 55
Begrippenlijst......................................................................................................................................... 56
Personenlijst .......................................................................................................................................... 61
3
, Samenvatting – Filosofie
15/02/18
0. Inleiding
De inzet
Er zijn vragen waaraan je je niet kan onttrekken.
De meeste mensen hebben al een antwoord, zonder de vraag te hebben gesteld.
Er staat iets op het spel.
Socrates (ca. 470 – 399 v.C.) “ken uzelf”
Leerstofoverzicht
Deel 1: Leven in een moderne maatschappij
Hoofdstuk 1.1. Het moderne wereldbeeld
Hoofdstuk 1.2. De ambivalentie van de moderne economie
Hoofdstuk 1.3. Het authentieke leven
Deel 2: Filosofie van de wetenschappelijke kennis
Hoofdstuk 2.1. Het probleem van inductie: David Hume
Hoofdstuk 2.2. Falsificationisme: Karl Popper
Hoofdstuk 2.3. Logica en Argumentatieleer
Deel 3: Ethische theorieën
Hoofdstuk 3.1. Michael Sandel en het crowding out effect
Hoofdstuk 3.2. Ethiek en het bedrijfsleven
Hoodfstuk 3.3 Utilitarisme
Hoofdstuk 3.4. Kants deontologie
Hoofdstuk 3.5. Deugdethiek
Hoofdstuk 3.6. Zorgethiek
Deel 4: Filosofische reflecties over maatschappelijke thema’s
Hoofdstuk 4.1. Eigendom en belastingen
Hoofdstuk 4.2. John Rawls over rechtvaardigheid
Hoofdstuk 4.3. Het debat over rechtvaardigheid: Nozick, Dworkin, Cohen
Hoofdstuk 4.4. Democratietheorie
Hoofdstuk 4.5. Economie en ecologische duurzaamheid
Praktisch:
Materiaal: cursustekst + slides
Vragen: tijdens de pauze, voor/na/tijdens de les
Contact:
Examen: schriftelijk
Essayvragen (halve pagina)
Beoordeel stellingen
Leg een aantal begrippen uit → begrippenlijst maken
Wat moet je kennen?
Alles wat in de les expliciet aan bod is gekomen
4
, Samenvatting – Filosofie
1. Leven in een moderne maatschappij1
1.1. Het moderne wereldbeeld
Ons zelfbeeld wordt bepaald door de moderne tijd
Aardbeving in Lissabon (1 november 1755)
Één van de grootste natuurrampen in Europa
• Aardbeving + tsunami + grote branden + nadien veel verkrachtingen, diefstallen...
• 10 duizenden doden
• Portugezen: “Apocalyps is begonnen”
Lisabon was super rijk (slavenhandel, ontdekkingsreizen, kolonie Brazilië)
Oordeel van God?
• 1 november = allerheiligen → betekenis? “Kan geen toeval zijn”
• Maar: alle kerken kapot, hoerenwijk blijft overeind
Is het einde der tijden nakend?
1.1.1. Filosofisch debat
Leibniz (1646-1716) DUI
Theodicee: rechtvaardiging van bestaan van goede God terwijl de wereld kwaad kent
God is een goede God, heeft best mogelijke werkelijkheid geschapen
DUS: probleem schepping
= beperkt, begrensd en onvolmaakt
→ ontstaan negatieve kanten werkelijkheid
Maar: Lissabon is buiten proportie
Voltaire (1694-1778), Candide (=boek)
Satirisch verhaal over Leibniz, tegen religie en optimisme
Filosofieleraar Pangloss: “hij die alles goedpraat”
“Als dit de beste van alle mogelijke werelden is, hoe moeten die andere werelden er dan
uitzien?”
“Ecrasez l'Infâme!”
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778)
Argument tegen steden en voor leven in de natuur
Contact met natuur verloren door te gaan leven in steden
Immanuel Kant
Natuurwetenschappelijke verklaring: ondergrondse grotten met hete gassen
→ volledig verkeerd
Manier waarop hij naar ramp kijkt is volledig verschillend!! → belangrijk
“God heeft natuurwetten geschapen, en nu werken die zonder tussenkomst van God”
Verlichting: God komt niet voortdurend tussen in de wereld (deïsme)
Conclusie: geen betekenis, gewoon toevallig, brute pech
1
Moderne tijd = laatse 5 eeuwen
5
, Samenvatting – Filosofie
1.1.2. Moderniteit/modernisering
Desacralisering/onttovering: het wegvallen van omvattende betekenisorde
→ als moderne mens denken we niet dat er achter alles een betekenis schuilt
Rationalisering → wil
Verwetenschappelijking
Secularisering
→ de reductie van religie tot het private terrein en de afname van de maatschappelijke invloed
van religie
Individualisering
→ iedereen heeft zijn plaats binnen de grote natuurlijke orde
→ veel dingen liggen al vast: uitgetrouwd, geloof, beroep doen van vader
→ in moderne samenleving niet, je moet voor jezelf keuzes maken (relatie, studies,...)
