Ontwikkelingspsychologie
Inhoud
1 Inleiding en ontwikkelingspsychologie...............................................................6
1.1 Inleidende vragen en begrippen...................................................................6
1.1.1 Wat is ontwikkelingspsychologie?..........................................................6
1.1.2 Waarom ontwikkelingspsychologie?.......................................................6
1.1.3 Nature en Nurture.................................................................................. 6
1.1.4 Gevoelige periode (sensitieve periode)..................................................6
1.1.5 De ontwikkeling v/e kind evolueert geleidelijk aan, maar ook in
stappen............................................................................................................ 6
1.2 Periodes en leeftijden................................................................................... 7
1.3 Een aantal visies op de ontwikkeling van kinderen......................................7
1.3.1 Psychodynamisch.................................................................................... 7
1.3.2 Behaviorisme.......................................................................................... 7
1.3.3 Cognitief-wetenschappelijke benadering...............................................8
1.3.4 Systeembenaderingen............................................................................ 8
1.3.5 Neurowetenschappelijke benadering.....................................................9
1.3.6 Een aantal visies op de ontwikkeling van kinderen................................9
2 De ontwikkeling van lichamelijke functies en gezondheid.................................9
2.1 Introductie.................................................................................................... 9
2.2 Erfelijkheid en prenatale ontwikkeling.........................................................9
2.2.1 Chromosomen......................................................................................... 9
2.2.2 Dominante en recessieve genen...........................................................10
2.2.3 Bepaling van het geslacht....................................................................10
2.2.4 Zwangerschap en geboorte..................................................................11
2.2.5 Prenatale invloeden en bedreigingen...................................................11
2.3 Lichamelijke groei...................................................................................... 11
2.3.1 Groeiprincipes, lichaamsverhoudingen en gestalte.............................11
2.3.2 Wat is klein en wat is groot?................................................................12
2.3.3 Groeifactoren........................................................................................ 12
2.3.4 Bedreigingen voor de groei en ontwikkeling van het kind...................13
2.4 Gezondheid................................................................................................. 13
2.4.1 Slapen................................................................................................... 13
2.4.2 Zindelijkheid......................................................................................... 14
2.4.3 Stress.................................................................................................... 14
2.4.4 Anorexia Nervosa................................................................................. 14
Pagina |1
, 2.4.5 Boulimia Nervosa................................................................................. 14
2.4.6 Overgewicht......................................................................................... 14
2.4.7 Astma.................................................................................................... 15
2.4.8 Kanker.................................................................................................. 15
2.4.9 Allergieën............................................................................................. 15
2.4.10 Epilepsie............................................................................................. 15
3 De ontwikkeling van het brein en breindidactiek.............................................16
3.1 Inleiding...................................................................................................... 16
3.2 De ontwikkeling van het brein....................................................................16
3.2.1 Neuronen en synapsen.........................................................................16
3.2.2 Synaptogenese en pruning...................................................................16
3.2.3 Belangrijke gebieden in het brein en specialisatie...............................17
3.2.4 Motorische lateralisatie........................................................................19
3.3 Het geheugen............................................................................................. 19
3.3.1 Het sensorische register.......................................................................19
3.3.2 Het kortetermijngeheugen of werkgeheugen.......................................19
3.3.3 Het langetermijngeheugen...................................................................20
4 De ontwikkeling van de waarneming................................................................22
4.1 Introductie.................................................................................................. 22
4.2 De visuele waarneming............................................................................... 22
4.2.1 De lagere en hogere waarneming........................................................22
4.2.2 Nauwkeurig waarnemen......................................................................22
4.2.3 Aandachtig waarnemen........................................................................23
4.2.4 Globaal en lokaal waarnemen...............................................................25
4.2.5 Diepte waarnemen................................................................................ 25
4.3 Auditieve waarnemingen............................................................................ 25
4.4 De visuele en auditieve omgeving van het kind vereenvoudigen...............25
4.5 Geur en smaak............................................................................................ 26
4.6 Tastzin........................................................................................................ 26
4.7 Intermodale perceptie................................................................................ 26
4.8 Visueel- motorische integratie....................................................................26
5 De ontwikkeling van de motoriek.....................................................................26
5.1 Introductie.................................................................................................. 26
5.2 Babyreflexen............................................................................................... 27
5.3 Brein- en omgevingsfactoren in de ontwikkeling van de motoriek............28
5.4 Beschrijving van de grove en fijne motoriek..............................................29
5.4.1 Grove motoriek..................................................................................... 29
Pagina |2
