Samenvatting cursus 'Nederlands 4', geschreven door Bert Deceuninck

Nederlands 4
De evolutie van de kinderliteratuur in een notendop:
Bekende schrijvers (poëzie):
 Annie MG Schmidt (jaren ’40 – ’50)
 Hiëronymus van Alphen (1778)
 Nicolaas Anslijn (1810)
 Charles Perrault (Contes de ma mère de l’oye, met daarin Roodkapje & Assepoester) (1697)
 Nicolaas Beets (Camera Obscura, reactive op Anlijns ‘Brave Hendrik’) (1840)
 Jan Goeverneurs (Nieuwe fabelen en versjes) (1849)
 Heinrich Hoffman (schreef gedichten over stoute kinderen die gruwelijk gestraft werden)
 Rie Cramer (jaren ’40 – ‘50)
 Han G. Hoekstra (jaren ’40 - ’50)
 Dick Bruna (Nijntje) (jaren ’50)
 Guus Kuijer (jaren ’70)

Kinderboeken:
Hiëronymus van Alphen schreef poëzie om kinderen op te voeden  voor hem bestond er nog geen
kinderliteratuur:

o Kinderen werden gezien als kleine volwassenen: werkten & leefden zoals hun ouders
o Geen taboes: dood & seksualiteit hoorden bij het leven
o Tijdens de verlichting (17e – 18e eeuw) ontstond begrip ‘kind’




1) Handgeschreven boeken = zeldzaam  geen boekdrukkunst + weinig mensen
konden lezen
2) Orale traditie: volksverhalen werden aan haard / dorpsplein verteld aan
toeschouwers
3) 15e eeuw: boekdrukkunst  boeken konden beter verspreid worden
Kinderboeken voor
4) Boeken waren vooral nog onderdeel van onderwijs: ABC-boekjes, moraliserende
verlichting
fabels (dierenverhalen), religieuze prenten-, liedjes- & gebedenboeken
5) 17e eeuw: boeken kregen plaats binnen intieme burgergezin
6) Opkomst gruwelijke verhalen  in tijd van oorlogen & opstanden, openbaar
geweld, openbare terechtstellingen

Hiëronymus van Alphen + o 2 maatschappelijke verschuivingen zorgden voor opsplitsing van leerwerelden van
invloed van verlichting volwassenen & kinderen:
 Ontwikkeling scholen: scholen groepeerden kinderen volgens leeftijd &
sociale achtergrond
 Gewijzigde familiestructuur: band met kind in rijke gezinnen werd sterker
 kinderen moesten niet meer werken + kregen langere opleiding  kind
moest groeien tot verlichte burger & kinderliteratuur werd ingezet als
pedagogisch middel
o Na Franse Revolutie (1789): romantiek
o 19e eeuw: sprookje:
 Onderzoekers dachten eigen verleden te vinden in sprookjes
 = fantasievolle verhalen waarin je kon wegvluchten
o Na Belgische onafhankelijkheid (1830): kinderboeken = nationalistisch & katholiek
+ middel om volkstaal (Vlaams) te promoten t.o.v. dominante Frans
o 1840: reacties tegen brave kindbeeld  kinderboeken werden speelser,
personages kinderlijker, met goede & slechte eigenschappen

, o Idee: kind moest zo lang mogelijk kind blijven & moest beschermd worden
o Nieuwe Schoolbeweging (vom Kinde aus):
 Geloofde in natuurlijke goedheid van kind
 Zelfstandigheid = prioritair
 Froebel kindertuinen: kinderen konden zich in direct contact met natuur
ontwikkelen
o Aantal kinderboeken nam toe  oorzaken:
 Nieuwe kindbeeld: kinderen werden weer als lieve engeltjes voorgesteld
19e & 20e eeuw: nieuwe  Invoering leerplicht (1914)
schoolbeweging (= vom  Kinderen kregen prijsboeken als ze goed presteerden in school
Kinde aus)  Klas- & stadsbibliotheken ontwikkelden zich
o Doel kinderboeken: humor & ontspanning
o Meisjesboeken (verhalen met typerende kleine drama’s & schoolse avonturen)
werden populair
o Verhalen met fantasie, sprookjes, spanning & avontuur
o Religie had nog sterke invloed op kinderliteratuur
o Huiselijk realisme
o Beeldverhaal, artistieke prentenboeken & tijdschriften

