Samenvatting Voorlichten

Voorlichten

Gedragsdeterminanten

Uitgangspunt: gedrag veranderen  eerst: weten waarom het gedrag gesteld wordt
 Steeds zoektocht naar de belangrijkste determinanten
In praktijk:
 Lijst genereren v. mogelijke determinanten die een rol spelen
 Afwegen op basis van: belangrijkheid (meest meebepalend in het gedrag) en veranderbaarheid
 Inzicht: basis voor ontwikkelen v.e. interventie/programma

Persoonlijke determinanten

Gedragsintentie: mate waarin iemand van plan is om een bep. gedrag uit te voeren
 Onder invloed van andere determinanten
Belangrijke voorwaarde, maar geen garantie

Attitude: houding t.a.v. iets of iemand
 Redelijk stabiel
 Geeft richting, maar ≠ gedrag effectief stellen
 O.b.v. leerervaringen
Belangrijk bij verzamelen van info v. doelgroep  totaaloordeel vormen
Onderverdelen van opvattingen: Cognitief, Affectief en effectief gedrag
Uitkomstverwachtingen: gevolgen van gedrag
 Voor- en nadelen
 Op lange of korte termijn
Belangrijk: gezondheidsgedrag  voordelen pas op langere termijn, nadelen op korte termijn

Subjectieve norm: wat je denkt dat anderen van je verwachten
 Geen aandacht voor verwachtingen v. anderen  sociale sancties (uitsluiten, woede…)
 Normatieve verwachtingen: wat denk je dat de ander denkt over je gedrag
 Mate van gehoorzamen: ervan aantrekken?
 Sociale steun (of druk): directere invloed van anderen

Eigen-effectiviteitsverwachting: verwachtingen over het eigen vermogen, het eigen kunnen
 1 v.d. belangrijkste voorspellers
 Algemeen of specifiek
Synoniemen:
 Self-efficacy
 Waargenomen gedragscontrole
Iedereen kan zaken identificeren, maar je moet er nog in geloven dat je het kan

Geanticipeerde spijt: gevoelens van spijt of schuld verwachten (hoe achteraf voelen?)
 Geanticipeerde trots: een goed gevoel verwachten bij stellen van dat gedrag
Verbonden met persoonlijke of morele norm: norm niet volgen  spijt/schuldgevoel

Risico-inschatting: hoe groter kans op risico, hoe groter kans op vermijden van risico
 Ervaren gezondheidsdreiging en kans op dat risico
Synoniemen:
 Ervaren kwetsbaarheid
 Risicoperceptie
Kennis: centraal bij voorlichten, ‘belangrijkste’ determinant  intentie is ook nodig  juiste kennis over gezond
gedrag ≠ stellen van gezond gedrag
≠ soorten kennis:
 Bewust maken van relatie tussen gedrag en risico

1

,  Hoe veranderen?
 Theoretische/ wetenschappelijke kennis

Bewustzijn: mate van inzicht in eigen gedrag
Gedrag = heel complex  moeilijk bewust te zijn van eigen risicogedrag  vaak te positief beeld over eigen gedrag
≠ oorzaken:
 Kennis over de scheidingslijn (goed/slecht)
 Voldoende kennis maar niet goed toegepast op eigen situatie
Essentiële voorwaarde, maar zelden voldoende voor effectieve verandering

Persoonlijkheid: indirecte invloed op gedrag  voorspellen v.d. manier waarop men iets doet
 The big five
 Stabiel, moeilijk te veranderen

Omgevingsdeterminanten

Omgeving = alle ruimte buiten de persoon
Omgevingsdeterminant = factor als externe stimulus gedrag beïnvloed

Fysiek: beschikbaarheid van middelen of mogelijkheden om bep. gedrag te stellen
Sociaal-culturele omgeving: sociale en culturele context waarin gedrag wordt uitgevoerd
Economisch: kosten gerelateerd aan het gedrag (economische situatie van het land)
Politieke omgeving: regels en wetgeving die eigen gedrag beïnvloeden

Gedragsverklaringstheorieën

Determinanten staan niet op zichzelf, vormen onderdelen van ≠ theorieën. = gedragsverklaringstheorieën

Sociaal-Cognitieve Theorie

Persoonlijke determinanten:  Attitude
 Eigen-effectiviteitsverwachting
 Kennis
+ omgevingsdeterminanten

Gedrag wordt bepaald door interactie tussen:
 Omgeving: sociale omgeving heeft centrale invloed op gedrag
 Persoonlijke karakteristieken: noodzakelijk maar niet voldoende
 Gesteld gedrag
 Beïnvloeden elkaar wederzijds
Belang sociaal leren: leren door anderen te observeren, imiteren

Eigen-effectiviteitsverwachting
= verwachting t.o.v. eigen vermogen om bep. gedrag te kunnen uitvoeren
Kenmerken:
 Taak specifiek: varieert o.b.v. taak tot taak
 Perceptie: wat men denkt te kunnen (hoeft de realiteit niet te weerspiegelen)
 Situatie specifiek: kan variëren o.b.v. omstandigheden

Belang bij aanleren nieuw gedrag:
Iets nieuws leren gaat gepaard met problemen, frustratie, falen…  hoger risico op stoppen met proberen

Bronnen:
 Affectieve en somatische staat
 Verbaal overtuigen
 Observerend leren
 Succes-ervaringen

Health Belief Model
2