Ontwikkelingspsychologie
Inhoudsopgave
H1 Inleiding.......................................................................................................................................3
1.2 Oriëntatie op ontwikkelingspsychologie.......................................................................................3
1.2.1 Definitie.................................................................................................................................3
1.2.2 Wat is ontwikkeling?.............................................................................................................4
1.2.3 Actuele vraagstukken + onderwerpen...................................................................................4
1.2.4 Levensloopperspectief..........................................................................................................4
1.3 Reikwijdte vakgebied...................................................................................................................5
1.3.2 Theoretische perspectieven..................................................................................................6
H2 De prenatale ontwikkeling...........................................................................................................7
2.2 Prenatale groei en verandering....................................................................................................7
2.2.2 De stadia van prenatale ontwikkeling....................................................................................7
2.2.3 Miskraam + abortus..............................................................................................................7
2.2.4 fertiliteitsproblemen.............................................................................................................7
2.3 Genetische advisering..................................................................................................................7
Technieken om foetale ontwikkeling te volgen:..................................................................................7
2.3.2 Begeleiding............................................................................................................................8
2.3.3 Prenatale omgevingsinvloeden.............................................................................................8
2.3.4 Accenten voor begeleiding....................................................................................................9
H3 De geboorte en de pasgeborene...................................................................................................9
3.2 De geboorte.................................................................................................................................9
3.2.1 Prematuriteit, postmaturiteit en dismaturiteit.....................................................................9
3.2.2 Fasen van bevalling...............................................................................................................9
3.2.3 Geboortetrauma.................................................................................................................10
3.3 De pasgeborene.........................................................................................................................10
3.3.1 Apgarscore..........................................................................................................................10
3.3.2 Eerste levensfuncties...........................................................................................................10
3.4 Lichamelijke ontwikkeling..........................................................................................................10
3.5 Sensoriële (perceptuele) ontwikkeling........................................................................................10
3.5.1 Zien.....................................................................................................................................11
3.5.2 Horen..................................................................................................................................11
3.5.3 Reuk en smaak....................................................................................................................11
3.5.4 Voelen.................................................................................................................................11
3.6 Motorische ontwikkeling............................................................................................................11
3.6.1 Reflexen (aangeboren) ***.................................................................................................11
3.6.2 Basisactiviteiten..................................................................................................................11
3.7 Seksuele ontwikkeling................................................................................................................11
3.8 Sociaal-emotionele ontwikkeling................................................................................................12
3.9 Taalontwikkeling........................................................................................................................12
H4 Lichamelijke, motorische en perceptuele/ sensoriële ontwikkeling............................................12
4.1 Lichamelijke ontwikkeling..........................................................................................................12
4.2 Pasgeborene..............................................................................................................................12
4.3 Babytijd......................................................................................................................................12
4.3.1 Lichamelijke ontwikkeling:..................................................................................................12
4.3.2 Motorische ontwikkeling:....................................................................................................12
, 4.3.3 Sensoriële/ perceptuele ontwikkeling.................................................................................13
4.4 De peuter...................................................................................................................................13
4.4.1 Lichamelijke ontwikkeling...................................................................................................13
4.4.2 Motorische ontwikkeling.....................................................................................................13
4.5 De kleuter...................................................................................................................................14
4.5.1 Lichamelijke ontwikkeling...................................................................................................14
4.5.2 Motorische ontwikkeling.....................................................................................................14
4.6 Lagere schoolkind......................................................................................................................14
4.6.1 Lichamelijke ontwikkeling...................................................................................................14
4.6.2 Motorische ontwikkeling.....................................................................................................14
4.6.3 Sensoriële ontwikkeling......................................................................................................14
4.7 Adolescent..................................................................................................................................14
4.7.1 lichamelijke ontwikkeling....................................................................................................14
4.7.2 Motorische ontwikkeling.....................................................................................................15
4.7.3 Perceptuele ontwikkeling....................................................................................................15
4.8 Jong volwassenheid....................................................................................................................15
4.8.1 Lichamelijke ontwikkeling...................................................................................................15
4.8.2 Sensoriële ontwikkeling......................................................................................................16
4.8.3 Motoriek.............................................................................................................................16
4.9 Volwassenheid...........................................................................................................................16
4.9.1 Lichamelijke ontwikkeling...................................................................................................16
4.9.2 Sensoriële ontwikkeling......................................................................................................16