o Jaren ’50:
 Humor, fantasie & nonsens (Annie M.G. Schmidt / Han G. Hoekstra)
 Vlaanderen: Vlaamse strip brak door:
 Willy Vandersteen: Suske & Wiske
 Marc Sleen: Nero
 Jef Nys: Jommeke
o Jaren ’60 & ’70:
 Nederland: fantasieverhalen voor tieners
 Nederland: 1e romans voor adolescenten
 Vlaanderen: historische verhaal & sprookje bleef belangrijk
o Jaren ’70:
 Engagement in kinder- & jeugdliteratuur
 Opvoedingsideaal = anti-autoritair: ouders & kinderen waren gelijkwaardig
2e helft 20e eeuw
 Taboes (bv.: seksualiteit) werden doorbroken  je moest kind niet
afschermen, maar net confronteren met wereld
 Doel boeken: kinderen mondiger & kritischer maken
 Oude rolpatronen & autoritair gezag werden in vraag gesteld
 Probleemboeken & kommer-en-kwelboeken voor jongeren
 Politiek engagement & derdewereldproblemen in jeugdliteratuur
o Jaren ’80 – 2000:
 Informatieve boeken & boeken voor beginnende lezers namen toe
 Jeugdauteurs besteedden meer aandacht aan literaire waarde (diepere
betekenis, gelaagdheid, poëtische stijl…)  hedendaagse cross-overboeken
 Vlaamse prentenboeken & internationaal populaire fantasy (bv.: Harry
Potter)



Hedendaagse kinderpoëzie:
Jaren ‘70 Bekende dichters zorgden voor nieuwe poëziestijlen & groepeerden zich in het
Schrijverscollectief:
o Willem Wilmink Schreven nog steeds traditioneel berijmde poëzie,
o Hans Dorrestijn maar hadden meer aandacht voor actuele thema’s
o Karel Eykman & leefwereld kinderen
o Miep Diekmann:

, taboedoorbrekend
o Geert De Kockere: speelt met taal (neologismen, klankspelletjes)

o Weinig nieuws op vlak van kinderpoëzie
o Bloemlezing Ziezo: de 347 kinderversjes
o Bekende dichters:
 Roald Dahl & Shel Silverstein
 Leendert Witvliet & Remco Ekkers: vrijere versvorm & beeldspraak +
verwondering
Jaren ‘80  Willem Wilmink: klassieke dichtvormen & herkenbaarheid + schrijft over
moeilijke onderwerpen (bv.: dementie)
 André Sollie: vlot berijmde gedichten
 Daniel Billiet: geëngageerde poëzie
 Ted van Lieshout: schrijft over dood & liefde + ik-figuren die worstelen met
leven

2 tegenstellingen merkbaar:
1) Dichters binnen traditie van Annie MG Schmidt
Jaren ‘90 2) Schrijvers die vernieuwing in tienerpoëzie doorzetten
o Hans Hagen: minder doorzichtige, filosofische gedichten

o Schrijvers exploreren met speelse mogelijkheden van taal
o Bekende dichters:
 Joke van Leeuwen
 Jan Van Coillie
Tot 2005  Bart Moeyaert
o Cross-overboeken: bundels die door jongeren & volwassenen gelezen kunnen
worden
o Bloemlezingen




Uitdieping: het sprookje:
Volks-en cultuursprookjes:

Volkssprookje Cultuursprookje
= kunstsprookje
o Mondeling overgeleverd o Schriftelijk
o Doelpubliek: volwassenen o Product van 1 schrijver
o Veel fantasievolle elementen (kabouters, heksen, o Later
sprekende dieren) o Romantiek
o Happy end o Satirisch / moraliserend
o Eenvoudige zinsbouw, structuur & karaktertekening o Langer, complexer, verfijnde taal
o Tijd = onbepaald (‘Er was eens’ / ‘En ze leefden nog lang Voorbeeld: Louis Paul Boon
en gelukkig’)
o Veel herhalingen
o Onderscheid: grappige vertelsels, wonder-, dier- &
legendesprookjes



Verschil tussen origineel & hedendaags sprookje:
Origineel sprookje Hedendaags sprookje
Chronotoop (tijd & ruimte) onbepaald bepaald (hedendaags/historisch)