H1: Wat is psychologie?
1. Een definitie van psychologie
= wetenschappelijke studie van het gedrag met als doel deze gedragsevidentie te gebruiken om de
interne processen te begrijpen die aan de basis liggen van dit gedrag
→ om inzicht te krijgen: observeren en meten, theorieën opstellen
→ ‘observeerbaar’ is relatief begrip: wat op een bepaald moment niet waarneembaar is, is
het op een ander moment wel
Systematisch empirisme is de wetenschappelijke methode: experimenten waarin we een variabele
manipuleren (alle andere variabelen controleren) en zien wat het effect is op het gedrag, bv. effect
van videogames of agressie
Informatieverwerking is het studieobject, niet het gedrag
→ informatieverwerking is het interne proces, het gedrag is de uitkomst ervan
Een van de pioniers: Hermann Ebbinghaus: werk ‘Über das Gedächtenis’: eerste woorden “Van het
oudste onderwerp zullen wij de nieuwste wetenschap maken”
2. Ontwikkelingen die de psychologie mogelijk gemaakt hebben
De wetenschappelijke revolutie
Nieuwe manier van denken: in de 16e-17e eeuw (wetenschappelijke en copernicaanse revolutie)
werd systematische observatie dé wetenschappelijke methode en dit bracht vragen met zich mee
over menselijke informatieverwerking
Eerste studies over menselijke informatieverwerking: de toepassing van de wetenschappelijke
methode op het menselijk functioneren
• Astronomie: de persoonlijke fout: hoofsterrenkundige van laboratorium stelde vast dat tijden
(tijd wanneer hemellichaam bepaalde lijn aan hemel overschreed) die genoteerd waren door
assistent ongeveer halve seconde trager waren dan eigen tijden => later blijkt dat ene
persoon meer tijd nodig heeft om info te verwerken dan andere => men begon te werken
met een ‘persoonlijke fout’ voor elke sterrenkundige
• Snelheid van informatieverwerking in de zenuwen (Von Helmholtz): prikkel gegeven in poot
van kikker (zenuw stimuleren) en gemeten in de andere poot => snelheid meten: 30m/s
• Donders’ substractiemethode: hoe lang duurt het van iets van iets anders te onderscheiden?:
fysiologische tijd van mentale processen meten, bv. stoel van een tafel onderscheiden
o ‘ki ki ki’ (steeds zelfde stimulus wordt aangeboden en proefpersoon moest die zo
snel mogelijk herhalen): A-reactie: makkelijkste conditie: eenzelfde reactie op steeds
dezelfde stimulus
o ‘ka ke ki’ (stimuli worden door elkaar aangeboden en proefpersoon moet
lettergrepen zo snel mogelijk herhalen: ‘ka’ horen en op eerste knop duwen; ‘ke’
horen en op tweede knop duwen etc.): B-reactie: moeilijkste conditie: zowel
discriminatie van de stimulus en keuze van het antwoord moeten gemaakt worden
o ‘ka ke ki’ (alle stimuli worden door elkaar aangeboden, maar proefpersoon moet
enkel ‘ki’ herhalen): C-reactie: alleen discriminatie van de stimulus moet gemaakt
worden
, → +- 50ms is eigenlijk heel veel om dingen perceptueel te onderscheiden
→ Toont aan dat menselijke informatieverwerking, zowel perceptueel als motorisch,
tijd kost
→ perceptuele discriminatie: C-A
Antwoord (respons) discriminatie: B-C
Onderzoek van Donders: begin van de mentale chronometrie = techniek waarbij men
psychologische processen in informatieverwerking probeert achterhalen door te kijken naar
reactietijd die mensen nodig hebben om bepaalde taken uit te voeren
Het ontstaan van de psychologie
Eerste psychologische onderzoekslaboratorium in Leipzig = onderzoekscentrum over menselijke
waarneming
Het behaviorisme
• Enkel meetbaar, observeerbaar gedrag kan het studieobject zijn van psychologisch
onderzoek en theorievorming
• Methode uit de natuurwetenschappen heeft het meest succes dus die moeten we gebruiken
(positivisme)
• Replicaties (duidelijke operationele definities): meerdere onderzoeken moeten hetzelfde
aantonen
• Beschrijven van de precieze relatie tussen tussen een afhankelijke en onafhankelijke
variabele (S-R psychologie)
→ oorzaak-gevolg, stimulus -> reactie: simpele voorstelling van het menselijk gedrag (1
oorzaak voor het gedrag), is veel complexer
→ bv. zorgen computerspelletjes (onafhankelijke variabele) voor toenemende agressie op
scholen (afhankelijke variabele)?
