Samenvatting H8-H11 van 'Een kennismaking met de oude wereld'

Hoofdstuk 8: de vroege ijzertijd: de ‘donkere eeuwen’
 Ca. 1200 v. Chr.: ‘Bronze Age Collapse’: klimaatverandering + volksverhuizingen 
politieke & sociale structuren (paleiseconomie) vallen uiteen, weinig grootschalige
handel meer; want steden zijn enorm van elkaar afhankelijk
  bevolkingsteruggang in Griekenland
  verarming materiële cultuur; weinig schriftelijke bronnen
 Ionische volksverhuizing: sommige Grieken bouwden nieuw bestaan op aan westkust
Klein-Azië
 ! nuancering:
o Voorbeeld: Nichoria (dorp) waar allemaal ongeveer dezelfde hutten staan,
maar één is groter, en heeft een indeling die lijkt op die van een Myceens
paleis; ook is hier opslagruimte gevonden, wat redistributie op kleinere, lokale
schaal suggereert
o Voorbeeld: een heroon gevonden in het huidige Lefkandi: een gebouw uit de
10e eeuw v. Chr. in het midden van een nederzetting met ook dezelfde indeling
& een zuilengalerij (net als in de tempels!); er liggen twee personen begraven.
Rond de 9e eeuw v. Chr. komt hier een grafveld bij; blijkbaar waren de
begraven personen belangrijk in zowel politiek als religieus opzicht
o We hebben ook de Ilias & Odyssee van Homerus die uit deze tijd stammen en
ons iets kunnen vertellen over de maatschappij
 ! hierin spelen steden een belangrijke rol, maar dit was eigenlijk pas
later
 ! hierin wordt Trojaanse oorlog beschreven, maar deze vond eigenlijk
eerder plaats
 ! Homerus’ identiteit & de totstandkoming van de epen staat ter
discussie

Hoofdstuk 9: de archaïsche periode
Begin van ontstaan nieuwe Griekse cultuur, wel met oosterse invloeden (door Perzische
veroveringen, Fenicische handelaren)
9.2: Veranderingen op demografisch & economisch terrein
 Rond 8e eeuw herstel van nederzettingen & materiële cultuur; profilering van elite
 Oorzaak zou geleidelijke bevolkingsgroei kunnen zijn  ontwikkelingen in agrarische
sector + toename handel (niet onder aristocraten!)
De polis
 Bestond uit stedelijke kern met publieke ruimtes + het ommeland (chora)
 De burgers (politai) streefden naar vrijheid, autonomie (recht om zelf wetten te
maken) en naar autarkie (zelfvoorzienendheid, ook al was dit in praktijk niet
haalbaar)
 Poleis waren zelfstandig & vormden geen politieke eenheid, maar wel een culturele
eenheid:
o Veel overeenkomsten in taal
o Gedeelde religie (komt tot uitdrukking in festivals, spelen ter ere van goden)
o Gemeenschappelijke idealen over wat het betekent om ‘Grieks’ te zijn
Staatsvormen
 Monarchie: alleenheerschappij door (meestal erfelijke) koning
 Tyrannie: alleenheerschappij door iemand die macht naar zich heeft toegetrokken (en
niet per se als legitiem wordt ervaren)
 Aristocratie: regering door de ‘besten’: leden van adellijke geslachten
 Oligarchie: ‘regering van weinigen’: kleine groep machthebbers, niet per se van adel
 Timocratie: bestuurders moeten een bepaald vermogen hebben
 Democratie: regering door mannen met burgerrecht d.m.v. volksvergaderingen

, Kolonisatie
 Vooral door Grieken & Feniciërs, die grote invloedssferen opbouwden
 De nederzettingen waren zelfstandig, en hadden geen politieke binding met de
moederstad
 Het waren geen wingewesten
 Redenen:
o Vooral handelsbelangen speelden een rol; toenemende handel  nijverheid in
steden bevorderd
o Geleidelijke bevolkingsgroei (dus niet een explosie!)
o Onderlinge rivaliteit tussen families in steden
! De term ‘kolonisatie’ dekt de lading niet; deze term is tijdens 19 e eeuw in gebruik
geraakt, toen men in een koloniale wereld leefde en dus met een koloniale bril naar de
wereld keek
! meeste stadsbewoners waren nog altijd boeren met een stuk land buiten de stad
9.3: veranderingen op sociaal terrein
 Ontstaan groep nieuwe rijken: door handel of door lucratieve gewassen
 Kleine boeren kregen het moeilijk: konden niet overgaan op andere gewassen (die het
eerste jaar geen vrucht dragen)  moesten bijlenen, maar oogsten werden niet groter
 meer bijlenen & vorige lening terugbetalen  schuldgebondenheid
9.4: veranderingen op militair terrein
 In donkere eeuwen konden maar weinig mensen wapenrusting betalen; veranderde
met opkomst nieuwe rijken, konden nu ook wapenrusting kopen
o Men trok op in een gesloten falanxformatie waarbij ze de persoon naast zich
beschermden
o Zwaarbepantserde soldaten (hoplieten); moesten wapens wel zelf betalen;
werden al snel bepalend in oorlogvoering
o Vereiste goede training, samenwerking, vertrouwen, solidariteit
9.5: veranderingen op cultureel terrein
Alfabet
 Rond 9e/10e eeuw nemen Grieken Fenicische alfabet over (waarschijnlijk voor
handelsdoeleinden) & vernieuwden het
Literatuur
 Teksten voornamelijk in poëzievorm; waren bedoeld om uitgevoerd te worden, niet
om zelf te lezen
 Homerus: schreef waarschijnlijk de epen de Ilias & de Odyssee, die vroegarchaïsche
tijd beschrijven; verplichte stof in onderwijs; sterke invloed op Griekse denken &
geloven
 Hesiodus: schreef epos Werken en Dagen, geeft kijk op het landleven; vertelt ook over
eigen levensomstandigheden
 Lyriek: persoonlijke gedichten over eigen gemoedstoestand
Beeldende kunst
 Schilderkunst komt alleen op vazen voor: afbeeldingen uit mythologie & dagelijks
leven in zwart- en roodfigurige stijl
 In beeldhouwkunst veel Egyptische invloeden
Bouwkunst
 Tempels als woning van de goden; zuilen in Dorische, Ionische & Korinthische stijl
 Stijlen verspreidden zich over Griekse wereld
Godsdienst
 Overeenkomsten met Nabije Oosten:
o Polytheïsme
o Antropomorf
o Geen officieel dogma