Samenvatting Staatsrecht | Hogeschool Gent | 2025/26

Staatsrecht


PRAKTISCH
• Wetsbepaling kan kort en lang zijn:
- Bij lange: structuur inbrengen
- Paragraaf teken = §
- Art. 61, tweede lid Gw. (zo op examen noteren)
- Je zegt: artikel 61 het tweede lid van de Grondwet

• Staatsrecht = regels over:
- Organisatie en werking van staten
- Belgische staat

• 6 grote thema’s (delen):
Deel 1: Algemene beginselen van het Belgische staatsrecht
Deel 2: De federale overheid
1. de (federale) wetgevende macht
2. de (federale) uitvoerende macht
3. de rechterlijke macht
Deel 3: Gemeenschappen en gewesten
Deel 4: Gemeenten, Provincies en OCMWs
Deel 5: De internationale rechtsorde
Deel 6: Rechten en vrijheden

SITUERING EN BELANG
BELANG:

• Begrip Belgische staatstructuur en Grondwet
Bijvoorbeeld: samenstelling en rol staatsorganen (parlementen, regeringen, rechtscolleges)
= basiskennis voor elke praktijkjurist …. en eigenlijk elke ‘gewone’ burger
• Wetgevend proces: hoe komt wetgeving (‘recht’) tot stand?
= fundament van ons rechtssysteem
• Actuele politieke en juridische (praktijk)vraagstukken
Bijvoorbeeld: nut Senaat, moeizame regeringsvormingen,
grondwettelijkheid wetgeving
• Nodigt uit tot kritisch denken
Bijvoorbeeld: (dis)functioneren van onze democratische
rechtsstaat, de (on)wettigheid van overheidsoptreden

Wie maakt Recht?

- Koning
- Parlementen
- Regeringen
- Rechters
Rekening altijd met grondwet om wetten te maken

Vernietiging van de wet Frans

= l’annulation d’une loi dans un contexte juridique/ La déclaration d’inconstitutionnalité




1

,Staatsrecht


DEEL 1 ALGEMEN BEGINSELEN VAN HET BELGISCHE STAATSR ECHT

INLEIDING WAT IS ‘RECHT’?


‘RECHT’: DEFINITIE
• Definitie:
➔ Het recht is een geheel van door de overheid uitgevaardigde, algemene en juridsich
afdwingbare regels (‘rechtsregels’), die het menselijk handelen in de samenleving ordenen.
• Onderscheid met andere ‘regels’ in onze samenleving
- Bijvoorbeeld: morele regels, religieuze regels, sociale omgangregels, beleefheidsregels,
(conventionele) gedragsregels
→ niet juridisch afdwingbaar (tenzij ze ook (tegelijk) een rechtsregel zijn)

‘RECHT’ KENMERKEN
• Wat? Geheel van algemeen geldende regels
- Van toepassing op iedereen in de bedoelde situatie
• Wie? Opgelegd door de overheid
- Rechts is dynamisch: gewijzigde samenleving vraagft gewijzigde rechtsregels
- Overtreding/niet-naleving heeft (juridische) gevolgen: rechtsregels zijn afdwingbaar via een
wettelijk systeem van sancties
• Waarom? Doel = maatschappij ordenen (<> chaos!)
- m.a.w. duidelijk stellen wie wat (niet) mag doen

Recht is overal in onze samenleving aanwezig!

Rechts is van belang voor alle burgers want ‘iedereen wordt geacht de wet te kennen’

INLEIDING WAT IS ‘STAATSRECHT’?


‘STAATSRECHT’: BEGRIP EN FUNCTIE
Begrip:
• Een ‘tak’ (onderdeel) van het (ruimere) recht (=rechtstak)
• Met de regels over de organisatie en werking van staten
• i.h.b. de Belgische staat
- structuur en bevoegdheid overheidsorganen (parlementen, regeringen, rechtscolleges)
- relatie tussen die organen
- relatie tussen de staat en de burgers

Functie (doel):
• Instellen (oprichten) van overheidsorganen
• Toekennen van bevoegdheden aan deze organen
• Bescherming burgers tegen (machtsmisbruik door) de staat, o.a. door toekenning ‘grondrechten’




2

,Staatsrecht


‘STAATSRECHT’: SITUERING IN HET (RUIMERE) RECHT
• De (vele) rechtsregels worden onderverdeeld in rechtstakken of rechtsdomeinen
- Elke ‘tak’ of ‘domein’ regelt een ander aspect van de maatschappij
- Doel: enorme hoeveelheid regels overzichtelijk maken

• Waar situeert het ‘staatsrecht’ zich?




3

, Staatsrecht


DEEL 1. ALGEMENE BEGINSELEN VAN HET BELGISCHE STAATSRECHT

1.I BELGIË IS EEN STAAT. WAT IS EEN STAAT?


BELGIË IS EEN ‘STAAT’
Een staat is een rechtssubject (publiekrechtelijke rechtspersoon) waarvoor 4 constitutieve elementen
vereist zijn (= voorwaarden om als staat juridisch te bestaan):

1. Afgebakend grondgebied
2. Permanente bevolking
3. Overheid met effectief gezag over de bevolking op het grondsgebied
4. Onafhankelijkheid

En 1 politieke voorwaarde (= voorwaarde om feitelijk als staat te kunnen functioneren)
- Internationale erkenning (door andere staten)

Rechtssubject Rechtsobject
• Persoon die rechten en plichten kan hebben • Zaak waarover rechtssubjecten rechten
en heeft ‘rechtspersoonlijkheid’. kunnen uitoefenen
• 2 soorten:
1. Natuurlijke personen Bijvoorbeeld: een huis, een auto, een
= mensen ‘van vlees en bloed’ (vorderings)recht (bv. recht op betaling van een
2. Rechtspersonen geldsom)
= juridische constructie (‘fictie’), eigen rechten
en plichten , los van haar leden-NP

1.I BELGIË IS EEN STAAT. ONTSTAAN VAN BELGIË ALS STAAT


ONTSTAAN VAN BELGIË ALS STAAT
1. 1815: Val van Napoleon – Congres van Wenen
2. 1815 – 1830: Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
3. 1830 – 1831: Oprichting van België (zie dia 12)

1. 1815: Val van Napoleon – Congres van Wenen
- Plan voor Europese vrede: creatie van Verenigd Koninkrijk der Nederlanden als bufferstaat in het
centrum van Europa om de Franse macht onder controle te houden
- Zuidelijke Nederland (= huidige Belgische grondgebied) dat voordien deel uitmaakte van
Frankrijk wordt toegevoegd aan de Noordelijke Nederlanden (=huidige Nederlandse
grondgebeid)

2. 1815 – 1830: Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
- Staatshoofd = Koning Willem I
- Zuidelijke provincies (=huidige België) snel ontevreden
• Autoritaire koning
• Politieke ondervertegenwoordiging
• Beknotting persvrijheid (‘censuur’)
• Overheidsinmenging in onderwijs
• Taalconflict
• Socio-culturele tegenstellingen


4