4.10 De ouderdom...........................................................................................................................16
4.10.1 Lichamelijke ontwikkeling.................................................................................................17
4.10.2 Sensoriële ontwikkeling....................................................................................................17
H5 Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................17
5.1 Basisbegrippen Piaget................................................................................................................17
5.2 Uitgangspunten Piaget..............................................................................................................18
5.3 Ontwikkelingsstadia Piaget ***.................................................................................................18
5.3.1 De senso-motorische fase (0-2 jaar)....................................................................................18
5.3.2 Pre-operationele fase (2-7 jaar)..........................................................................................19
5.3.3 Concreet operationele fase (7-12 jaar)................................................................................20
5.3.4 Formeel operationele fase (12-15 jaar)...............................................................................20
5.4 Kritiek stadiamodel Piaget.........................................................................................................20
5.5 Jongvolwassene.........................................................................................................................20
5.5.1 Postformeel denken............................................................................................................20
5.6 Volwassene................................................................................................................................21
5.7 Ouderdom..................................................................................................................................21
H6 Sociaal-emotionele ontwikkeling................................................................................................22
6.1 Baby...........................................................................................................................................22
6.2 De Peuter...................................................................................................................................23
6.3 De Kleuter..................................................................................................................................23
6.3.1 Gehechtheid........................................................................................................................23
6.3.2 Begrijpen wat anderen denken...........................................................................................24
6.3.3 Ontstaan van vriendschappen.............................................................................................24
6.3.4 Agressief gedrag/ sociale conflicten....................................................................................24
6.4 Lagere schoolkind......................................................................................................................24
6.5 De adolescent.............................................................................................................................25
6.6 De jongvolwassene.....................................................................................................................25
6.7 De volwassene...........................................................................................................................26
6.8 De ouderdom.............................................................................................................................27
,H7 Persoonlijkheidsontwikkeling.....................................................................................................27
7.1 Baby...........................................................................................................................................28
7.2 De Peuter...................................................................................................................................28
7.3 De Kleuter..................................................................................................................................28
7.4 Lagereschoolkind.......................................................................................................................29
7.5 De adolescent.............................................................................................................................29
7.6 De jongvolwassene.....................................................................................................................29
7.7 De volwassene...........................................................................................................................29
7.8 De ouderdom.............................................................................................................................29
H8 Spelontwikkeling........................................................................................................................30
8.1 Babytijd......................................................................................................................................31
8.2 Peutertijd....................................................................................................................................31
8.3 spelontwikkeling volgens Parten................................................................................................31
8.4 Kleuter........................................................................................................................................31
8.5 Lagere schoolkind......................................................................................................................31
8.6 Adolescent..................................................................................................................................31
H9 De tekenontwikkeling.................................................................................................................31
9.1 Peuter.........................................................................................................................................32
9.2 Kleuter........................................................................................................................................32
9.3 Lagere school.............................................................................................................................32
H10 Taalontwikkeling......................................................................................................................32
10.1 Babytijd....................................................................................................................................32
10.2 Peutertijd..................................................................................................................................33
10.3 Kleutertijd.................................................................................................................................33
10.4 Lagere-schooltijd......................................................................................................................33
10.5 Adolescentie.............................................................................................................................33
H11 Morele ontwikkeling................................................................................................................33
11.1 Peuter.......................................................................................................................................34
11.2 Kleuter......................................................................................................................................34
11.3 Lagereschoolkind.....................................................................................................................34
11.4 De adolescent...........................................................................................................................34
H1 Inleiding
1.2 Oriëntatie op ontwikkelingspsychologie
1.2.1 Definitie
Ontwikkelingspsychologie/ levenslooppsychologie: wetenschappelijke studie naar groei,
verandering en stabiliteit van conceptie tot aan de dood.
Wetenschappelijke benadering.
Onderzoek, hypotheses, wetenschappelijke bewijzen:
- Case- studies
- Psychofysiologische methoden (onderzoeksmethode gericht op verband tussen
fysiologische processen e.g. hartslag, bloeddruk, gedrag)
- Cross-sectioneel onderzoek (verschillende leeftijdsgroepen of verschillende
tijdstippen)
Groei, verandering en stabiliteit
, Menselijke ontwikkeling: universeel? Culturele, raciale of etnische verschillen? Unieke
aspecten van het individu?
