Inleiding tot de communicatiewetenschappen
Carolin fret
1
,Examen:
• Examenduur: drie uur
• Schriftelijk : 10 kort-antwoord-vragen
• Leerstof : cursus (tenzij niet ter sprake gebracht in les)
• Slides: geven kernelementen weer, samenhang tussen delen
• Namen: niet kennen (tenzij gekoppeld aan belangrijk model/theorie)
• Soorten vragen : Kennis, Inzicht, Toepassing
• Voorbeelden van examenvragen:
- Noem twee soorten ruis en geef van elk een eigen voorbeeld.
- Wat zijn de verschillen en de gelijkenissen tussen de cultivatie- en de
agendasettingtheorie?
- Is « nieuws » een « mediagenre »?
• BLACKBOARD : TEST JEZELF ! (online na laatste les)
2
,Inhoudsopgave
2 Concepten en modellen .................................................................................................................. 8
2.1 Inleiding .............................................................................................................................................. 8
2.2 Wat is nu communicatie? ................................................................................................................... 8
2.3 Breek- of discussiepunten in de definities van communicatie .........................................................10
2.3.1 Intentionaliteit ..........................................................................................................................10
2.3.2 Moet de communicatie geslaagd zijn? .....................................................................................11
2.3.3 Richting vd communicatie ........................................................................................................11
2.3.4 Observatieniveau......................................................................................................................12
2.4 Elementen in het communicatieproces ...........................................................................................12
2.4.1 Zender/bron .............................................................................................................................12
2.4.2 Ontvanger/bestemmeling ........................................................................................................12
2.4.3 Boodschap ................................................................................................................................13
2.4.4 Signaal.......................................................................................................................................14
2.4.5 Kanaal .......................................................................................................................................14
2.4.6 Medium ....................................................................................................................................14
2.4.7 Ruis ...........................................................................................................................................16
2.4.8 Feedback...................................................................................................................................16
2.5 Communicatiemodellen ...................................................................................................................17
2.5.1 Inleiding ....................................................................................................................................17
2.5.2 Communicatiemodel van Lasswell (1948) ................................................................................18
2.5.3 Model van Shannon & Wever ..................................................................................................18
2.5.4 DeFleur: uitwerking model S & W ............................................................................................19
2.5.5 Model van Osgood & Schramm ................................................................................................20
2.5.6 Spiraal van Dance .....................................................................................................................20
2.5.7 Model van Gerbners .................................................................................................................21
2.5.8 Het ABX-model van Newcomb .................................................................................................22
2.5.9 Model van Westley & MacLeans ..............................................................................................22
2.5.10 Massacommunicatiemodel van Maletzke ................................................................................24
2.5.11 Model van James Carey ............................................................................................................25
2.5.12 Aandachtsmodel van McQuail (1987) ......................................................................................26
3 Verbale communicatie .................................................................................................................. 27
3.1 Inleiding ............................................................................................................................................29
3.2 Kenmerken van de natuurlijke taal ..................................................................................................29
3
, 3.2.1 Taal is symbolisch .....................................................................................................................30
3.2.2 Taal is een soort kennis ............................................................................................................30
3.2.3 Taal bestaat uit regels en is productief ....................................................................................30
3.2.4 Taal kan ons beeld vd werkelijkheid beïnvloeden....................................................................31
3.2.5 Taalvormen ...............................................................................................................................32
3.2.6 Studie van de taal .....................................................................................................................32
3.3 De subsystemen van taal..................................................................................................................33
3.3.1 Fonologie ..................................................................................................................................33
3.3.2 Semantiek .................................................................................................................................33
3.3.3 Syntaxis .....................................................................................................................................34
3.4 Pragmatiek........................................................................................................................................34
3.5 Pragmatische stijlen en structuren...................................................................................................37
3.5.1 De conversatie ..........................................................................................................................37
3.5.2 De interactie in de klas .............................................................................................................38
