Inhoud
Wereldgeschiedenis van België..............................................................................................................7
Waarom een historisch perspectief ?.................................................................................................7
Hedendaagse en historische samenleving......................................................................................7
Geschiedenis als academische discipline aan de universiteit.........................................................7
Geschiedmethode in drie stappen..................................................................................................7
Hoe gaat een historici tewerk ?..........................................................................................................7
Interne en externe kritiek...............................................................................................................8
Van vandaag naar het verleden. Van het globale naar het lokale......................................................8
Le misère de Flandres – hongerjaren 1840.....................................................................................9
Inhoud en uitgangspunten van deze cursus.......................................................................................9
Tijdvak: ontstaan van ‘moderne’ samenleving...............................................................................9
Demografische transitie (zie les 2)..................................................................................................9
Economische transitie...................................................................................................................10
Politieke transitie..........................................................................................................................10
Culturele transitie.........................................................................................................................10
Sociale transitie............................................................................................................................10
Ruimtelijke transitie......................................................................................................................11
Wereldgeschiedenis van België........................................................................................................11
Tijdsindeling..................................................................................................................................11
De ruimte......................................................................................................................................11
De benadering..............................................................................................................................11
Kennis van geschiedenis...............................................................................................................12
Demografische ontwikkelingen............................................................................................................12
Belang...............................................................................................................................................12
Hoofdstuk 1: De studie van de demografische ontwikkelingen in het verleden...............................12
De historische demografie............................................................................................................12
Het historisch bronnenmateriaal..................................................................................................13
De hoofdrolspeler van de demografie..........................................................................................13
De evolutie van de wereldbevolking in de long-run.....................................................................14
Thomas Robert Malthus of de onafwendbaarheid van catastrofes..............................................14
De onafwendbaarheid van catastrofes.....................................................................................14
Malthus en de historici.................................................................................................................15
Hoofdstuk 2: Krijtlijnen van de demografische ontwikkelingen voor 1750......................................15
Structurele en catastrofale mortaliteit.........................................................................................15
1
, Geboorte en fertiliteit...................................................................................................................15
De nuptialiteit en het West-Europese huwelijkspatroon..............................................................16
Hoofdstuk 3: Demografische ontwikkelingen tijdens de lange negentiende eeuw......................16
De omvang van de bevolking........................................................................................................16
De mortaliteit en levensverwachtingen........................................................................................16
De nataliteit en nuptialiteit: de verklaring voor de negentiende-eeuwse groei?..........................17
Hoofdstuk 4: Van ‘babyboom’ tot tweede demografische revolutie tijdens de 20 ste eeuw..............18
De bevolkingsomvang: naar nulgroei............................................................................................18
Dalende mortaliteit en gestegen levensverwachting....................................................................18
Daling van de nataliteit vanaf het midden van de jaren 1960......................................................18
Staats- en natievorming........................................................................................................................20
Inleiding............................................................................................................................................20
De nationale staat als een recent fenomeen................................................................................20
Het staatsvormingsproces............................................................................................................20
Hoofdstuk 1: Staatsvorming in de enge betekenis...........................................................................20
Definitie staatsvorming: historische benadering..........................................................................20
Max Weber...............................................................................................................................20
Norbert Elias ‘civilisatieproces’.................................................................................................21
Belang van historische benadering...........................................................................................21
De opkomst van ‘moderne’ staten (1500-1800)...........................................................................21
Europa: late middeleeuwen......................................................................................................21
De standensamenleving en de staat.........................................................................................22
Het ontstaan en kenmerken van ‘moderne’ staten na 1500....................................................22
Structurele verschillen en variaties in de Europese staatsvorming...........................................22
Europese internationale systeem.............................................................................................22
Hoofdstuk 2: Staats- en natievorming vanaf 1800............................................................................22
De uitbreiding van de activiteiten van de staat............................................................................22
Politieke transities....................................................................................................................23
Theorie van het sociaal contract...............................................................................................23
Uitbreiding van de activiteiten van de staat.................................................................................23
Natievorming en nationalisme......................................................................................................25
Van moderne naar nationale staat, natievorming....................................................................25
Wortels van het nationalisme...................................................................................................26
Etnie en natie........................................................................................................................27
Definities en theorievorming....................................................................................................27