Een (zelfbewuste) nieuwe tijd
ontdekkingsreizen (1492: Amerika)
uitvindingen (boekdrukkunst, kompas)
modern kapitalisme (handels- en geldeconomie versus grondeconomie)
moderne staat (oorsprong van het recht is de wil van de soeverein, niet de natuur of God)
reformatie (bijbel versus kerkgezag) en later secularisering
moderne natuurwetenschap (Copernicus, Kepler, Galilei, Newton)
Nieuwe vormen van kunst
Filosofie: centrale rol van het subject (cf. Descartes, Kant)
Sleutelmoment: Verlichting (18de eeuw)
Rede
Kritisch, o.a. t.o.v. de traditie
Emancipatie, vooruitgangsgedachte
Doorwerking tot op vandaag
6
Inhoud
Inhoud ..................................................................................................................................................... 1
0. Inleiding ............................................................................................................................................... 4
1. Leven in een moderne maatschappij .................................................................................................. 5
1.1. Het moderne wereldbeeld ........................................................................................................... 5
1.1.1. Filosofisch debat .................................................................................................................... 5
1.1.2. Moderniteit/modernisering .................................................................................................. 6
1.1.3. Van een Aristotelisch naar een modern wereldbeeld........................................................... 7
1.1.4. De theorie van de 4 oorzaken ............................................................................................... 7
1.1.5. Contrast: moderne wetenschapsopvatting (<-> premoderne samenleving) ........................ 8
1.1.6. Moderne wetenschapsopvatting .......................................................................................... 8
1.1.7. Aristoteles: onbewogen beweger ......................................................................................... 8
1.1.8. Contrast met de moderne ervaring – Albert Camus ............................................................. 9
1.1.9. Moderne zingevingscrisis ...................................................................................................... 9
1.1.10. Grenzen van de rationaliteit................................................................................................ 9
1.2. De ambivalentie van de moderne economie ............................................................................. 10
1.2.1. Vervreemding ...................................................................................................................... 10
1.2.2. Moderniteit ......................................................................................................................... 11
1.2.3. Fetisjisme ............................................................................................................................. 11
1.2.4. Max Weber (1864-1920) - Doelrationaliteit ........................................................................ 12
1.2.5. Illustratie: Franz Kafka (1883-1924) .................................................................................... 13
1.2.6. Leidt rationalisering tot irrationaliteit? ............................................................................... 13
1.2.7. Grenzen van de rationaliteit................................................................................................ 14
1.2.8. Vervreemding en de moderne economie ........................................................................... 14
1.2.9. Habermas: kolonisering van de leefwereld ......................................................................... 14
1.3. Moderniteit en de zoektocht naar het authentieke leven ........................................................ 16
1.3.1. Moderniteit en authenticiteit.............................................................................................. 16
1.3.2. Søren Kierkegaard (1813-1855)........................................................................................... 16
1.3.3. Stadia op de levensweg (1845)............................................................................................ 16
1.3.4. Martin Heidegger: ‘sein zum Tode’ ..................................................................................... 17
1.3.5. Husserl en de fenomenologie.............................................................................................. 17
1.3.6. Heidegger: Sein und Zeit (1927) .......................................................................................... 18
2. Filosofie van de wetenschappelijke kennis ....................................................................................... 19
2.1.Het probleem van de inductie: David Hume ............................................................................... 20
1
, Samenvatting – Filosofie
2.1.1. David Hume ......................................................................................................................... 20
2.2. Falsificationisme: Karl Popper .................................................................................................... 22
2.2.1. Falsificatie ............................................................................................................................ 22
2.2.2. Hypothetisch-deductieve wetenschapsopvatting ............................................................... 22
2.3. Logica en argumentatieleer........................................................................................................ 23
2.3.1. Geldige redenering .............................................................................................................. 23
2.3.2. Ongeldige redenering .......................................................................................................... 23
2.3.3. Formalisering ....................................................................................................................... 23
2.3.4. Het belang vande betekenis van termen ............................................................................ 24
2.3.5. Drogredenen bij het argumenteren .................................................................................... 24
3. Ethische theorieën............................................................................................................................. 26
3.1. Michael Sandel en het crowding out effect ............................................................................... 26
3.1.1. Kritiek van economische assumpties .................................................................................. 26