3.6 Interactief discours: coherentie en structuur ..................................................................................38
3.6.1 De coördinatie van conversatiebijdragen ................................................................................38
3.6.2 Small talk ..................................................................................................................................39
3.7 Taal en de sociale identiteit..............................................................................................................40
3.8 Taal en culturele verschillen .............................................................................................................40
4 Non-verbale communicatie ........................................................................................................... 41
4.1 Inleiding ............................................................................................................................................41
4.2 Kenmerken van non-verbale communicatie (Trenholm) .................................................................41
4.2.1 N-V Comm kan onbedoeld zijn .................................................................................................41
4.2.2 N-V Comm bestaat uit verschillede codes (Trenholm, 1999)...................................................42
4.2.3 N-V Comm is onmiddellijk, continu en natuurlijk.....................................................................42
4.2.4 N-V comm is zowel universeel als cultureel, aangeboren als aangeleerd ...............................42
4.3 Voor welke soort informatie is N-V Comm belangrijk ? ...................................................................43
4.3.1 Eerste indrukken.......................................................................................................................43
4.3.2 Relationele informatie ..............................................................................................................43
4.3.3 Emoties uitdrukken ..................................................................................................................43
4.4 Non-verbale vs verbale communicatie.............................................................................................43
4.5 Kinesics .............................................................................................................................................44
4.5.1 Lichaamshouding ......................................................................................................................45
4.5.2 Handen en armen .....................................................................................................................45
4
, 4.5.3 Gelaatsuitdrukkingen ...............................................................................................................45
4.5.4 Ooggedrag ................................................................................................................................46
4.6 Proxemics: territorialiteit en ruimtegebruik ....................................................................................46
4.6.1 Soorten territoria en inbreuken op territoria...........................................................................46
4.6.2 Ruimtegebruik: zit- en kantoorindeling....................................................................................46
4.6.3 Persoonlijke ruimte ..................................................................................................................48
4.7 Haptics ..............................................................................................................................................49
4.8 Chronemics .......................................................................................................................................49
4.9 Fysieke kenmerken ...........................................................................................................................50
4.10 De taal van objecten .........................................................................................................................50
4.11 Paralinguistiek ..................................................................................................................................51
4.12 Hoe ziet non-verbale comm eruit in een online context?................................................................51
5 Interpersoonlijke en groepscommunicatie ..................................................................................... 52
5.1 Inleiding ............................................................................................................................................52
5.2 Interpersoonlijke communicatie ......................................................................................................52
5.2.1 Interpersoonlijke comm als een speciale vorm van dyadische comm .....................................52
5.2.2 De ontwikkeling van interpersoonlijke communicatie .............................................................53
5.2.3 Ontwikkeling van (intieme) relaties : de filtertheorie ..............................................................56
5.2.4 Zelfonthulling in de ontwikkeling van inter-persoonlijke relaties ............................................56
5.3 Groepscommunicatie .......................................................................................................................60
5.3.1 Wat is een groep? .....................................................................................................................60
5.3.2 Groepsprocessen ......................................................................................................................64
6 Organisatiecommunicatie ............................................................................................................. 72
7 Massacommunicatie: de mediaorganisatie .................................................................................... 73
7.1 Inleiding ............................................................................................................................................73
7.2 Een organisationele benadering vd nieuwsproductie ......................................................................74
7.2.1 De inhoud van het nieuws ........................................................................................................74
7.2.2 Organisatie-interne en –externe factoren die de nieuwsinhoud beïnvloeden ........................75
7.3 Een organisationele benadering van de fictieproductie ..................................................................80
7.3.1 De inhoud van Soap opera’s: ....................................................................................................80
7.3.2 Organisatie-interne drukkingen die de inhoud beïnvloeden: .................................................81
7.3.3 Organisatie- externe factoren die de soapproductie beïnvloeden ..........................................82
8 Massacommnicatie: de inhoud ...................................................................................................... 83