2
, Civiele component................................................................................................................27
Etnische component.............................................................................................................27
Diverse verschijningsvormen van het nationalisme in de Europese geschiedenis....................27
Hoofdstuk 3: De casus België: van een liberale burgerstaat naar een gefederaliseerde staat.........28
België avant la lettre.....................................................................................................................28
Zuidelijke Nederlanden c.1750: 1 onder 1 vorst.......................................................................29
Verlicht despotisme onder Oostenrijks bestuur.......................................................................29
Invloed op politiek-economisch bestel van de Zuidelijke Nederlanden....................................29
Belang Franse Revolutie............................................................................................................29
Verenigd koninkrijk de Nederlanden........................................................................................29
Belgische revolutie....................................................................................................................30
Monarchie als staatsvorm.........................................................................................................30
De totstandkoming van België als liberale burgerstaat................................................................30
De totstandkoming van België als liberale burgerstaat............................................................30
Een groeiend bewustzijn voor taalverschillen..............................................................................31
De aanpassing van staatsstructuren en de federalisering van België...........................................33
Eerste fase: meer cultureel zelfbestuur....................................................................................33
Tweede fase: De aanpassing van de staatstructuren................................................................33
Begin federaliseringsproces......................................................................................................34
Staatshervorming van 1970-1980.............................................................................................34
Aanpassing van de staatstructuren...........................................................................................34
Discussiepunten na 1980..........................................................................................................34
Staatshervorming in 1988-1989................................................................................................35
St. Michielsakkoord 1993..........................................................................................................35
Democratisering en burgerschap.........................................................................................................36
Hoofdstuk 1: Democratisering, burgerschap en de ontwikkeling van een publieke sfeer................36
Democratisering en burgerschap..................................................................................................36
Burgerschap en de ontwikkeling van ‘civil society’.......................................................................36
Hoofdstuk 2: De democratisering van politieke burgerschap...........................................................37
Grondwet 1831.............................................................................................................................37
Strijd om algemeen stemrecht.....................................................................................................38
Eerste compromis in 1893........................................................................................................39
Uitbreiding kiesrecht: opkomst van massapartijen...................................................................39
En de vrouwen..........................................................................................................................39
Verder verruiming dankzij de leeftijdsgrens.............................................................................40
3
, Actuele discussiepunten...................................................................................................................40
sociale ongelijkheid en sociaal beleid in historisch perspectief............................................................41
Inleiding............................................................................................................................................41
Nut van de verzorgingsstaat.....................................................................................................41
Hoofdstuk 1: Sociale ongelijkheid in een langetermijnperspectief...................................................41
Denken over sociale ongelijkheid.................................................................................................41
Sociale ongelijkheid en stratificatie..........................................................................................41
Sociale ongelijkheid in de pre-industriële periode........................................................................42
Inkomensverdeling volgens Gregory King.................................................................................42
Sociale ongelijkheid tijdens de twintigste eeuw...........................................................................42
Fase tot midden jaren 1970: verschillen dalen.........................................................................42
Fase sinds eind jaren 1970 en 1980: terg stijgende trend in inkomensongelijkheid.................42
Hoofdstuk 2: Armoede en sociale zorg.............................................................................................43
Armoede en kwetsbaarheid: begripsbepaling en oorzaken..........................................................43
Oorzaken armoede...................................................................................................................43
Sociaal beleid als uitdrukking van ongelijke machtsverhouding...................................................44
Hoofdstuk 3: Informele zorgarrangementen in historisch perspectief.............................................44
Familie en verwanten...................................................................................................................44
Solidariteitsmechanismen in de buurt..........................................................................................45
Allerhande vromen van overlevingsstrategieën...........................................................................45
Hoofdstuk 4: Formele zorgverlening in historisch perspectief.........................................................45
De lokale organisatie van de armenzorg.......................................................................................45
Late middeleeuwen: begin ontwikkeling “bewuste” armenpolitiek door centrale overheid....46
Een groeiende inmenging vanwege de centrale overheden.........................................................46
Meer aandacht voor de sociale kwestie en de uitbouw van het stelsel van sociale verzekeringen
......................................................................................................................................................46
Eind negentiende eeuw: besef groeide dat sociale problemen gevolg waren van
maatschappelijke structuren....................................................................................................46
De uitbouw van de welvaartsstaat: geïnstitutionaliseerde solidariteit.........................................47
Formele sociale bescherming sinds 20ste eeuw.........................................................................47
Na WOII....................................................................................................................................48
België: sociaal past 1944.......................................................................................................48
Betekenis Sociaal Pact.......................................................................................................48
Kritiek sinds late jaren 1970......................................................................................................49
Besluit...............................................................................................................................................49
België en Congo....................................................................................................................................50