→ operationeel definiëren (onafhankelijke variabele > afhankelijke variabele): niet zoals
woordenboek, maar een operationele definitie stelt hoe het concept gebruikt is in het
onderzoek (het staat zo gerapporteerd in de publicatie) => iemand anders kan exact dezelfde
definitie gebruiken in onderzoek
→ manipulatie van onafhankelijke variabele en het effect meten op de afhankelijke
variabele: bv. als ouders bepalen welke spelletjes kind mag spelen (bv. Pacman <-> GTA) en
kijken naar het effect op gedrag (agressie)
Cognitieve psychologie
• <-> behaviorisme: het gedrag zal nooit volledig bepaald worden door die ene manipulatie,
heel veel andere factoren hebben impact op het gedrag van de mens, er zijn veel
tussenliggende cognitieve processen
• Context en verwachting bepaalt wat je ziet (bv. 12/13/14 op foto)
,Wat je ziet is afhankelijk van de
Bij ‘they’ zie je H, bij ‘bike’ zie je I
stand van het hoofd
<-> behaviorisme: stimulus ->
reactie: prikkel -> zien
• Cognitieve psycholoog gebruikt voorgestelde methode van het behaviorisme, alleen visie is
anders
Onderzoeksmethoden van de psychologie
Beschrijvend onderzoek
• = observeren en beschrijven (vragenlijsten, interviews, opiniepeilingen, psychologische test,
archief data…)
• Geen uitspraak over de relatie, alleen een toestand in kaart brengen => nooit weten wat de
oorzaak is
Correlationeel onderzoek
• Twee dingen met elkaar in verband brengen, verbanden vaststellen en voorspellen
• Bv. Verband tussen computerspelletjes en agressie op de speelplaats, verband tussen IQ en
levenskwaliteit…
→ bv. Agressie meten bij kinderen en bevragen hoeveel PC spelletjes ze spelen
Experimenteel onderzoek
• Onderzoeker manipuleert een onafhankelijke variabele en kijkt of dit een effect heeft op een
andere afhankelijke variabele
• Bv. 50 kinderen 2u/dag spelen; 50 kinderen 0u/dag spelen => gedrag?
