HST samenvatting

1



Hedendaagse sociologische
theorie
Inleiding
Doelstelling
 Naoorlogse sociologie
 nieuwe mogelijkheden en kansen
 optimisme
 Modernisering theorieën
 Rationele wijze uitbouwen
 Maatschappelijke vooruitgang
 Door democratie, wetenschap
 Vanaf jaren 70
 Reactie
 Jonge generatie die met nieuwe ideeën komen

 Interactie tussen bredere maatschappelijke omgeving en theorieën volgens
sociologen
 Bv globalisering, post-kolonialisme, technologisering, kapitalisme


Wat is theorie?
 Logisch geordend of geïntegreerd geheel van uitspraken over de sociale
werkelijkheid
 theorieën sturen onze interpretatie, maar beïnvloeden ook, stuurt, geeft een
beeld, niet zomaar een weerspiegeling
 hoe werkt ze?
 Basisstructuur? Etc.
 Abstract (abstraherend van specifieke tijd en ruimte) maar tegelijk ook gesitueerd
 Theorieën vertellen ons hoe we naar de (sociale) werkelijkheid kunnen (of
moeten) begrijpen
 maar die werkelijkheid beïnvloedt ook hoe we erover denken (cf. Alexander -
Diagram 1.1.)

 Theorieën sturen de waarnemingen (van de maatschappelijke werkelijkheid) én de
interpretaties van die waarnemingen maar worden anderzijds zelf mee beïnvloed
door de steeds veranderende maatschappelijke omgeving

 Niet gewoon ‘weerspiegeling’ van de werkelijkheid
 eerder de ‘bril’ waardoor sociologen naar de maatschappelijke werkelijkheid
kijken
 Leidraad voor onderzoek, bron voor richtinggevende concepten en formulering van
hypothesen

, 2


 Maar vaak ook systematische poging om de resultaten van het onderzoek te ordenen
en te interpreteren


Theorie en onderzoek: het praktische nut van theorie?

1. Heuristiek
 Non-interaction as a social accomplissement
 Erving Goffman
 theorie laat ons een betekenisvol patroon vinden in de werkelijkheid
 Leren ons iets sociologisch betekenisvol te herkennen
 Bv wachtruimte
o mensen proberen niet met elkaar te interageren, geen interactie met
elkaar te hebben
 dat is natuurlijk ook een soort interactie!
o => heel erg afgestemd op menselijke verbale en vooral non-verbale
signalen en gaan alle soort signalen dat we opvangen interpreteren als
interactie
 Orde in de chaos zien
 Theoretische kaders, concepten, ideeën: brengen bepaalde manier van kijken
mee
 Richten onze aandacht op bepaalde aspecten vd werkelijkheid &
verwaarlozen het irrelevante
 Zien een zekere orde, een patroon

2. Kadering/ framing
 Concepten, theoretische kaders
 Helpen ons iets betekenisvol, patroonmatig id sociale werkelijkheid te
herkennen
 Om sociale werkelijkheid te verklaren en te interpreteren
 een fenomeen in specifieke theoretische termen en classificeert het daarmee in een
bredere groep
 bv interactievormen in de publieke ruimte
 De meeste analytische kaders of theoretische ‘frames’ worden ontleend aan de
sociologische theorie
 Door theoretische kaders te selecteren, te bediscussiëren en te formaliseren kunnen
onderzoekers hun werk met dat van anderen verbinden
 Verschillende kaders leiden tot andere ‘kadering’ of benadering van onderzoek,
andere onderzoeksvragen, andere ‘data’ (‘wat is het dat we bestuderen?), andere
methoden, etc.
 Kaders sturen hoe we kijken naar de sociale werkelijkheid
 Bv rellen
o Verschillende factoren die een rol spelen
o Theoretische assumpties:
o Crisisgedrag
 reactie op teleurgestelde verwachtingen en (veranderingen in)
de persoonlijke situatie van mensen