4
Wereldgeschiedenis van België..............................................................................................................7
Waarom een historisch perspectief ?.................................................................................................7
Hedendaagse en historische samenleving......................................................................................7
Geschiedenis als academische discipline aan de universiteit.........................................................7
Geschiedmethode in drie stappen..................................................................................................7
Hoe gaat een historici tewerk ?..........................................................................................................7
Interne en externe kritiek...............................................................................................................8
Van vandaag naar het verleden. Van het globale naar het lokale......................................................8
Le misère de Flandres – hongerjaren 1840.....................................................................................9
Inhoud en uitgangspunten van deze cursus.......................................................................................9
Tijdvak: ontstaan van ‘moderne’ samenleving...............................................................................9
Demografische transitie (zie les 2)..................................................................................................9
Economische transitie...................................................................................................................10
Politieke transitie..........................................................................................................................10
Culturele transitie.........................................................................................................................10
Sociale transitie............................................................................................................................10
Ruimtelijke transitie......................................................................................................................11
Wereldgeschiedenis van België........................................................................................................11
Tijdsindeling..................................................................................................................................11
De ruimte......................................................................................................................................11
De benadering..............................................................................................................................11
Kennis van geschiedenis...............................................................................................................12
Demografische ontwikkelingen............................................................................................................12
Belang...............................................................................................................................................12
Hoofdstuk 1: De studie van de demografische ontwikkelingen in het verleden...............................12
De historische demografie............................................................................................................12
Het historisch bronnenmateriaal..................................................................................................13
De hoofdrolspeler van de demografie..........................................................................................13
De evolutie van de wereldbevolking in de long-run.....................................................................14
Thomas Robert Malthus of de onafwendbaarheid van catastrofes..............................................14
De onafwendbaarheid van catastrofes.....................................................................................14
Malthus en de historici.................................................................................................................15
Hoofdstuk 2: Krijtlijnen van de demografische ontwikkelingen voor 1750......................................15
Structurele en catastrofale mortaliteit.........................................................................................15
1
, Geboorte en fertiliteit...................................................................................................................15
De nuptialiteit en het West-Europese huwelijkspatroon..............................................................16
Hoofdstuk 3: Demografische ontwikkelingen tijdens de lange negentiende eeuw......................16
De omvang van de bevolking........................................................................................................16
De mortaliteit en levensverwachtingen........................................................................................16
De nataliteit en nuptialiteit: de verklaring voor de negentiende-eeuwse groei?..........................17
Hoofdstuk 4: Van ‘babyboom’ tot tweede demografische revolutie tijdens de 20 ste eeuw..............18
De bevolkingsomvang: naar nulgroei............................................................................................18
Dalende mortaliteit en gestegen levensverwachting....................................................................18
Daling van de nataliteit vanaf het midden van de jaren 1960......................................................18
Staats- en natievorming........................................................................................................................20
Inleiding............................................................................................................................................20
De nationale staat als een recent fenomeen................................................................................20
Het staatsvormingsproces............................................................................................................20
Hoofdstuk 1: Staatsvorming in de enge betekenis...........................................................................20
Definitie staatsvorming: historische benadering..........................................................................20
Max Weber...............................................................................................................................20
Norbert Elias ‘civilisatieproces’.................................................................................................21
Belang van historische benadering...........................................................................................21
De opkomst van ‘moderne’ staten (1500-1800)...........................................................................21
Europa: late middeleeuwen......................................................................................................21
De standensamenleving en de staat.........................................................................................22
Het ontstaan en kenmerken van ‘moderne’ staten na 1500....................................................22
Structurele verschillen en variaties in de Europese staatsvorming...........................................22
Europese internationale systeem.............................................................................................22
Hoofdstuk 2: Staats- en natievorming vanaf 1800............................................................................22
De uitbreiding van de activiteiten van de staat............................................................................22
Politieke transities....................................................................................................................23
Theorie van het sociaal contract...............................................................................................23
Uitbreiding van de activiteiten van de staat.................................................................................23
Natievorming en nationalisme......................................................................................................25
Van moderne naar nationale staat, natievorming....................................................................25
Wortels van het nationalisme...................................................................................................26
Etnie en natie........................................................................................................................27
Definities en theorievorming....................................................................................................27