8.1 Inleiding: ...........................................................................................................................................83
5
, 8.2 Mediatekst........................................................................................................................................83
8.2.1 Wat is een mediatekst? ............................................................................................................83
8.2.2 Open versus gesloten teksten ..................................................................................................84
8.2.3 3 Soorten “lezingen” van mediateksten ...................................................................................84
8.2.4 Realisme en mediateksten .......................................................................................................84
8.2.5 Analyse van de mediateksten...................................................................................................85
8.3 Mediagenres .....................................................................................................................................87
8.3.1 Kenmerken ...............................................................................................................................87
8.3.2 Voorbeeld van een (vrij recent) genre: reality TV ....................................................................88
9 Massacommunicatie: het publiek .................................................................................................. 89
9.1 Inleiding ............................................................................................................................................89
9.2 Publieksconcept................................................................................................................................89
9.3 Doelstellingen van publieksonderzoek.............................................................................................90
9.4 Totstandkoming van een (TV-)publiek .............................................................................................93
9.5 Structurele visie, verklaringen voor TV-kijken..................................................................................95
9.6 Mediagebruik als doelbewuste behoeftebevrediging......................................................................95
9.7 Integratie van beide perspectieven..................................................................................................97
10 Massacommunicatie: effecten ....................................................................................................... 98
10.1 Inleiding ............................................................................................................................................98
10.2 Almacht vd Mediaparadigma ...........................................................................................................98
10.2.1 Uitgangspunten ........................................................................................................................98
10.2.2 Belangrijke studies....................................................................................................................99
10.3 Beperkte effecten-paradigma ........................................................................................................101
10.3.1 Uitganspunten ........................................................................................................................101
10.3.2 Belangrijke studies..................................................................................................................102
10.4 Het actieve publiek: ........................................................................................................................113
10.5 Lange-termijn-effecten...................................................................................................................113
10.5.1 Uitgangspunten ......................................................................................................................113
10.5.2 Studies/ theorieën ..................................................................................................................113
11 Nieuwe media............................................................................................................................. 125
11.1 Inleiding ..........................................................................................................................................125
11.2 Kenmerken van nieuwe media .......................................................................................................127
11.2.1 Digitality..................................................................................................................................127
11.2.2 Interactivity ............................................................................................................................128
6
, 11.2.3 Dispersal .................................................................................................................................128
11.2.4 Convergence ...........................................................................................................................128
11.3 Genetwerkt (internet!) + mobiel ....................................................................................................129
12 Proefexamen: ............................................................................................................................. 132
7
, 2 Concepten en modellen
2.1 Inleiding
• Voor sociologen, politieke wetenschappers, sociaal-economische wetenschappers en
communicatiewetenschappers in het bijzonder:
- Media zijn bv. een belangrijke «socialisatiebron», reflecteren machtsverhoudingen in
maatschappij
- Media zijn 4de macht, beïnvloeden publieke opinie, politici moeten « overtuigen »
- Communicatie is essentieel voor (social) profit organisaties
- Verantwoordelijkheid als mediaprofessionals + hoe als communicatiemanager omgaan met
« pers »
• Communicatiewetenschap relatief jonge wetenschap (na WOII)
• Communicatiewetenschappelijke fenomenen voordien onderzocht vanuit retoriek (cfr. Aristoteles),
psychologie, sociologie, taalkunde…
Aristoteles:
Drie intrinsieke middelen om publiek te overtuigen;
- ethos (persoonlijkheid en waarden van de spreker),
- pathos (inspelen op de emoties van het publiek).
- logos (logica van argumentatie).
John Favreau (ex-speech-schrijver van Obama over storytelling)
- Hoofdboodschap bepalen
- Hier een verhaal rond schrijven
• Multidisciplinariteit ook nu nog belangrijk
• Communicatiewetenschap kent diverse subdomeinen
• Diversiteit komt o.m. tot uiting op vlak van definities en modellen van communicatie
2.2 Wat is nu communicatie?
+ zie geschreven samenvatting
• Etymologie van het begrip “communicatie”
• Woordenboekdefinities: transmissie versus gemeenschappelijk maken
- Van Dale:
• 1) Mededeling, kennisgeving
• 2) Verbinding
• 3) Uitwisseling van gedachten, het geestelijk met elkaar verkeren
• Wetenschappelijke definities van communicatie: talrijk: Verschillende accenten:
- Ontvanger
- Zender
- Verbinding
- Vergemeenschappelijken
- Transmissie
- Symboolgebruik….