Biologische focus
• Alle informatieverwerking (sensaties, motorische handelingen, bewuste ervaringen…) is een
gevolg van hersenactivatie
• Hedendaagse (cognitieve, maar bv. ook sociale) psychologie maakt veel gebruik van
fysiologische metingen
• Cognitieve neurowetenschappen
o Oogbewegingen en pupil: oogbewegingen geven aan waar we naar kijken en de
pupilgrootte geeft aan hoe interessant (opwindend) we iets vinden of hoeveel
inspanning we doen (bv. moeilijke dingen of moeite doen)
→ heat map: kijken wat de ogen registreren bij bv. Google-pagina: mensen kijken
eerst naar de betaalde links helemaal vanboven
o Neurale elektrische activiteit: EEG: hersenactiviteiten meten in functie van het
gedrag
→ bv. verwachting, event related potential: bv. kijken naar filmpje van rijdende auto:
hersenactiviteit is normaal; auto ontploft plots in filmpje: uitschieter in de
hersenactiviteit
, → bv. proefpersoon met cap en electroden doet eenvoudige taak (bv. als het groen
is, links drukken; als het rood is, rechts drukken): opsporen wanneer fout maakt:
lichte lijn is normaal, vette lijn is het maken van een fout: zeer sterk elektrisch
signaal, negatieve reflectie: een hersengebied detecteert de fout => zorgt ervoor
zodat je die fout niet nog eens maakt (bv. bij pianospelen, trager spelen en vingers
goed zetten…)
→ bij minder slaap, is het systeem minder snel klaar om fouten te detecteren
o Beeldvorming: Positron emissie tomografie (PET): radioactieve vloeistof wordt
ingespoten => detecteren waar in het lichaam zuurstof actiever is
→ dosis radioactieve stof => methode wordt vermeden => meer gebruik maken van
Magnetic Resonance Imaging (MRI)
o Autonoom zenuwstelsel: bv. kijken hoe hartslag verandert wanneer proefpersonen
negatieve of positieve feedback krijgen
▪ Inter beat interval = tijd tussen hartslagen
• Wordt groter bij negatieve feedback: hartslag vertraagt
o Precies meten over gedrag: EMG: zelfde principe als EEG: meten van elektrische
activiteit van spieren
Evolutie van technieken en methoden
• Wetenschappelijke studie van gedrag: wat niet meetbaar is behoort niet tot hedendaagse
wetenschap (bewustzijn, vrije wil…). Maar wat vandaag niet meetbaar is, is het morgen
misschien wel (bv. vrije wil)
• Nieuwe methodes => uitbreiding van het onderzoeksobject
Sociale focus
Veel minder belangrijk dan biologische focus
Biopsychosociaal model
Wat bepaalt agressief gedrag? Opvoeding (bv. misbreuk in de kindertijd) of genetische constitutie?
Geen enkele van de factoren bepaalt antisociaal gedrag, maar wel de interactie ervan
Bv. wanneer iemand op voorhand
zegt dat het veel pijn zal doen, zal de
pijn ook effectief groter zijn
H2: De biologische basis van gedrag
1. Een definitie van psychologie
= wetenschappelijke studie van het gedrag met als doel deze gedragsevidentie te gebruiken om de
interne processen te begrijpen die aan de basis liggen van dit gedrag
→ om inzicht te krijgen: observeren en meten, theorieën opstellen
→ ‘observeerbaar’ is relatief begrip: wat op een bepaald moment niet waarneembaar is, is
het op een ander moment wel
Systematisch empirisme is de wetenschappelijke methode: experimenten waarin we een variabele
manipuleren (alle andere variabelen controleren) en zien wat het effect is op het gedrag, bv. effect
van videogames of agressie
Informatieverwerking is het studieobject, niet het gedrag
→ informatieverwerking is het interne proces, het gedrag is de uitkomst ervan
Een van de pioniers: Hermann Ebbinghaus: werk ‘Über das Gedächtenis’: eerste woorden “Van het
oudste onderwerp zullen wij de nieuwste wetenschap maken”
2. Ontwikkelingen die de psychologie mogelijk gemaakt hebben
De wetenschappelijke revolutie
Nieuwe manier van denken: in de 16e-17e eeuw (wetenschappelijke en copernicaanse revolutie)
werd systematische observatie dé wetenschappelijke methode en dit bracht vragen met zich mee
over menselijke informatieverwerking
Eerste studies over menselijke informatieverwerking: de toepassing van de wetenschappelijke
methode op het menselijk functioneren
• Astronomie: de persoonlijke fout: hoofsterrenkundige van laboratorium stelde vast dat tijden
(tijd wanneer hemellichaam bepaalde lijn aan hemel overschreed) die genoteerd waren door
assistent ongeveer halve seconde trager waren dan eigen tijden => later blijkt dat ene