3.1.2. Crowding out effect ............................................................................................................. 26
3.1.3. Actuele voorbeelden ........................................................................................................... 27
3.1.4. Kritiek van economische assumpties .................................................................................. 27
3.1.5. Crowding out effect ............................................................................................................. 28
3.2. Moreel dillema ........................................................................................................................... 28
3.2.1. Morele dillema’s in een bedrijfscontext.............................................................................. 28
3.3. Ethische theorieën...................................................................................................................... 29
3.3.1. Consequentialisme .............................................................................................................. 29
3.3.2. Utilitarisme .......................................................................................................................... 30
3.4. Deontologie: Immanuel Kant ..................................................................................................... 34
3.4.1. Kants ethiek ......................................................................................................................... 34
3.5. Deugdethiek ............................................................................................................................... 38
3.5.1. Aristoteles (384-322 v.Chr.)................................................................................................. 39
3.5.2. ‘Praktische wijsheid’ ............................................................................................................ 39
3.5.3. Deugd .................................................................................................................................. 39
3.5.4. Deugdethiek = breder dan deontologie .............................................................................. 39
3.5.5. Kritiek................................................................................................................................... 40
3.6. Zorgethiek................................................................................................................................... 40
3.6.1. Lawrence Kohlberg .............................................................................................................. 40
3.6.2. Een mannelijke en vrouwelijke ethiek?............................................................................... 41
3.6.3. Zorgethiek en rechtvaardigheidsethiek............................................................................... 42
2
, Samenvatting – Filosofie
4. Filosofische reflecties over maatschappelijke thema’s ..................................................................... 43
4.1. Eigendom en belastingen ........................................................................................................... 43
4.2. John Rawls over rechtvaardigheid.............................................................................................. 43
4.2.1. Op zoek naar een consensus ............................................................................................... 43
4.2.2. Basisstructuur ...................................................................................................................... 43
4.2.3. Kritiek van het utilitarisme .................................................................................................. 43
4.2.4. Liberaal uitgangspunt: de samenleving als gebaseerd op een contract ............................. 44
4.2.5. ‘Oorspronkelijke positie’ (OP) ............................................................................................. 44
4.3. Het debat over rechtvaardigheid: Nozick, Dworkin, Cohen ....................................................... 47
4.3.1. Robert Nozick ...................................................................................................................... 47
4.3.2. Ronald Dworkin ................................................................................................................... 48
4.3.3. G.A. Cohen ........................................................................................................................... 49
4.4. Democratietheorie ..................................................................................................................... 50
4.4.1. Aggregatief model van democratie (Schumpeter) .............................................................. 50
4.4.2. Deliberatieve democratie .................................................................................................... 50
4.4.3. De politiek en het politieke ................................................................................................. 52
4.4.4. Belang van verdeeldheid en pluralisme .............................................................................. 52
4.4.5. Agonistische democratie ..................................................................................................... 52
4.4.6. Crisis van de democratie ..................................................................................................... 53
Examen .................................................................................................................................................. 54
VB: korte essayvraag: inzicht ............................................................................................................. 54
VB: korte essayvraag: toepassing ...................................................................................................... 54
VB: essayvraag: Pas theorie X toe op casus Y.................................................................................... 55
VB: stelling ......................................................................................................................................... 55
VB: begrip .......................................................................................................................................... 55
Begrippenlijst......................................................................................................................................... 56
Personenlijst .......................................................................................................................................... 61
3
, Samenvatting – Filosofie
15/02/18
0. Inleiding
De inzet
Er zijn vragen waaraan je je niet kan onttrekken.
De meeste mensen hebben al een antwoord, zonder de vraag te hebben gesteld.
Er staat iets op het spel.