Conceptie tot dood
Groei en verandering tot het einde van hun leven: ‘levenslooppsychologie’
1.2.2 Wat is ontwikkeling?
“het veranderen van een aanwezige structuur”
Gedragsveranderingen – winst en verlies
Gedurende hele levenscyclus
Ontwikkeling heeft karakter van levenslang proces. Voortgang: ontwikkeling is niet
herhaalbaar. Vaardigheid eenmaal verworven vaak niet verloren
Tenzij bijv auto-ongeluk – hersenschade.
Voorbeelden verlies: conditie, lenigheid, fantasie
1.2.3 Actuele vraagstukken + onderwerpen
1. Continue of discontinue verandering
Continue verandering (kwantitatief)
Óf discontinue verandering (aparte stappen/ stadia)
Meeste ontw. zeggen dat beide soorten naast elkaar bestaan.
2. Kritieke en gevoelige perioden
Kritiek: specifieke periode in ontwikkeling waarin bepaalde gebeurtenis de grootste
consequenties heeft – aanwezigheid van bepaalde stimuli? Bijv infectieziekten, geen veilige
hechting
Discussie of dit kritiek is, omdat kinderen soms met latere ervaring eerdere achterstand in
kunnen halen, daarom gevoelige periode. Bv taal leren
3. Nature nurture
Lastige discussie. Onderzoek naar intelligentie. Onderzoek eeneiige tweelingen: 51% nurture,
49% nature.
Sommige factoren altijd genetisch bepaald: uiterlijk, verslavingsaanleg, IQ, psychiatrische
aandoeningen
4. Levensloopperspectief vs focus op specifieke perioden
Eerst meeste aandacht op babytijd en adolescentie.
Tegenwoordig: totale levensloop. Sinds ontdekking – groei en verandering in elke levensfase
1.2.4 Levensloopperspectief
- levenslang: geen enkele fase heeft meer impact op ontwikkelingen dan de andere
- Multidimensioneel (verschillende domeinen) en multi-directioneel (toename en afname
vaardigheden op verschillende/ binnen zelfde domein)
- plastisch: veranderbaar/ kneedbaar (e.g. bejaarden die vorderingen maken dmv trainen
mentale vaardigheden – sudoku)
Inhoudsopgave
H1 Inleiding.......................................................................................................................................3
1.2 Oriëntatie op ontwikkelingspsychologie.......................................................................................3
1.2.1 Definitie.................................................................................................................................3
1.2.2 Wat is ontwikkeling?.............................................................................................................4
1.2.3 Actuele vraagstukken + onderwerpen...................................................................................4
1.2.4 Levensloopperspectief..........................................................................................................4
1.3 Reikwijdte vakgebied...................................................................................................................5
1.3.2 Theoretische perspectieven..................................................................................................6
H2 De prenatale ontwikkeling...........................................................................................................7
2.2 Prenatale groei en verandering....................................................................................................7
2.2.2 De stadia van prenatale ontwikkeling....................................................................................7
2.2.3 Miskraam + abortus..............................................................................................................7
2.2.4 fertiliteitsproblemen.............................................................................................................7
2.3 Genetische advisering..................................................................................................................7
Technieken om foetale ontwikkeling te volgen:..................................................................................7
2.3.2 Begeleiding............................................................................................................................8
2.3.3 Prenatale omgevingsinvloeden.............................................................................................8
2.3.4 Accenten voor begeleiding....................................................................................................9
H3 De geboorte en de pasgeborene...................................................................................................9
3.2 De geboorte.................................................................................................................................9
3.2.1 Prematuriteit, postmaturiteit en dismaturiteit.....................................................................9
3.2.2 Fasen van bevalling...............................................................................................................9
3.2.3 Geboortetrauma.................................................................................................................10
3.3 De pasgeborene.........................................................................................................................10
3.3.1 Apgarscore..........................................................................................................................10
3.3.2 Eerste levensfuncties...........................................................................................................10
3.4 Lichamelijke ontwikkeling..........................................................................................................10
3.5 Sensoriële (perceptuele) ontwikkeling........................................................................................10
3.5.1 Zien.....................................................................................................................................11
3.5.2 Horen..................................................................................................................................11
3.5.3 Reuk en smaak....................................................................................................................11
3.5.4 Voelen.................................................................................................................................11
3.6 Motorische ontwikkeling............................................................................................................11
3.6.1 Reflexen (aangeboren) ***.................................................................................................11
3.6.2 Basisactiviteiten..................................................................................................................11
3.7 Seksuele ontwikkeling................................................................................................................11
3.8 Sociaal-emotionele ontwikkeling................................................................................................12
3.9 Taalontwikkeling........................................................................................................................12
H4 Lichamelijke, motorische en perceptuele/ sensoriële ontwikkeling............................................12
4.1 Lichamelijke ontwikkeling..........................................................................................................12