persoon meer tijd nodig heeft om info te verwerken dan andere => men begon te werken
met een ‘persoonlijke fout’ voor elke sterrenkundige
• Snelheid van informatieverwerking in de zenuwen (Von Helmholtz): prikkel gegeven in poot
van kikker (zenuw stimuleren) en gemeten in de andere poot => snelheid meten: 30m/s
• Donders’ substractiemethode: hoe lang duurt het van iets van iets anders te onderscheiden?:
fysiologische tijd van mentale processen meten, bv. stoel van een tafel onderscheiden
o ‘ki ki ki’ (steeds zelfde stimulus wordt aangeboden en proefpersoon moest die zo
snel mogelijk herhalen): A-reactie: makkelijkste conditie: eenzelfde reactie op steeds
dezelfde stimulus
o ‘ka ke ki’ (stimuli worden door elkaar aangeboden en proefpersoon moet
lettergrepen zo snel mogelijk herhalen: ‘ka’ horen en op eerste knop duwen; ‘ke’
horen en op tweede knop duwen etc.): B-reactie: moeilijkste conditie: zowel
discriminatie van de stimulus en keuze van het antwoord moeten gemaakt worden
o ‘ka ke ki’ (alle stimuli worden door elkaar aangeboden, maar proefpersoon moet
enkel ‘ki’ herhalen): C-reactie: alleen discriminatie van de stimulus moet gemaakt
worden
, → +- 50ms is eigenlijk heel veel om dingen perceptueel te onderscheiden
→ Toont aan dat menselijke informatieverwerking, zowel perceptueel als motorisch,
tijd kost
→ perceptuele discriminatie: C-A
Antwoord (respons) discriminatie: B-C
Onderzoek van Donders: begin van de mentale chronometrie = techniek waarbij men
psychologische processen in informatieverwerking probeert achterhalen door te kijken naar
reactietijd die mensen nodig hebben om bepaalde taken uit te voeren
Het ontstaan van de psychologie
Eerste psychologische onderzoekslaboratorium in Leipzig = onderzoekscentrum over menselijke
waarneming
Het behaviorisme
• Enkel meetbaar, observeerbaar gedrag kan het studieobject zijn van psychologisch
onderzoek en theorievorming
• Methode uit de natuurwetenschappen heeft het meest succes dus die moeten we gebruiken
(positivisme)
• Replicaties (duidelijke operationele definities): meerdere onderzoeken moeten hetzelfde
aantonen
• Beschrijven van de precieze relatie tussen tussen een afhankelijke en onafhankelijke
variabele (S-R psychologie)
→ oorzaak-gevolg, stimulus -> reactie: simpele voorstelling van het menselijk gedrag (1
oorzaak voor het gedrag), is veel complexer
→ bv. zorgen computerspelletjes (onafhankelijke variabele) voor toenemende agressie op
scholen (afhankelijke variabele)?
→ operationeel definiëren (onafhankelijke variabele > afhankelijke variabele): niet zoals
woordenboek, maar een operationele definitie stelt hoe het concept gebruikt is in het
onderzoek (het staat zo gerapporteerd in de publicatie) => iemand anders kan exact dezelfde
definitie gebruiken in onderzoek
→ manipulatie van onafhankelijke variabele en het effect meten op de afhankelijke
variabele: bv. als ouders bepalen welke spelletjes kind mag spelen (bv. Pacman <-> GTA) en
kijken naar het effect op gedrag (agressie)
Cognitieve psychologie
• <-> behaviorisme: het gedrag zal nooit volledig bepaald worden door die ene manipulatie,
heel veel andere factoren hebben impact op het gedrag van de mens, er zijn veel
tussenliggende cognitieve processen
• Context en verwachting bepaalt wat je ziet (bv. 12/13/14 op foto)
,Wat je ziet is afhankelijk van de
Bij ‘they’ zie je H, bij ‘bike’ zie je I
stand van het hoofd
<-> behaviorisme: stimulus ->
reactie: prikkel -> zien
• Cognitieve psycholoog gebruikt voorgestelde methode van het behaviorisme, alleen visie is
anders
Onderzoeksmethoden van de psychologie
Beschrijvend onderzoek
• = observeren en beschrijven (vragenlijsten, interviews, opiniepeilingen, psychologische test,
archief data…)
• Geen uitspraak over de relatie, alleen een toestand in kaart brengen => nooit weten wat de
oorzaak is
Correlationeel onderzoek
• Twee dingen met elkaar in verband brengen, verbanden vaststellen en voorspellen
• Bv. Verband tussen computerspelletjes en agressie op de speelplaats, verband tussen IQ en
levenskwaliteit…
→ bv. Agressie meten bij kinderen en bevragen hoeveel PC spelletjes ze spelen
Experimenteel onderzoek
• Onderzoeker manipuleert een onafhankelijke variabele en kijkt of dit een effect heeft op een
andere afhankelijke variabele
• Bv. 50 kinderen 2u/dag spelen; 50 kinderen 0u/dag spelen => gedrag?
