Victimologie: Het slachtoffer en de maatschappelijke reactie

HET SLACHTOFFER EN DE MAATSCHAPPELIJKE REACTIE


We zitten met een aantal assumpties als het gaat om slachtofferschap:
 We zijn cultureel gevormd om slachtoffers te herkennen (roodkapje slachtoffer van grote boze
wolf)
o Ideale slachtoffer: jonge dame en dader is harige oude man

Overzicht

1. Het slachtoffer als sociaal construct

2. Het verwerven van een slachtofferstatus
a. Het ‘ideale slachtoffer’
b. De ‘cultus’ van het ‘echte’ slachtofferschap
c. Conclusie

3. Maatschappelijke reacties op slachtoffers

4. Conclusie

1. Het slachtoffer als sociaal construct

Karstedt, 2002:

“Reactions to crime are affected by emotional cultures and their institutional settings.”

 Cultuur: Hoe wij reageren op misdrijven wordt bepaald door de cultuur waarin we leven
o Vb. Individualistische cultuur of groepscultuur?
 Ongeluk in individuele samenleving:
 Dan zie je dat er een fragmentering is van het veiligheidsbeeld
 Hebt eigen lot in handen
 Onze westerse cultuur is daar heel sterk op gebaseerd
 Lotscultuur: alles is het lot
 Een misdrijf is dan een daad van God
o Vb. als je overvallen wordt in een steeg, zal dat wel uw fout zijn
 Collectieve cultuur
o Probleem: hulpverlening is gebaseerd op witte rijke middenklasse
 In onze multiculturele samenleving worden we geconfronteerd met mesnen die
anders denken over de samenleving
 Dus de culturele setting van hoe je kijkt naar misdrijven, is belangrijk

 De institutionele settings: hoe ga je institutioneel om met conflicten?
o De politie neemt het conflict over en draagt het dan over aan het OM
o Als slachtoffer wordt het conflict dus eigenlijk uit uw handen getrokken



136

,  Je verliest het eigendom ervan
o Cf. restorative justice: dan wordt je als slachtoffer meer eigenaar van een misdrijf
 Impact op hoe je denkt over een misdrijf en over de dader
 Vb. Seksuolotte: klacht bij het OM omdat ze heel veel dickpicks kreeg
 OM heeft dat geseponeerd
 Het gevoel van het slachtoffer: zij voelt haar belaagd etc.
o Nu heeft ze het gevoel in die institutionele setting dat ze
abandoned is
 Dat zou anders zijn als ze zou kunnen in gesprek gaan met daders
o In kritische criminologie gaat men een slachtoffer van seksueel geweld niet benoemen als
een slachtoffer, maar als een survivor
 Omdat een survivor nog eigenaarschap heeft
 Een slachtoffer is iets passiefs, je blijft dat eeuwig, het is een stempel die op u
wordt geplakt

 In strafrechtsbedeling is er plaats voor emoties, en biedt een systeem om met deze emoties om
te gaan.
o Misdrijven wekken emoties op.
 Vb. twee jongens die inrijden op stoet in Strépy
 Emoties: haat, woede…
 Wij hebben een instituut gecreëerd die ervoor zorgt dat wij onze emoties
niet kunnen zijn vrije wil gaan
 Wij geven onze emoties af aan justitie
o Inbreng van rationaliteit (dader probeert het ‘systeem’ te verslaan, slachtoffer weegt
voor-en nadelen af om al dan niet strafrechtsbedeling te mobiliseren).
 In de rechtbank gaan we rationaliteit inbrengen
 Als mensen gewoon op hun emoties zouden kunnen afgaan, zouden
daders vermoord worden
 Hoe?
o Introduceren:
 Wetboek
 Procedures
 Zaakwaarnemers
 OM, politie, rechtbank…
 Rationeel systeem waarbij er wel degelijk wat plaats is voor emoties:
 Moment van de zitting
o Vb. assisenzaken: de voorzitter geeft de familie van de dader
en de slachtoffer een ruimte om te praten
 Wij hebben ons systeem geërfd van de verlichting (Montesquie, Rousseau,
Beccaria…) -- 18 e eeuw
 In de verlichting: geen misdrijf als er geen wet is daarvoor
o Komaf met de vorst en zijn absolutisme
 Men ging uit van het rationele van de mens
 Straffen: proberen te resocialiseren




137

,  Echter sinds jaren 1990 een beweging richting herbevestiging van emoties in de
strafrechtsbedeling.

o Emotionalisering van het publieke debat inzake misdrijven en de strafrechtsbedeling.
 Zie terugkeer van ‘schaamte’
 Niet alleen vanuit het academische (cf. herstelrecht)
o Braithwaite: onderzoek bij aboriginals in Australië en in
Canada
 Men gaat anders met conflict om daar: dat conflict
wordt niet uit de handen genomen
 Conflict wordt gefaciliteerd door gemeenschappen
 Eén van de elementen is schaamte
 Je moet berouw tonen, u schamen
 “naming and shaming”
 Reintegrative shaming
 In de toepassing van bemiddeling etc. komt dat ook terug
 Opkomst van commerciële televisie in de jaren 90: SENSATIE!
o Cf. Marc Dutroux
 VRT ging op droge manier daarover rapporteren
 VTM vloog op die case, met interviews etc.;
 Dat was sensationeel
 Inbreng van sensatie en van emoties zorgt
voor meer kijkers
 Men zoekt naar prikkels: clickbait
o Ook internationale misdrijven worden gerapporteerd
o Bedoeling om reactie uit te lokken

o Implementaties van sancties die gebaseerd zijn op emoties (langere straffen
bijvoorbeeld).
 Cf. Toen Michelle Martin vervroegd vrijkwam
 Groot protest!
 In politiek: resultaat: strengere en langere straffen
 Maar langere straffen zijn NIET effectief in het voorkomen van recidive
 Maar toch gaan we dit implementeren door onze emoties
 Terwijl empirie iets heel anders zegt

Emoties worden gezien als sociale constructen.

 Sociaal constructivisme:
o Constructivisme: emoties bestaan vooral omdat ze gemaakt, geconstrueerd worden.
 Emoties worden gemaakt, omdat ze geconstrueerd worden
 Vb. sensationeel nieuwsbericht:
o Dan creëer je emoties bij mensen




138