, 5.4.2 Fijne motoriek...................................................................................... 30
5.4.3 Motoriek stimuleren in de kleuterklas.................................................30
5.5 Problemen met motoriek............................................................................ 30
6 De ontwikkeling van het denken en metacognitie............................................30
6.1 Introductie (NIET)...................................................................................... 30
6.2 Mentale representaties (NIET)...................................................................30
6.3 De visie van Piaget op de cognitieve ontwikkeling (NIET).........................30
6.4 Kwalitatieve veranderingen in he denken en misconcepties (NIET)..........30
6.5 Effecten van sociale interacties op de cognitieve ontwikkeling.................30
6.5.1 Sociaal constructivisme........................................................................31
6.5.2 De zone van de naaste ontwikkeling....................................................31
6.5.3 Natuurlijk leren als actieve werkvorm in de klas.................................31
6.6 Metacognitie............................................................................................... 33
6.6.1 Metacognitie in ontwikkeling...............................................................33
6.6.2 Componenten van metacognitie...........................................................33
6.6.3 Cognitieve flexibiliteit...........................................................................33
6.6.4 Inhibitie................................................................................................ 35
6.6.5 Updating (bijwerken)............................................................................35
6.6.6 Rol van de leerkracht........................................................................... 35
7 De ontwikkeling van de intelligentie en presteren op school...........................35
7.1 Intelligentie meten...................................................................................... 35
7.2 Gardner: meervoudige intelligentie............................................................37
7.3 De oorsprong en de veranderbaarheid van de intelligentie.......................37
7.4 Succes op school......................................................................................... 37
8 De ontwikkeling van taal.................................................................................. 39
8.1 Introductie.................................................................................................. 39
8.2 Taalontwikkeling verkennen.......................................................................39
8.3 Taalontwikkelingen..................................................................................... 39
8.3.1 De fonologische taalontwikkeling.........................................................39
8.3.2 De morfologische en semantische taalontwikkeling............................41
8.3.3 Grammaticale ontwikkeling..................................................................41
8.3.4 De mijlpalen van de taalontwikkeling...................................................41
8.4 Een aantal invloeden en voorwaarden voor taal.........................................42
8.4.1 Gezamenlijke aandacht.........................................................................42
8.4.2 Motherese............................................................................................. 43
8.4.3 Taalinteracties (invloeden van ouders)................................................43
8.5 Het metalinguïstische en pragmatische taalbewustzijn.............................43
Pagina |3
, 8.6 Dyslexie....................................................................................................... 44
8.6.1 Wat kan je doen?.................................................................................. 44
8.6.2 Wat doe je beter niet?...........................................................................44
9 De ontwikkeling van de persoonlijkheid, identiteit en het zelf.........................46
9.1 Introductie.................................................................................................. 46
9.2 Temperament.............................................................................................. 46
9.2.1 De categorisatie van Thomas en Chess................................................46
9.2.2 9 aspecten van temperament...............................................................46
9.2.3 Benadering van Rothbart.....................................................................46
9.2.4 Kan temperament toch veranderlijk zijn?.............................................46
9.2.5 Belang van reflectie op jouw relatie met leerling.................................47
9.3 persoonlijkheid........................................................................................... 47
9.3.1 Bandura- experiment............................................................................ 47
9.3.2 Identiteit en persoonlijkheid.................................................................47
9.4 Genderidentiteit.......................................................................................... 51
9.5 Het zelf....................................................................................................... 52
9.5.1 Zelfbeeld en zelfwaarde.......................................................................52
9.5.2 Het zelfbeeld en de zelfwaarde in kaart brengen.................................53
9.6 Conflicten met het zelf in de adolescentie..................................................53
10 De ontwikkeling van het moreel oordelen over goed en kwaad.....................54
10.1 Introductie................................................................................................ 54
10.2 Moreel oordelen........................................................................................ 54
10.2.1 Fase van de morele belemmering (kleuters)......................................55
10.2.2 Fase van de autonome moraliteit (ouderen kinderen).......................55
10.3 De morele ontwikkeling volgens Kohlberg...............................................55
10.4 Invloeden op de morele ontwikkeling.......................................................55
11 De ontwikkeling van hechting en omgaan met anderen.................................55
11.1 Introductie................................................................................................ 55
11.2 De ontwikkeling van hechting..................................................................55
11.2.1 De eerste fase (0-1 ½ maand).............................................................55
11.2.2 De tweede fase (1 ½ - 6 maanden).....................................................55
11.2.3 De derde fase (7-14 maanden)............................................................56
11.2.4 De vierde fase (vanaf 2 jaar)...............................................................56
11.3 Secure base en safe haven.......................................................................56
11.4 Hechting observeren................................................................................ 56
11.5 Het interne werkmodel en hechting in de klas.........................................56