8
Carolin fret
1
,Examen:
• Examenduur: drie uur
• Schriftelijk : 10 kort-antwoord-vragen
• Leerstof : cursus (tenzij niet ter sprake gebracht in les)
• Slides: geven kernelementen weer, samenhang tussen delen
• Namen: niet kennen (tenzij gekoppeld aan belangrijk model/theorie)
• Soorten vragen : Kennis, Inzicht, Toepassing
• Voorbeelden van examenvragen:
- Noem twee soorten ruis en geef van elk een eigen voorbeeld.
- Wat zijn de verschillen en de gelijkenissen tussen de cultivatie- en de
agendasettingtheorie?
- Is « nieuws » een « mediagenre »?
• BLACKBOARD : TEST JEZELF ! (online na laatste les)
2
,Inhoudsopgave
2 Concepten en modellen .................................................................................................................. 8
2.1 Inleiding .............................................................................................................................................. 8
2.2 Wat is nu communicatie? ................................................................................................................... 8
2.3 Breek- of discussiepunten in de definities van communicatie .........................................................10
2.3.1 Intentionaliteit ..........................................................................................................................10
2.3.2 Moet de communicatie geslaagd zijn? .....................................................................................11
2.3.3 Richting vd communicatie ........................................................................................................11
2.3.4 Observatieniveau......................................................................................................................12
2.4 Elementen in het communicatieproces ...........................................................................................12
2.4.1 Zender/bron .............................................................................................................................12
2.4.2 Ontvanger/bestemmeling ........................................................................................................12
2.4.3 Boodschap ................................................................................................................................13
2.4.4 Signaal.......................................................................................................................................14
2.4.5 Kanaal .......................................................................................................................................14
2.4.6 Medium ....................................................................................................................................14
2.4.7 Ruis ...........................................................................................................................................16
2.4.8 Feedback...................................................................................................................................16
2.5 Communicatiemodellen ...................................................................................................................17
2.5.1 Inleiding ....................................................................................................................................17
2.5.2 Communicatiemodel van Lasswell (1948) ................................................................................18
2.5.3 Model van Shannon & Wever ..................................................................................................18
2.5.4 DeFleur: uitwerking model S & W ............................................................................................19
2.5.5 Model van Osgood & Schramm ................................................................................................20
2.5.6 Spiraal van Dance .....................................................................................................................20
2.5.7 Model van Gerbners .................................................................................................................21
2.5.8 Het ABX-model van Newcomb .................................................................................................22
2.5.9 Model van Westley & MacLeans ..............................................................................................22
2.5.10 Massacommunicatiemodel van Maletzke ................................................................................24
2.5.11 Model van James Carey ............................................................................................................25
2.5.12 Aandachtsmodel van McQuail (1987) ......................................................................................26
3 Verbale communicatie .................................................................................................................. 27
3.1 Inleiding ............................................................................................................................................29
3.2 Kenmerken van de natuurlijke taal ..................................................................................................29
3
, 3.2.1 Taal is symbolisch .....................................................................................................................30
3.2.2 Taal is een soort kennis ............................................................................................................30
3.2.3 Taal bestaat uit regels en is productief ....................................................................................30
3.2.4 Taal kan ons beeld vd werkelijkheid beïnvloeden....................................................................31
3.2.5 Taalvormen ...............................................................................................................................32
3.2.6 Studie van de taal .....................................................................................................................32
3.3 De subsystemen van taal..................................................................................................................33
3.3.1 Fonologie ..................................................................................................................................33
3.3.2 Semantiek .................................................................................................................................33
3.3.3 Syntaxis .....................................................................................................................................34
3.4 Pragmatiek........................................................................................................................................34
3.5 Pragmatische stijlen en structuren...................................................................................................37
3.5.1 De conversatie ..........................................................................................................................37
3.5.2 De interactie in de klas .............................................................................................................38