4.2 Pasgeborene..............................................................................................................................12
4.3 Babytijd......................................................................................................................................12
4.3.1 Lichamelijke ontwikkeling:..................................................................................................12
4.3.2 Motorische ontwikkeling:....................................................................................................12
, 4.3.3 Sensoriële/ perceptuele ontwikkeling.................................................................................13
4.4 De peuter...................................................................................................................................13
4.4.1 Lichamelijke ontwikkeling...................................................................................................13
4.4.2 Motorische ontwikkeling.....................................................................................................13
4.5 De kleuter...................................................................................................................................14
4.5.1 Lichamelijke ontwikkeling...................................................................................................14
4.5.2 Motorische ontwikkeling.....................................................................................................14
4.6 Lagere schoolkind......................................................................................................................14
4.6.1 Lichamelijke ontwikkeling...................................................................................................14
4.6.2 Motorische ontwikkeling.....................................................................................................14
4.6.3 Sensoriële ontwikkeling......................................................................................................14
4.7 Adolescent..................................................................................................................................14
4.7.1 lichamelijke ontwikkeling....................................................................................................14
4.7.2 Motorische ontwikkeling.....................................................................................................15
4.7.3 Perceptuele ontwikkeling....................................................................................................15
4.8 Jong volwassenheid....................................................................................................................15
4.8.1 Lichamelijke ontwikkeling...................................................................................................15
4.8.2 Sensoriële ontwikkeling......................................................................................................16
4.8.3 Motoriek.............................................................................................................................16
4.9 Volwassenheid...........................................................................................................................16
4.9.1 Lichamelijke ontwikkeling...................................................................................................16
4.9.2 Sensoriële ontwikkeling......................................................................................................16
4.10 De ouderdom...........................................................................................................................16
4.10.1 Lichamelijke ontwikkeling.................................................................................................17
4.10.2 Sensoriële ontwikkeling....................................................................................................17
H5 Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................17
5.1 Basisbegrippen Piaget................................................................................................................17
5.2 Uitgangspunten Piaget..............................................................................................................18
5.3 Ontwikkelingsstadia Piaget ***.................................................................................................18
5.3.1 De senso-motorische fase (0-2 jaar)....................................................................................18
5.3.2 Pre-operationele fase (2-7 jaar)..........................................................................................19
5.3.3 Concreet operationele fase (7-12 jaar)................................................................................20
5.3.4 Formeel operationele fase (12-15 jaar)...............................................................................20
5.4 Kritiek stadiamodel Piaget.........................................................................................................20
5.5 Jongvolwassene.........................................................................................................................20
5.5.1 Postformeel denken............................................................................................................20
5.6 Volwassene................................................................................................................................21
5.7 Ouderdom..................................................................................................................................21
H6 Sociaal-emotionele ontwikkeling................................................................................................22
6.1 Baby...........................................................................................................................................22
6.2 De Peuter...................................................................................................................................23
6.3 De Kleuter..................................................................................................................................23
6.3.1 Gehechtheid........................................................................................................................23
6.3.2 Begrijpen wat anderen denken...........................................................................................24
6.3.3 Ontstaan van vriendschappen.............................................................................................24
6.3.4 Agressief gedrag/ sociale conflicten....................................................................................24
6.4 Lagere schoolkind......................................................................................................................24
6.5 De adolescent.............................................................................................................................25
6.6 De jongvolwassene.....................................................................................................................25