2
, Civiele component................................................................................................................27
Etnische component.............................................................................................................27
Diverse verschijningsvormen van het nationalisme in de Europese geschiedenis....................27
Hoofdstuk 3: De casus België: van een liberale burgerstaat naar een gefederaliseerde staat.........28
België avant la lettre.....................................................................................................................28
Zuidelijke Nederlanden c.1750: 1 onder 1 vorst.......................................................................29
Verlicht despotisme onder Oostenrijks bestuur.......................................................................29
Invloed op politiek-economisch bestel van de Zuidelijke Nederlanden....................................29
Belang Franse Revolutie............................................................................................................29
Verenigd koninkrijk de Nederlanden........................................................................................29
Belgische revolutie....................................................................................................................30
Monarchie als staatsvorm.........................................................................................................30
De totstandkoming van België als liberale burgerstaat................................................................30
De totstandkoming van België als liberale burgerstaat............................................................30
Een groeiend bewustzijn voor taalverschillen..............................................................................31
De aanpassing van staatsstructuren en de federalisering van België...........................................33
Eerste fase: meer cultureel zelfbestuur....................................................................................33
Tweede fase: De aanpassing van de staatstructuren................................................................33
Begin federaliseringsproces......................................................................................................34
Staatshervorming van 1970-1980.............................................................................................34
Aanpassing van de staatstructuren...........................................................................................34
Discussiepunten na 1980..........................................................................................................34
Staatshervorming in 1988-1989................................................................................................35
St. Michielsakkoord 1993..........................................................................................................35
Democratisering en burgerschap.........................................................................................................36
Hoofdstuk 1: Democratisering, burgerschap en de ontwikkeling van een publieke sfeer................36
Democratisering en burgerschap..................................................................................................36
Burgerschap en de ontwikkeling van ‘civil society’.......................................................................36
Hoofdstuk 2: De democratisering van politieke burgerschap...........................................................37
Grondwet 1831.............................................................................................................................37
Strijd om algemeen stemrecht.....................................................................................................38
Eerste compromis in 1893........................................................................................................39
Uitbreiding kiesrecht: opkomst van massapartijen...................................................................39
En de vrouwen..........................................................................................................................39
Verder verruiming dankzij de leeftijdsgrens.............................................................................40
3
, Actuele discussiepunten...................................................................................................................40
sociale ongelijkheid en sociaal beleid in historisch perspectief............................................................41
Inleiding............................................................................................................................................41
Nut van de verzorgingsstaat.....................................................................................................41
Hoofdstuk 1: Sociale ongelijkheid in een langetermijnperspectief...................................................41
Denken over sociale ongelijkheid.................................................................................................41
Sociale ongelijkheid en stratificatie..........................................................................................41
Sociale ongelijkheid in de pre-industriële periode........................................................................42
Inkomensverdeling volgens Gregory King.................................................................................42
Sociale ongelijkheid tijdens de twintigste eeuw...........................................................................42
Fase tot midden jaren 1970: verschillen dalen.........................................................................42
Fase sinds eind jaren 1970 en 1980: terg stijgende trend in inkomensongelijkheid.................42
Hoofdstuk 2: Armoede en sociale zorg.............................................................................................43
Armoede en kwetsbaarheid: begripsbepaling en oorzaken..........................................................43
Oorzaken armoede...................................................................................................................43
Sociaal beleid als uitdrukking van ongelijke machtsverhouding...................................................44
Hoofdstuk 3: Informele zorgarrangementen in historisch perspectief.............................................44
Familie en verwanten...................................................................................................................44
Solidariteitsmechanismen in de buurt..........................................................................................45
Allerhande vromen van overlevingsstrategieën...........................................................................45
Hoofdstuk 4: Formele zorgverlening in historisch perspectief.........................................................45
De lokale organisatie van de armenzorg.......................................................................................45
Late middeleeuwen: begin ontwikkeling “bewuste” armenpolitiek door centrale overheid....46
Een groeiende inmenging vanwege de centrale overheden.........................................................46
Meer aandacht voor de sociale kwestie en de uitbouw van het stelsel van sociale verzekeringen
......................................................................................................................................................46
Eind negentiende eeuw: besef groeide dat sociale problemen gevolg waren van
maatschappelijke structuren....................................................................................................46
De uitbouw van de welvaartsstaat: geïnstitutionaliseerde solidariteit.........................................47
Formele sociale bescherming sinds 20ste eeuw.........................................................................47
Na WOII....................................................................................................................................48
België: sociaal past 1944.......................................................................................................48
Betekenis Sociaal Pact.......................................................................................................48
Kritiek sinds late jaren 1970......................................................................................................49
Besluit...............................................................................................................................................49
België en Congo....................................................................................................................................50
4