3.6 Interactief discours: coherentie en structuur ..................................................................................38
3.6.1 De coördinatie van conversatiebijdragen ................................................................................38
3.6.2 Small talk ..................................................................................................................................39
3.7 Taal en de sociale identiteit..............................................................................................................40
3.8 Taal en culturele verschillen .............................................................................................................40
4 Non-verbale communicatie ........................................................................................................... 41
4.1 Inleiding ............................................................................................................................................41
4.2 Kenmerken van non-verbale communicatie (Trenholm) .................................................................41
4.2.1 N-V Comm kan onbedoeld zijn .................................................................................................41
4.2.2 N-V Comm bestaat uit verschillede codes (Trenholm, 1999)...................................................42
4.2.3 N-V Comm is onmiddellijk, continu en natuurlijk.....................................................................42
4.2.4 N-V comm is zowel universeel als cultureel, aangeboren als aangeleerd ...............................42
4.3 Voor welke soort informatie is N-V Comm belangrijk ? ...................................................................43
4.3.1 Eerste indrukken.......................................................................................................................43
4.3.2 Relationele informatie ..............................................................................................................43
4.3.3 Emoties uitdrukken ..................................................................................................................43
4.4 Non-verbale vs verbale communicatie.............................................................................................43
4.5 Kinesics .............................................................................................................................................44
4.5.1 Lichaamshouding ......................................................................................................................45
4.5.2 Handen en armen .....................................................................................................................45
4
, 4.5.3 Gelaatsuitdrukkingen ...............................................................................................................45
4.5.4 Ooggedrag ................................................................................................................................46
4.6 Proxemics: territorialiteit en ruimtegebruik ....................................................................................46
4.6.1 Soorten territoria en inbreuken op territoria...........................................................................46
4.6.2 Ruimtegebruik: zit- en kantoorindeling....................................................................................46
4.6.3 Persoonlijke ruimte ..................................................................................................................48
4.7 Haptics ..............................................................................................................................................49
4.8 Chronemics .......................................................................................................................................49
4.9 Fysieke kenmerken ...........................................................................................................................50
4.10 De taal van objecten .........................................................................................................................50
4.11 Paralinguistiek ..................................................................................................................................51
4.12 Hoe ziet non-verbale comm eruit in een online context?................................................................51
5 Interpersoonlijke en groepscommunicatie ..................................................................................... 52
5.1 Inleiding ............................................................................................................................................52
5.2 Interpersoonlijke communicatie ......................................................................................................52
5.2.1 Interpersoonlijke comm als een speciale vorm van dyadische comm .....................................52
5.2.2 De ontwikkeling van interpersoonlijke communicatie .............................................................53
5.2.3 Ontwikkeling van (intieme) relaties : de filtertheorie ..............................................................56
5.2.4 Zelfonthulling in de ontwikkeling van inter-persoonlijke relaties ............................................56
5.3 Groepscommunicatie .......................................................................................................................60
5.3.1 Wat is een groep? .....................................................................................................................60
5.3.2 Groepsprocessen ......................................................................................................................64
6 Organisatiecommunicatie ............................................................................................................. 72
7 Massacommunicatie: de mediaorganisatie .................................................................................... 73
7.1 Inleiding ............................................................................................................................................73
7.2 Een organisationele benadering vd nieuwsproductie ......................................................................74
7.2.1 De inhoud van het nieuws ........................................................................................................74
7.2.2 Organisatie-interne en –externe factoren die de nieuwsinhoud beïnvloeden ........................75
7.3 Een organisationele benadering van de fictieproductie ..................................................................80
7.3.1 De inhoud van Soap opera’s: ....................................................................................................80
7.3.2 Organisatie-interne drukkingen die de inhoud beïnvloeden: .................................................81
7.3.3 Organisatie- externe factoren die de soapproductie beïnvloeden ..........................................82
8 Massacommnicatie: de inhoud ...................................................................................................... 83