6.7 De volwassene...........................................................................................................................26
6.8 De ouderdom.............................................................................................................................27
,H7 Persoonlijkheidsontwikkeling.....................................................................................................27
7.1 Baby...........................................................................................................................................28
7.2 De Peuter...................................................................................................................................28
7.3 De Kleuter..................................................................................................................................28
7.4 Lagereschoolkind.......................................................................................................................29
7.5 De adolescent.............................................................................................................................29
7.6 De jongvolwassene.....................................................................................................................29
7.7 De volwassene...........................................................................................................................29
7.8 De ouderdom.............................................................................................................................29
H8 Spelontwikkeling........................................................................................................................30
8.1 Babytijd......................................................................................................................................31
8.2 Peutertijd....................................................................................................................................31
8.3 spelontwikkeling volgens Parten................................................................................................31
8.4 Kleuter........................................................................................................................................31
8.5 Lagere schoolkind......................................................................................................................31
8.6 Adolescent..................................................................................................................................31
H9 De tekenontwikkeling.................................................................................................................31
9.1 Peuter.........................................................................................................................................32
9.2 Kleuter........................................................................................................................................32
9.3 Lagere school.............................................................................................................................32
H10 Taalontwikkeling......................................................................................................................32
10.1 Babytijd....................................................................................................................................32
10.2 Peutertijd..................................................................................................................................33
10.3 Kleutertijd.................................................................................................................................33
10.4 Lagere-schooltijd......................................................................................................................33
10.5 Adolescentie.............................................................................................................................33
H11 Morele ontwikkeling................................................................................................................33
11.1 Peuter.......................................................................................................................................34
11.2 Kleuter......................................................................................................................................34
11.3 Lagereschoolkind.....................................................................................................................34
11.4 De adolescent...........................................................................................................................34
H1 Inleiding
1.2 Oriëntatie op ontwikkelingspsychologie
1.2.1 Definitie
Ontwikkelingspsychologie/ levenslooppsychologie: wetenschappelijke studie naar groei,
verandering en stabiliteit van conceptie tot aan de dood.
Wetenschappelijke benadering.
Onderzoek, hypotheses, wetenschappelijke bewijzen:
- Case- studies
- Psychofysiologische methoden (onderzoeksmethode gericht op verband tussen
fysiologische processen e.g. hartslag, bloeddruk, gedrag)
- Cross-sectioneel onderzoek (verschillende leeftijdsgroepen of verschillende
tijdstippen)
Groei, verandering en stabiliteit
, Menselijke ontwikkeling: universeel? Culturele, raciale of etnische verschillen? Unieke
aspecten van het individu?
Conceptie tot dood
Groei en verandering tot het einde van hun leven: ‘levenslooppsychologie’
1.2.2 Wat is ontwikkeling?
“het veranderen van een aanwezige structuur”
Gedragsveranderingen – winst en verlies
Gedurende hele levenscyclus
Ontwikkeling heeft karakter van levenslang proces. Voortgang: ontwikkeling is niet
herhaalbaar. Vaardigheid eenmaal verworven vaak niet verloren
Tenzij bijv auto-ongeluk – hersenschade.
Voorbeelden verlies: conditie, lenigheid, fantasie
1.2.3 Actuele vraagstukken + onderwerpen
1. Continue of discontinue verandering
Continue verandering (kwantitatief)
Óf discontinue verandering (aparte stappen/ stadia)
Meeste ontw. zeggen dat beide soorten naast elkaar bestaan.
2. Kritieke en gevoelige perioden
Kritiek: specifieke periode in ontwikkeling waarin bepaalde gebeurtenis de grootste
consequenties heeft – aanwezigheid van bepaalde stimuli? Bijv infectieziekten, geen veilige
hechting
Discussie of dit kritiek is, omdat kinderen soms met latere ervaring eerdere achterstand in
kunnen halen, daarom gevoelige periode. Bv taal leren
3. Nature nurture
Lastige discussie. Onderzoek naar intelligentie. Onderzoek eeneiige tweelingen: 51% nurture,
49% nature.
Sommige factoren altijd genetisch bepaald: uiterlijk, verslavingsaanleg, IQ, psychiatrische
aandoeningen
4. Levensloopperspectief vs focus op specifieke perioden
Eerst meeste aandacht op babytijd en adolescentie.
Tegenwoordig: totale levensloop. Sinds ontdekking – groei en verandering in elke levensfase
1.2.4 Levensloopperspectief
- levenslang: geen enkele fase heeft meer impact op ontwikkelingen dan de andere
- Multidimensioneel (verschillende domeinen) en multi-directioneel (toename en afname
vaardigheden op verschillende/ binnen zelfde domein)
- plastisch: veranderbaar/ kneedbaar (e.g. bejaarden die vorderingen maken dmv trainen
mentale vaardigheden – sudoku)