Pagina |4
Inhoud
1 Inleiding en ontwikkelingspsychologie...............................................................6
1.1 Inleidende vragen en begrippen...................................................................6
1.1.1 Wat is ontwikkelingspsychologie?..........................................................6
1.1.2 Waarom ontwikkelingspsychologie?.......................................................6
1.1.3 Nature en Nurture.................................................................................. 6
1.1.4 Gevoelige periode (sensitieve periode)..................................................6
1.1.5 De ontwikkeling v/e kind evolueert geleidelijk aan, maar ook in
stappen............................................................................................................ 6
1.2 Periodes en leeftijden................................................................................... 7
1.3 Een aantal visies op de ontwikkeling van kinderen......................................7
1.3.1 Psychodynamisch.................................................................................... 7
1.3.2 Behaviorisme.......................................................................................... 7
1.3.3 Cognitief-wetenschappelijke benadering...............................................8
1.3.4 Systeembenaderingen............................................................................ 8
1.3.5 Neurowetenschappelijke benadering.....................................................9
1.3.6 Een aantal visies op de ontwikkeling van kinderen................................9
2 De ontwikkeling van lichamelijke functies en gezondheid.................................9
2.1 Introductie.................................................................................................... 9
2.2 Erfelijkheid en prenatale ontwikkeling.........................................................9
2.2.1 Chromosomen......................................................................................... 9
2.2.2 Dominante en recessieve genen...........................................................10
2.2.3 Bepaling van het geslacht....................................................................10
2.2.4 Zwangerschap en geboorte..................................................................11
2.2.5 Prenatale invloeden en bedreigingen...................................................11
2.3 Lichamelijke groei...................................................................................... 11
2.3.1 Groeiprincipes, lichaamsverhoudingen en gestalte.............................11
2.3.2 Wat is klein en wat is groot?................................................................12
2.3.3 Groeifactoren........................................................................................ 12
2.3.4 Bedreigingen voor de groei en ontwikkeling van het kind...................13
2.4 Gezondheid................................................................................................. 13
2.4.1 Slapen................................................................................................... 13
2.4.2 Zindelijkheid......................................................................................... 14
2.4.3 Stress.................................................................................................... 14
2.4.4 Anorexia Nervosa................................................................................. 14
Pagina |1
, 2.4.5 Boulimia Nervosa................................................................................. 14
2.4.6 Overgewicht......................................................................................... 14
2.4.7 Astma.................................................................................................... 15
2.4.8 Kanker.................................................................................................. 15
2.4.9 Allergieën............................................................................................. 15
2.4.10 Epilepsie............................................................................................. 15
3 De ontwikkeling van het brein en breindidactiek.............................................16
3.1 Inleiding...................................................................................................... 16
3.2 De ontwikkeling van het brein....................................................................16
3.2.1 Neuronen en synapsen.........................................................................16
3.2.2 Synaptogenese en pruning...................................................................16
3.2.3 Belangrijke gebieden in het brein en specialisatie...............................17
3.2.4 Motorische lateralisatie........................................................................19
3.3 Het geheugen............................................................................................. 19
3.3.1 Het sensorische register.......................................................................19
3.3.2 Het kortetermijngeheugen of werkgeheugen.......................................19
3.3.3 Het langetermijngeheugen...................................................................20
4 De ontwikkeling van de waarneming................................................................22
4.1 Introductie.................................................................................................. 22
4.2 De visuele waarneming............................................................................... 22
4.2.1 De lagere en hogere waarneming........................................................22
4.2.2 Nauwkeurig waarnemen......................................................................22
4.2.3 Aandachtig waarnemen........................................................................23
4.2.4 Globaal en lokaal waarnemen...............................................................25
4.2.5 Diepte waarnemen................................................................................ 25
4.3 Auditieve waarnemingen............................................................................ 25
4.4 De visuele en auditieve omgeving van het kind vereenvoudigen...............25
4.5 Geur en smaak............................................................................................ 26
4.6 Tastzin........................................................................................................ 26
4.7 Intermodale perceptie................................................................................ 26
4.8 Visueel- motorische integratie....................................................................26
5 De ontwikkeling van de motoriek.....................................................................26
5.1 Introductie.................................................................................................. 26
5.2 Babyreflexen............................................................................................... 27
5.3 Brein- en omgevingsfactoren in de ontwikkeling van de motoriek............28
5.4 Beschrijving van de grove en fijne motoriek..............................................29
5.4.1 Grove motoriek..................................................................................... 29
Pagina |2