Socrates (ca. 470 – 399 v.C.) “ken uzelf”
Leerstofoverzicht
Deel 1: Leven in een moderne maatschappij
Hoofdstuk 1.1. Het moderne wereldbeeld
Hoofdstuk 1.2. De ambivalentie van de moderne economie
Hoofdstuk 1.3. Het authentieke leven
Deel 2: Filosofie van de wetenschappelijke kennis
Hoofdstuk 2.1. Het probleem van inductie: David Hume
Hoofdstuk 2.2. Falsificationisme: Karl Popper
Hoofdstuk 2.3. Logica en Argumentatieleer
Deel 3: Ethische theorieën
Hoofdstuk 3.1. Michael Sandel en het crowding out effect
Hoofdstuk 3.2. Ethiek en het bedrijfsleven
Hoodfstuk 3.3 Utilitarisme
Hoofdstuk 3.4. Kants deontologie
Hoofdstuk 3.5. Deugdethiek
Hoofdstuk 3.6. Zorgethiek
Deel 4: Filosofische reflecties over maatschappelijke thema’s
Hoofdstuk 4.1. Eigendom en belastingen
Hoofdstuk 4.2. John Rawls over rechtvaardigheid
Hoofdstuk 4.3. Het debat over rechtvaardigheid: Nozick, Dworkin, Cohen
Hoofdstuk 4.4. Democratietheorie
Hoofdstuk 4.5. Economie en ecologische duurzaamheid
Praktisch:
Materiaal: cursustekst + slides
Vragen: tijdens de pauze, voor/na/tijdens de les
Contact:
Examen: schriftelijk
Essayvragen (halve pagina)
Beoordeel stellingen
Leg een aantal begrippen uit → begrippenlijst maken
Wat moet je kennen?
Alles wat in de les expliciet aan bod is gekomen
4
, Samenvatting – Filosofie
1. Leven in een moderne maatschappij1
1.1. Het moderne wereldbeeld
Ons zelfbeeld wordt bepaald door de moderne tijd
Aardbeving in Lissabon (1 november 1755)
Één van de grootste natuurrampen in Europa
• Aardbeving + tsunami + grote branden + nadien veel verkrachtingen, diefstallen...
• 10 duizenden doden
• Portugezen: “Apocalyps is begonnen”
Lisabon was super rijk (slavenhandel, ontdekkingsreizen, kolonie Brazilië)
Oordeel van God?
• 1 november = allerheiligen → betekenis? “Kan geen toeval zijn”
• Maar: alle kerken kapot, hoerenwijk blijft overeind
Is het einde der tijden nakend?
1.1.1. Filosofisch debat
Leibniz (1646-1716) DUI
Theodicee: rechtvaardiging van bestaan van goede God terwijl de wereld kwaad kent
God is een goede God, heeft best mogelijke werkelijkheid geschapen
DUS: probleem schepping
= beperkt, begrensd en onvolmaakt
→ ontstaan negatieve kanten werkelijkheid
Maar: Lissabon is buiten proportie
Voltaire (1694-1778), Candide (=boek)
Satirisch verhaal over Leibniz, tegen religie en optimisme
Filosofieleraar Pangloss: “hij die alles goedpraat”
“Als dit de beste van alle mogelijke werelden is, hoe moeten die andere werelden er dan
uitzien?”
“Ecrasez l'Infâme!”
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778)
Argument tegen steden en voor leven in de natuur
Contact met natuur verloren door te gaan leven in steden
Immanuel Kant
Natuurwetenschappelijke verklaring: ondergrondse grotten met hete gassen
→ volledig verkeerd
Manier waarop hij naar ramp kijkt is volledig verschillend!! → belangrijk
“God heeft natuurwetten geschapen, en nu werken die zonder tussenkomst van God”
Verlichting: God komt niet voortdurend tussen in de wereld (deïsme)
Conclusie: geen betekenis, gewoon toevallig, brute pech
1
Moderne tijd = laatse 5 eeuwen
5
, Samenvatting – Filosofie
1.1.2. Moderniteit/modernisering
Desacralisering/onttovering: het wegvallen van omvattende betekenisorde
→ als moderne mens denken we niet dat er achter alles een betekenis schuilt
Rationalisering → wil
Verwetenschappelijking
Secularisering
→ de reductie van religie tot het private terrein en de afname van de maatschappelijke invloed
van religie
Individualisering
→ iedereen heeft zijn plaats binnen de grote natuurlijke orde
→ veel dingen liggen al vast: uitgetrouwd, geloof, beroep doen van vader
→ in moderne samenleving niet, je moet voor jezelf keuzes maken (relatie, studies,...)
Een (zelfbewuste) nieuwe tijd
ontdekkingsreizen (1492: Amerika)
uitvindingen (boekdrukkunst, kompas)
modern kapitalisme (handels- en geldeconomie versus grondeconomie)
moderne staat (oorsprong van het recht is de wil van de soeverein, niet de natuur of God)
reformatie (bijbel versus kerkgezag) en later secularisering
moderne natuurwetenschap (Copernicus, Kepler, Galilei, Newton)
Nieuwe vormen van kunst
Filosofie: centrale rol van het subject (cf. Descartes, Kant)
Sleutelmoment: Verlichting (18de eeuw)
Rede
Kritisch, o.a. t.o.v. de traditie
Emancipatie, vooruitgangsgedachte
Doorwerking tot op vandaag
6