Biologische focus
• Alle informatieverwerking (sensaties, motorische handelingen, bewuste ervaringen…) is een
gevolg van hersenactivatie
• Hedendaagse (cognitieve, maar bv. ook sociale) psychologie maakt veel gebruik van
fysiologische metingen
• Cognitieve neurowetenschappen
o Oogbewegingen en pupil: oogbewegingen geven aan waar we naar kijken en de
pupilgrootte geeft aan hoe interessant (opwindend) we iets vinden of hoeveel
inspanning we doen (bv. moeilijke dingen of moeite doen)
→ heat map: kijken wat de ogen registreren bij bv. Google-pagina: mensen kijken
eerst naar de betaalde links helemaal vanboven
o Neurale elektrische activiteit: EEG: hersenactiviteiten meten in functie van het
gedrag
→ bv. verwachting, event related potential: bv. kijken naar filmpje van rijdende auto:
hersenactiviteit is normaal; auto ontploft plots in filmpje: uitschieter in de
hersenactiviteit
, → bv. proefpersoon met cap en electroden doet eenvoudige taak (bv. als het groen
is, links drukken; als het rood is, rechts drukken): opsporen wanneer fout maakt:
lichte lijn is normaal, vette lijn is het maken van een fout: zeer sterk elektrisch
signaal, negatieve reflectie: een hersengebied detecteert de fout => zorgt ervoor
zodat je die fout niet nog eens maakt (bv. bij pianospelen, trager spelen en vingers
goed zetten…)
→ bij minder slaap, is het systeem minder snel klaar om fouten te detecteren
o Beeldvorming: Positron emissie tomografie (PET): radioactieve vloeistof wordt
ingespoten => detecteren waar in het lichaam zuurstof actiever is
→ dosis radioactieve stof => methode wordt vermeden => meer gebruik maken van
Magnetic Resonance Imaging (MRI)
o Autonoom zenuwstelsel: bv. kijken hoe hartslag verandert wanneer proefpersonen
negatieve of positieve feedback krijgen
▪ Inter beat interval = tijd tussen hartslagen
• Wordt groter bij negatieve feedback: hartslag vertraagt
o Precies meten over gedrag: EMG: zelfde principe als EEG: meten van elektrische
activiteit van spieren
Evolutie van technieken en methoden
• Wetenschappelijke studie van gedrag: wat niet meetbaar is behoort niet tot hedendaagse
wetenschap (bewustzijn, vrije wil…). Maar wat vandaag niet meetbaar is, is het morgen
misschien wel (bv. vrije wil)
• Nieuwe methodes => uitbreiding van het onderzoeksobject
Sociale focus
Veel minder belangrijk dan biologische focus
Biopsychosociaal model
Wat bepaalt agressief gedrag? Opvoeding (bv. misbreuk in de kindertijd) of genetische constitutie?
Geen enkele van de factoren bepaalt antisociaal gedrag, maar wel de interactie ervan
Bv. wanneer iemand op voorhand
zegt dat het veel pijn zal doen, zal de
pijn ook effectief groter zijn
H2: De biologische basis van gedrag