, 5.4.2 Fijne motoriek...................................................................................... 30
5.4.3 Motoriek stimuleren in de kleuterklas.................................................30
5.5 Problemen met motoriek............................................................................ 30
6 De ontwikkeling van het denken en metacognitie............................................30
6.1 Introductie (NIET)...................................................................................... 30
6.2 Mentale representaties (NIET)...................................................................30
6.3 De visie van Piaget op de cognitieve ontwikkeling (NIET).........................30
6.4 Kwalitatieve veranderingen in he denken en misconcepties (NIET)..........30
6.5 Effecten van sociale interacties op de cognitieve ontwikkeling.................30
6.5.1 Sociaal constructivisme........................................................................31
6.5.2 De zone van de naaste ontwikkeling....................................................31
6.5.3 Natuurlijk leren als actieve werkvorm in de klas.................................31
6.6 Metacognitie............................................................................................... 33
6.6.1 Metacognitie in ontwikkeling...............................................................33
6.6.2 Componenten van metacognitie...........................................................33
6.6.3 Cognitieve flexibiliteit...........................................................................33
6.6.4 Inhibitie................................................................................................ 35
6.6.5 Updating (bijwerken)............................................................................35
6.6.6 Rol van de leerkracht........................................................................... 35
7 De ontwikkeling van de intelligentie en presteren op school...........................35
7.1 Intelligentie meten...................................................................................... 35
7.2 Gardner: meervoudige intelligentie............................................................37
7.3 De oorsprong en de veranderbaarheid van de intelligentie.......................37
7.4 Succes op school......................................................................................... 37
8 De ontwikkeling van taal.................................................................................. 39
8.1 Introductie.................................................................................................. 39
8.2 Taalontwikkeling verkennen.......................................................................39
8.3 Taalontwikkelingen..................................................................................... 39
8.3.1 De fonologische taalontwikkeling.........................................................39
8.3.2 De morfologische en semantische taalontwikkeling............................41
8.3.3 Grammaticale ontwikkeling..................................................................41
8.3.4 De mijlpalen van de taalontwikkeling...................................................41
8.4 Een aantal invloeden en voorwaarden voor taal.........................................42
8.4.1 Gezamenlijke aandacht.........................................................................42
8.4.2 Motherese............................................................................................. 43
8.4.3 Taalinteracties (invloeden van ouders)................................................43
8.5 Het metalinguïstische en pragmatische taalbewustzijn.............................43
Pagina |3
, 8.6 Dyslexie....................................................................................................... 44
8.6.1 Wat kan je doen?.................................................................................. 44
8.6.2 Wat doe je beter niet?...........................................................................44
9 De ontwikkeling van de persoonlijkheid, identiteit en het zelf.........................46
9.1 Introductie.................................................................................................. 46
9.2 Temperament.............................................................................................. 46
9.2.1 De categorisatie van Thomas en Chess................................................46
9.2.2 9 aspecten van temperament...............................................................46
9.2.3 Benadering van Rothbart.....................................................................46
9.2.4 Kan temperament toch veranderlijk zijn?.............................................46
9.2.5 Belang van reflectie op jouw relatie met leerling.................................47
9.3 persoonlijkheid........................................................................................... 47
9.3.1 Bandura- experiment............................................................................ 47
9.3.2 Identiteit en persoonlijkheid.................................................................47
9.4 Genderidentiteit.......................................................................................... 51
9.5 Het zelf....................................................................................................... 52
9.5.1 Zelfbeeld en zelfwaarde.......................................................................52
9.5.2 Het zelfbeeld en de zelfwaarde in kaart brengen.................................53
9.6 Conflicten met het zelf in de adolescentie..................................................53
10 De ontwikkeling van het moreel oordelen over goed en kwaad.....................54
10.1 Introductie................................................................................................ 54
10.2 Moreel oordelen........................................................................................ 54
10.2.1 Fase van de morele belemmering (kleuters)......................................55
10.2.2 Fase van de autonome moraliteit (ouderen kinderen).......................55
10.3 De morele ontwikkeling volgens Kohlberg...............................................55
10.4 Invloeden op de morele ontwikkeling.......................................................55
11 De ontwikkeling van hechting en omgaan met anderen.................................55
11.1 Introductie................................................................................................ 55
11.2 De ontwikkeling van hechting..................................................................55
11.2.1 De eerste fase (0-1 ½ maand).............................................................55
11.2.2 De tweede fase (1 ½ - 6 maanden).....................................................55
11.2.3 De derde fase (7-14 maanden)............................................................56
11.2.4 De vierde fase (vanaf 2 jaar)...............................................................56
11.3 Secure base en safe haven.......................................................................56
11.4 Hechting observeren................................................................................ 56
11.5 Het interne werkmodel en hechting in de klas.........................................56
Pagina |4