8.1 Inleiding: ...........................................................................................................................................83
5
, 8.2 Mediatekst........................................................................................................................................83
8.2.1 Wat is een mediatekst? ............................................................................................................83
8.2.2 Open versus gesloten teksten ..................................................................................................84
8.2.3 3 Soorten “lezingen” van mediateksten ...................................................................................84
8.2.4 Realisme en mediateksten .......................................................................................................84
8.2.5 Analyse van de mediateksten...................................................................................................85
8.3 Mediagenres .....................................................................................................................................87
8.3.1 Kenmerken ...............................................................................................................................87
8.3.2 Voorbeeld van een (vrij recent) genre: reality TV ....................................................................88
9 Massacommunicatie: het publiek .................................................................................................. 89
9.1 Inleiding ............................................................................................................................................89
9.2 Publieksconcept................................................................................................................................89
9.3 Doelstellingen van publieksonderzoek.............................................................................................90
9.4 Totstandkoming van een (TV-)publiek .............................................................................................93
9.5 Structurele visie, verklaringen voor TV-kijken..................................................................................95
9.6 Mediagebruik als doelbewuste behoeftebevrediging......................................................................95
9.7 Integratie van beide perspectieven..................................................................................................97
10 Massacommunicatie: effecten ....................................................................................................... 98
10.1 Inleiding ............................................................................................................................................98
10.2 Almacht vd Mediaparadigma ...........................................................................................................98
10.2.1 Uitgangspunten ........................................................................................................................98
10.2.2 Belangrijke studies....................................................................................................................99
10.3 Beperkte effecten-paradigma ........................................................................................................101
10.3.1 Uitganspunten ........................................................................................................................101
10.3.2 Belangrijke studies..................................................................................................................102
10.4 Het actieve publiek: ........................................................................................................................113
10.5 Lange-termijn-effecten...................................................................................................................113
10.5.1 Uitgangspunten ......................................................................................................................113
10.5.2 Studies/ theorieën ..................................................................................................................113
11 Nieuwe media............................................................................................................................. 125
11.1 Inleiding ..........................................................................................................................................125
11.2 Kenmerken van nieuwe media .......................................................................................................127
11.2.1 Digitality..................................................................................................................................127
11.2.2 Interactivity ............................................................................................................................128
6
, 11.2.3 Dispersal .................................................................................................................................128
11.2.4 Convergence ...........................................................................................................................128
11.3 Genetwerkt (internet!) + mobiel ....................................................................................................129
12 Proefexamen: ............................................................................................................................. 132
7
, 2 Concepten en modellen
2.1 Inleiding
• Voor sociologen, politieke wetenschappers, sociaal-economische wetenschappers en
communicatiewetenschappers in het bijzonder:
- Media zijn bv. een belangrijke «socialisatiebron», reflecteren machtsverhoudingen in
maatschappij
- Media zijn 4de macht, beïnvloeden publieke opinie, politici moeten « overtuigen »
- Communicatie is essentieel voor (social) profit organisaties
- Verantwoordelijkheid als mediaprofessionals + hoe als communicatiemanager omgaan met
« pers »
• Communicatiewetenschap relatief jonge wetenschap (na WOII)
• Communicatiewetenschappelijke fenomenen voordien onderzocht vanuit retoriek (cfr. Aristoteles),
psychologie, sociologie, taalkunde…
Aristoteles:
Drie intrinsieke middelen om publiek te overtuigen;
- ethos (persoonlijkheid en waarden van de spreker),
- pathos (inspelen op de emoties van het publiek).
- logos (logica van argumentatie).
John Favreau (ex-speech-schrijver van Obama over storytelling)
- Hoofdboodschap bepalen
- Hier een verhaal rond schrijven
• Multidisciplinariteit ook nu nog belangrijk
• Communicatiewetenschap kent diverse subdomeinen
• Diversiteit komt o.m. tot uiting op vlak van definities en modellen van communicatie
2.2 Wat is nu communicatie?
+ zie geschreven samenvatting
• Etymologie van het begrip “communicatie”
• Woordenboekdefinities: transmissie versus gemeenschappelijk maken
- Van Dale:
• 1) Mededeling, kennisgeving
• 2) Verbinding
• 3) Uitwisseling van gedachten, het geestelijk met elkaar verkeren
• Wetenschappelijke definities van communicatie: talrijk: Verschillende accenten:
- Ontvanger
- Zender
- Verbinding
- Vergemeenschappelijken
- Transmissie
- Symboolgebruik….
8