, 3


 Participanten aan rellen kunnen reageren uit frustratie of uit
(morele) verontwaardiging
o Rationeel, instrumenteel gedrag
 (ook van collectieve actoren)
 geweld kan gemobiliseerd worden om bepaalde doelen te
bereiken (en bv besluitvorming te beïnvloeden)
 middel van politieke actie, inzetten om doelen te bereiken
o Aangeleerd gedrag
 (geweldscultuur)
 van bepaalde groepen: participanten aan rellen zijn
gesocialiseerd in cultuur waarin mannelijke idealen van
dominant en gewelddadig gedrag de toon aangeven

 in alle drie zit een waarheid, maar niet per se met elkaar te combineren

3. Systematisering
 Theorie als systematische poging om de resultaten van het onderzoek te ordenen en
te interpreteren
 “Theorie is een veralgemening van het particuliere, een abstrahering van concrete
gevallen”
 (J. Alexander, What is Theory?, p.2)
 Bv racisme en discriminatie
 Uit het vele empirische onderzoek kunnen we vijf verschillende vormen van
omgaan met/beantwoorden van racisme onderscheiden
o Confrontatie
 inclusief juridische actie
o ‘Management of the self’
 ervoor zorgen dat men geen aanstoot geeft
 anticiperen op vijandige interacties en negatieve reacties
o Negeren / niets doen
o Zichzelf bewijzen
 focus op ‘zelfverbetering’, ‘hard werken’ en ‘competenties
 bvb. in onderwijs of professionele context
o Focus op ‘isolatie’ en ‘autonomie’
 ervoor kiezen om enkel nog met de ‘eigen’ mensen om te gaan
en andere contacten te vermijden


Hoe komt theorie tot stand?

 Wordt theorie gemaakt op basis van de empirische feiten (inductie of generalisatie)?
 Theorieën zijn opgebouwd in reactie op maatschappelijke omstandigheden en
problemen
 ‘Relatieve zelfstandigheid’ van theorie: ze kan niet zonder feiten, maar bepaalt
tegelijk hoe die feiten geïnterpreteerd moeten worden
 Theorie eerst, hieruit assumpties waardoor we naar de werkelijkheid gaan
kijken
 bepalen hoe de wereld moet worden geïnterpreteerd

, 4


 ‘Theorie’ kan dus zowel heel abstract (‘feitenvrij’) zijn, als gericht op het
systematiseren van empirische observaties (‘feiten’)


Sociologische theorieën steunen zelf op een aantal basisassumpties

 Hoe ziet men de handelende mens of ‘actor’? Wat ligt aan de grondslag van
handelen? Wat is sociaal handelen?
 Individu handelt rationeel en uit eigenbelang
 Individueel handelen wordt gericht door waarden, overtuigingen, normen
o ‘normatief’ of niet-rationeel
 Individueel handelen hangt af van de ‘definitie van de situatie’ (situationeel,
interpretatief)
o adhv assumpties die je hanteert, kan je heel anders kijken naar de
werkelijkheid

 Hoe komt maatschappelijke orde tot stand?
 Bestaande maatschappelijke structuren bestaan op zichzelf en bepalen het
gedrag van individuen
o bv sociale klassen
 Individuen maken ‘keuzes’ in het licht van de situatie, hun belangen, hun
interpretaties van gedrag van anderen, en daaruit emergeren ‘sociale
patronen’ en ‘instituties’

 Voorbeelden op dia 31 en 32


Sociologische theorie
Algemene versus specifieke theorie

 Theorieën over specifiek maatschappelijk domein of specifieke dimensie van het
sociale leven
 Theorieën van ongelijkheid of ‘sociale stratificatie’ (sociologie van
ongelijkheid)
 Theorieën van het politiek systeem (politieke sociologie)
 Theorie van ziekte en gezondheid (medische sociologie)
 Theorie van specifieke sociale verbanden (bvb. groep, organisatie, macro-
instituties)

 Algemene sociologische theorie
 Theorie over de maatschappij als eenheid of ‘geheel’
o “Hoe hangen verschillende domeinen van de maatschappij samen?
 Theorie over hoe sociale interactie - organisaties – macrostructuren zich tot
elkaar verhouden
 Maatschappij als totaliteit, eenheid: hoe hangen de verschillende domeinen
samen in gestructureerd verband?
 Gelaagd systeem: verschillende analyse-, werkelijkheidsniveaus
 Onderdeel van bredere organisatiestructuren, bredere niveaus
o Verbinden met bredere maatschappelijke patronen